Шетелдік және отандық сарапшылар қазақстандық сәулетшілерді аяусыз сынайды. Тәуелсіздік мемлекеттік құрылыстың қарқынын есепке алды да, оның мазмұнын назардан тыс қалдырды. Статистика үшін құрылған есепте сапаға мән берілмеді. Құрылыс саласындағы жобалаушы ұйымдардың 90 пайызы көлеңкеде көрінеді. Бұл – өзге бірде-бір салада жоқ рекорд! Жаңа Қазақстанды құру құрылыстың сапасы мен сәулетіне көңіл бөлуден басталса игі.
Алпауыттар семіз сөйлеп, арық шығуға әуес
2021 жылғы 27 қазанда Digital Bridge халықаралық технологиялық форумына қатысқан ел Президенті Қ.Тоқаев құрылыс саласын сапасыздық, жемқорлық, қымбатшылық, бюрократия жайлағанын сынға алды. Яғни, бұл сектордың өне бойы кеселге толы.
– Алпауыт құрылыс компаниялары тұрғын үйлер, мектептер, ауруханалар, жолдар, басқа әлеуметтік маңызды объектілерді салу үшін мемлекеттің орасан зор қаражатын игереді. Алайда ол объектілердің сапасы сын көтермейді, тым күмәнді. Бұл азаматтардың наразылығын тудырады. Сондықтан Үкімет осы мәселеге қырағы назар аударуы тиіс, – деп ескертті Қасым-Жомарт
Кемелұлы.
Президент қадап айтқан соң жаңарған Үкімет салаға ден қойды. Көргенінен, көңіліне түйгенінен көңілі қалыпты. Сонда қандай жүйелі олқылықтар әшкереленіп отыр?
Біріншіден, көркем тілмен түйсек, салада «мектеп жоқ». Яғни, Қазақстан не архитектура, не дизайн, не жобалау саласында мықты мектебімен, білікті кадрларымен мақтана алмайды. Осыдан он жылдай бұрын Ақордада өткен Елбасының отандық кәсіпкерлермен кездесуінде BI Group басшысы Айдын Рақымбаев Үкіметтің елдегі стратегиялық маңызды, ірі нысандар құрылысына отандық құрылыс компанияларын жібермейтініне шағымданған болатын. Сонда Тұңғыш Президент шаңыраққа – Ақорданың бірнеше қабаттық биіктікте орналасқан алып күмбезіне саусағын шошайтып: «Ең құрыса, ортасында ешқандай тіреуі жоқ мынадай үлкен күмбезді тұрғыза аласыңдар ма?» деп сұрады. Рақымбаев күмілжіп, жауап таба алмай қалды.
Әйтсе де, отандық құрылыс алпауыттары EXPO-2017 көрме кешенінің нысандарын салуға жіберілді. Нәтижесі көптің көз алдында. 2016 жылғы 16 қарашада оның аумағында C1 және C2 блоктары ғимараттарының арасын қосқан жабық дәліз-көпір түріндегі конструкция құрылысшылардың көзінше құлады. Күйреген нысанның мердігері BI Group болатын. Масқарасы сол, дәл осы оқиға қарсаңында, екі апта бұрын BI Group Construction басқарма төрағасы Талғат Қожахметов бұл блоктағы негізгі жұмыстар халықаралық стандарттарға сай орындалғанын мәлімдеген еді.
Содан бері саладағы жағдай өзгерді деу қиын. Сондықтан Үкімет елордадағы, өзге өңірлердегі басты құрылыс жобаларының көбін Түркияның, Иранның, Әзербайжанның және басқа елдердің беделді құрылыс компанияларына сеніп тапсырып келді.
Дегенмен қазір заман басқа: пандемия және карантин шектеулері салдарынан шетелдік мамандар – сәулетшілер, құрылысшы мамандар елге кіре алмады. Сондай-ақ ұзаққа созылып бара жатқан дағдарыс кесірінен республикада жұмыссыздық деңгейі артты, сол себепті ел Үкіметі шетелден жұмыс күшін тартуға қатаң шектеу қойды. Ендеше Қазақстанды ары қарай өз құрылысшыларымызға салуға тура келеді.
Сондықтан Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің Құрылыс және ТКШ істері комитеті «мектептен бастап азаматтардың құрылыс саласындағы білім деңгейін көтеру» туралы Үкіметке ұсыныспен шықты. Себебі «қазіргі уақытта білікті мамандардың тапшылығы өршіді, соның кесірінен тұрғызылып жатқан нысандардың сапасына нұқсан келіп жатыр».
Қастеев мұражайын айыптағанның өзі кінәлі
Екіншіден, құрылыс саласындағы жобалау ісінде бақылау жоқ. Нарық ойыншылары ойына келгенін істейді. Айтқандай, нысандардың гүрс етіп құлауы жалғасты. Қарағандыда 2012 жылғы 6 сәуірде құлаған «Бесоба» тұрғын үй кешеніне қатысты жағдай он жылдан бері созылып келеді. Айдың-күннің аманында, шалқалай жалп етіп құлаған 5 қабатты жаңа үйдің күйреу себептерін зерттеумен айналысқан мемлекеттік комиссия аталған ТК-ны салу кезінде жобалау шешімдері құрылыс нормаларына сәйкес келмеген деген қорытынды шығарды. Қарағанды облысының басшылығы Үкіметке сапасыз тұрғызылған осы тұрғын үйдің бәрін бұзып, орнына жаңа ТК салуға 4,2 миллиард теңге бөлуді сұрапты.
«Жобалық шешімдердің бұзылуы жиі кездеседі. Атап айтқанда, объектілер арасындағы қашықтық сақталмайды, өрт сөндірушілер техникасының өтуі үшін қажет кірме жолдар қалдырылмайды. Мысалы, 2021 жылғы шілдеде Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер мұражайына кондиционерлерінің қатты дыбысымен өзіне жапсарлас тұрғызылған тұрғын үй кешені тұрғындарының тыныштығын бұзғаны үшін 230 АЕК (670 мың теңге) айыппұл салынды. Мұражай бұл жазамен келіспеді. Ақырында тұрғын үй кешенін жобалау кезінде оның «мәдени нысанның қорғау аймағы» талабын сақтамай, мұражайға тым жақын салынғаны анықталды. Бұған қоса, ТК жобасы уәкілетті органмен келісілмеген. Құрылыс компаниясы өз қаражаты есебінен үйді шудан оқшаулауға шешім қабылдады», – деп мәлім етті ИИДМ комитеті.
Құрылыстағы былықтар тек тұрғын үй кешендерімен шектелмейді. 2019 жылғы маусымда, прокурорлық тексеру қорытындысында, Ақтөбе облысы өзендерінің арналарын тазарту, түбін тереңдету және жағалауларын бекіту бойынша жұмыстардың құны шамадан тыс арттырылғаны, жобалық бұзушылықтарға жол берілгені әшкереленді. Құрылыстарды бұзуды немесе оларды айналып өтуді жобалау кезінде өсімдіктердің сирек кездесетін түрлеріне қатысты мәліметтер жиналмаған болып шықты. Салдарынан, Қазақстанның Қызыл кітабындағы өсімдіктер толық құрып бітуге бір табан жақын қалса керек. Бұл ретте жобалау жұмыстарынан ақша аямағаны аңғарылады: оған бірер миллион емес, 200 миллионға жуық (171,5 млн теңге) бюджет қаражаты төгілген. Бұдан бөлек, бұталар мен ағаштарды заңсыз кесуден мемлекетке 7,8 млн теңгедей залал келтірілген.
Жалпы алғанда, Индустрия министрлігінің мәліметінше, республика бойынша өрескел бұзушылықтары бар 200-ден астам ірі нысан пайдаланылып жатыр. Оларда алапат апат болмасына кепілдік жоқ. Жобалаушылардың бассыздығы кесірінен Қазақстанға еш соғыссыз, бейбіт күнде-ақ ғаламат зиян келуі ғажап емес.
«Бесобаны» бүлдіргендер жұмысын жалғастырды
Президенттің «саладағы жағдай еш сын көтермейді» дегені қыздыртпа қызыл сөз емес. Ел экономикасының базалық, тұғырлы саласында шын мәнінде жантүршігерлік жағдай орнағандай. Тәуелсіздіктің отыз жылында тұрғызылған жаңа ғимараттар «картадан жасалған үйдей» бірінен соң бірі жапырылып құлап жатпаса жақсы
«Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылау органдарының (ГАСК) қызметкерлері тіркеген жобалау қызметіндегі құқықбұзушылықтардың саны 2017 жылдан бері өсіп келеді. Нақтылай кетсек, егер 2017 жылы меморган 78 ұйымды әкімшілік жауапкершілікке тартса, 2020 жылы бұл сан 2 есеге дерлік артты: 148 жобалық ұйым жазаланды. Авторлық қадағалау жобалары бойынша да осындай күрделі жағдай қалыптасты: 2017 жылы сәулет-құрылыс бақылау органдары 32 жобаны авторлық қадағалаушыны жауапқа тартса, 2020 жылы ол сан 50-ге жетті. Ал 2021 жылдың бірінші жартысында тағы 52-ге жуық ұйым жазаланды. Жалпы, 2017 жылдан бері 483 жобалау ұйымы және авторлық қадағалау жобалары бойынша 255 ұйым жауапкершілікке тартылды», – деп хабарлады Құрылыс және ТКШ істері комитеті.
[caption id="attachment_195828" align="alignright" width="1200"]