جاڭا زاماننىڭ ەسكى جۇرتى

374
0
بولىسۋ:

جەر پلانەتاسىندا العاشقى قاۋىمداستىقتاعىداي ومىر سۇرەتىن تايپالاردىڭ بارى ادام سەنگىسىز. الايدا ورماندا جالاڭ اياق جۇرىپ, تەرىمشىلىكپەن, اڭ اۋلاۋمەن كۇن كەشەتىن, ساداق پەن نايزانى عانا قارۋ ەتكەن, بەلىن عانا جاباتىن حالىقتار الى دە بار. ولاردىڭ سانى بىز ويلاعاننان دا كوبىرەك بولىپ شىقتى. ولاردىڭ سالت-ساناسى مەن تۇسىنىك تارازىسى بىزگە مۇلدە جات. العاشقى عاسىرلاردىڭ بىرىندە قالىپ كەتكەن توبىر سيياقتى. ولار دا وز سەنىمدەرىنە مىڭداعان جىلدار بويى ەش سەلكەۋ تۇسىرگەن ەمەس. كوپ تارالعان دىندەردىڭ بىردە بىرىن قابىلدامادى. عاسىرلار بويعى بىرسىدىرعى ومىر سۇرۋ قالپىن بۇزباي الى تىرشىلىك كەشىپ كەلەدى.

ۇيىقتامايتىن ادامدار

ولار ساناۋ دەگەندى بىلمەيدى. بىرگە دەيىن دە ساناي المايدى. ساناۋدا تەك ەكى سوز بار: «بىرنەشەۋ» جانە «كوپ». ساعات, تاۋلىك, تىپتى, تاڭەرتەڭ, تۇس دەگەن دە تۇسىنىكتەرى جوق. ولار قازىرگى ساتپەن ومىر سۇرەدى. بولاشاققا جوسپار قۇر­مايدى. وتكەنمەن شارۋاسى جوق. سونىمەن قاتار تاڭعى, تۇسكى, كەشكى اس دەگەن ۇعىم جوق. قارنى اشقان كەزدە عانا تاماق جەيدى. سەگىز ساعاتتىق ۇيقىنى دا بىل­مەيدى. ۇيقىسى كەلسە, وتىرعان ورنىندا ۇيىقتاي سالادى. وندا دا ارى كەتسە 20-30 مينۋت. ويتكەنى ولاردىڭ تۇسىنىگىندە دەنەدەگى قارتايۋ وزگەرىستەرى كوپ ۇيىق­تاعاننىڭ كەسىرى. ولار وز ومىر­ىنە ريزا, وتە باقىتتى حالىق – پيراحا تايپاسى. 2010 جىلعى مالىمەت بويىنشا برازيلييا جەرىن مەكەندەيتىن تايپا قۇرامى – 420 ادام.
2005 جىلى ەتنوگراف ارى لينگۆيست دەنيەل ەۆەرەتت پيراحا تايپاسىنا ساپارى تۋرالى 30 جىلدان سوڭ Current Anthropology جۋرنالىنا جارييالايدى. ول ۇندى حالقىنىڭ ەسكى تايپاسىنا قۇداي, ييسۋس حريستوس تۋرالى بىلىم تاراتۋعا دىني ميسسيونەر رەتىندە بارادى. الايدا ونىڭ توزاقتان ساقتانىپ, جۇماققا تۇسۋ تۋرالى اڭگىمەلەرى ۇندى تايپاسىنا ەش اسەر ەتپەيدى. «مەن ول جاقتا بىز ۇشىن ماڭىزدى دەپ جۇرگەنىمىزدى مانسىز كورەتىن ادامداردى كەزدەستىردىم. پيراحالار مەنىڭ ولارعا قالاي ومىر سۇرۋىم كەرەك­تىگىن ۇيرەتۋگە قانداي قاقىم بارىن تۇسىنبەگەنىن ايتتى», – دەپ جازادى دەن.
تايپاسىنىڭ تىلى دە «پيراحا» دەپ اتالادى. پيراحا تىلىنە ۇقساس الەمدە ەشقانداي تىل جوق. الىپبيلەرىندە تەك جەتى داۋىسسىز, ۇش داۋىستى دىبىس بار.
ار 6-8 جىل سايىن اربىر پيراحالىق جاڭا ەسىم الىپ وتىرادى. سوندىقتان ادامنىڭ اتىنان-اق اڭگىمە كىم تۋرالى ەكەنىن بىلۋگە بولادى.
سەنسەڭىزدەر, تۇرلى-تۇستى تروپيكالىق دجۋنگليدە ومىر سۇرەتىن ۇندى تايپاسىندا تۇستى اجىراتاتىن ەكى-اق سوز بار: «اشىق تۇس» جانە «قويۋ تۇس». اۋىزدان-اۋىزعا تارايتىن اڭىز بەن ميف تە جوق. سولاي بولا تۇرا, ولاردىڭ ارقايسىسى مىڭداعان وسىمدىك­تەردىڭ, جان-جانۋار­لاردىڭ اتىن, ەرەكشەلىكتەرى مەن قاسيەتتەرىن جاتقا بىلەدى.
بىز سيياقتى قىستىڭ قامىن جاز ويلاپ ازىق جينامايدى. ەرتەڭ نە جەپ, نە ىشەرىن دە ۋا­يىم­دامايدى. اڭشىلىق پەن بالىق اۋلاۋدان تۇسكەن ولجا بىردەن جەلىنىپ تاستالادى. كە­لەسى تاماقتانۋى قارىندارى قاتتى اشقاندا عانا اڭ اۋلاۋعا شىعادى. پيراحالىقتار كۇنىنە ەكى رەت, كەيدە بىر رەت قانا تاماق ىشەدى. كوپ تاماق جەۋ ولىمگە جاقىن­داتادى دەپ ەسەپتەيدى.
جەكەمەنشىككە كەلسەك, زاتتىڭ كوپ بولىگى ورتاق. ولاردىڭ تۇسىنىكتەرى مىناداي: ەگەر بىر ادام بەلگىلى بىر زاتىن پايدالانباسا, دەمەك, وعان ول زات كەرەك ەمەس. ياعني, ول زاتتى قاجەت ەتەتىن ادام وپ-وڭاي يەمدەنە سالادى. ەگەر بۇل جاعداي زاتتىڭ يەسىن رەنجىتسە, وندا ونى قايتارىپ بەرەدى. ەشقانداي وتىرىك سىپايلىققا دا, «راقمەت», «وتىنىش», «كەشىرىڭىز» دەگەن يبالى سوزدەرگە دە ورىن جوق. ۇيالۋ, وزىن كىنالى سەزىنۋ, رەنجۋ مەن وكىنۋ دە ولارعا جات. اركىم نە قالاسا, سونى ىستەۋىنە بولادى. ەشكىم ەشكىمدى تار­بيەلەپ, اقىل ايتىپ جاتپايدى. سونداي-اق بىر نارسەنى ۇرلاعانى, بىرەۋدى ولتىرگەنى تۋرالى ەشقاشان ەستىمەيسىز. ويتكەنى ول مۇمكىن ەمەس.
بۇل تايپا وكىلدەرى بىرەۋدىڭ زاتىن الۋعا ۇمتىلمايدى. ماسە­لەن, ەگەر سىز ولارعا بىر زات سىيلا­ساڭىز, بۇل جاقسى. سىيلاماساڭىز, ول دا جاقسى. بىزبەن سالىستىرعاندا پيراحا تايپاسى ماتەرياليست, ەسەپشىل ەمەس.

تىسىن قايرايتىن مەنتاۆاي تايپاسى

يندونەزييانى مەكەن ەتەتىن مەنتاۆاي تايپاسى بۇكىل دەنەسىنە تاتۋيروۆكا سالادى. داستۇرلەرى سولاي. جەرگىلىكتى سالت بويىنشا ايەلدەرى تىستەرىن تاسپەن قايراپ, ۇش بۇرىشتى ەتۋى كەرەك. سول ايەل عانا سۇلۋ دەپ ەسەپتەلەدى. تاسپەن قايراۋدىڭ ناتيجەسىندە ايەلدىڭ كۇلكىسى اكۋلانىڭ تىسىنە ۇقساپ تۇرۋى قاجەت. قوناققا بارساڭىز, سىزگە مىندەتتى تۇردە ياۆالىق تەمەكى ۇسىنادى. ونى ارالدا بارلىعى دەرلىك شەگەدى. قانداي ىسپەن اينالىسىپ جاتسا دا اۋزىنان تەمەكىسىن تاستامايدى. مەنتاۆاي تايپاسى جابايى تابيعاتقا دەگەن قۇرمەتىمەن, ۇقىپتىلىعىمەن تانىمال. ولاردىڭ سەنىمى – انيميزم. ياعني, اربىر وسىمدىك پەن جانۋاردىڭ جانى بار. دەمەك, ولاردى وتە زارۋ بولماسا, ولتىرۋگە بولمايدى. عالىمداردىڭ زەرت­تەۋىنشە, دال وسى تايپانىڭ ارقا­سىندا يندونەزييا ورماندارى وزدەرىنىڭ العاشقى قالپىن ساقتاپ تۇر. مەنتاۆايلىقتار اڭعا شىق­قاندا ولتىرگەن قۇس پەن جانۋاردان كەشىرىم سۇرايدى. ولارعا مەيىرىمسىز بولعاندىقتان ەمەس, تاماق قاجەتتىلىگىنەن ولتى­رۋگە تۋرا كەلگەنىن تۇسىندىرەدى.
بۇل ادامدار نەگىزىنەن وسىمدىكتەرمەن تاماقتانادى. كەيدە ساداق پەن ۋلى جەبەنى الىپ, مايمىلدار اۋلايدى. كەز كەلگەن باقىتسىز جاعدايدا, ادام اۋىرىپ قالعاندا ولار «رۋحتارمەن سوي­لەسەتىن» ەمشىنى شاقىرادى.
قازىر ادام­دارىنىڭ سانى 64 مىڭعا جۋىق.

«ەرىن ديسكىلى» سۋري ايەلدەرى

شىعىس افريكاداعى سۋري تايپاسى وزدەرىنىڭ قاتىگەز سال­تىمەن تانىلعان. ول سالتتارىنا ەفيوپييا ۇكىمەتى قانشا رەت تىيىم سالعانىنا داستۇرىنەن جاڭىلمايتىن سۋريلەر پىسقى­رىپ تا قاراماعان. كۇز ايىندا ەرەكشە «دونگا» تاياقتارىمەن قان توگىسكە دەيىن باراتىن شايقاس­تار جانە بۇقالارمەن ويىندار وتەدى. كەلەسى جاعىمسىز سالتى – قىز­دارىنا بالا كەزىندە استىڭ­عى تىستەرىن الىپ تاستاپ, ورنىنا «ەرىن ديسكىسىن» سالىپ قويادى. ونىڭ ديامەترى تۇرمىسقا شىق­قانشا ۇلعايىپ وتىرادى. ول فارفور ديسكىسى, كەيدە تاباق (تارەلكا) دەپ تە اتالادى. بۇل داستۇردىڭ پايدا بولۋىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بار. ەڭ اتاقتىسى مىناۋ: قۇل ساۋداسىمەن اينالىسۋشىلاردىڭ الدىندا تايپا وكىلدەرى وزدەرىنىڭ ايەل­دەرىن اجارسىز ەتىپ كورسەتكىسى كەلگەن. سوندىقتان ولاردىڭ استىڭعى ەرىندەرىنە ديسك سالىپ باستاعان. قازىرگى كۇنى ول ۇعىمنىڭ وڭى وزگەرگەن. ديسك ۇلكەن بولعان سايىن ايەل تايپا الدىندا سۇلۋ ارى سىيلى دەپ ەسەپ­تەلەدى. بىراق ديسكتى كۇن سايىن سالىپ جۇرمەيدى. قوناق كەلەر الدىندا نەمەسە مەرەكە قارسا­ڭىندا سالادى.
سونداي-اق سۋريلەر جانۋار­لاردىڭ قانىن ىشەدى, بولاشاق­تارىن ەشكىنىڭ ىشكى قۇرىلىسى ارقىلى بولجايدى.
بىزدىڭ كوزقاراسىمىزشا, مۇنداي جابايىلىق داستۇرلەردەن بولەك, سۋري تايپاسى جاۋىنگەر­لىگىمەن جانە كورشى تايپالارعا دەگەن قاندى وشپەندىلىگىمەن بەلگىلى. قازىر ولاردىڭ باستى ۇش جاۋى بار: بۋمە,نيانگاتوم جانە توپوزا تايپالارى. كەكتەنەتىندەي جونى بار. ويتكەنى بۇل كورشىلەرى ىلعي سۋريلەردىڭ جەرلەرىنە وتىپ, باستى بايلىعى – ىرى-قارا مالدارىنا قول سۇعادى. تايپالار اراسىنداعى جانجال سوڭعى كەزدە تىپتى ورشىپ كەتتى. سۋريلىكتەر سۋدانداعى ەكىنشى ازاماتتىق سوعىسقا قاتىسىپ, اتىس قارۋىن جاقسى مەڭگەرىپ الدى.
داستۇرىنە قاراپ, كورشىلە­رىمەن قارىم-قاتىناسىن كورىپ, سۋريلىكتەرگە ساياحاتتاۋدان باس تارتپاۋ كەرەك. ويتكەنى ولار شەتەلدىك قوناقتارعا ەرەكشە ىقىلاس بىلدىرەدى. ەڭ باستىسى, تايپا كوسەمىنە ۇناساڭىز سىزدەن قادىرلى قوناق بولمايدى.

قالىڭمال تولەيتىن داتوگ تايپاسى

افريكانىڭ تاعى بىر تايپاسى داتوگتاردىڭ سانى 2000 جىلعى مالىمەت بويىنشا 87 798 ادام. ولاردى «بارابايگتار» دەپ تە اتايدى. داتوگتاردى ەسكى سالت­پەن ومىر سۇرەتىن تايپالار ىشىندەگى ەڭ قوناقجايى دەۋگە بولادى. كوپتەگەن ەر ساياحاتشىلاردىڭ ايتۋىنشا تايپا كوسەمى ولارعا ايەلدەرىن دە ۇسىنعان ەكەن.
داتوگتار – كوشپەندى حالىق. مال ۇستايدى, تەرىمشىلىكپەن اينالىسادى, بالىق اۋلايدى.
داتوگ حالقىن اتام زاماننان قۋعىنداۋشى تايپا – ماسايلار. ولار حVII عاسىردا داتوگتاردى ەجەلگى اتامەكەنى نگورونگورودان شەتتەتىپ تاستاعان. داتوگ تايپا­سىنىڭ ماسايلارعا قارسى شىق­پاۋى بەيبىتشىلىكتى سۇيەتىنىنەن عانا ەمەس. داتوگتار وركەنيەتتەن ۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقان. ولاردا قارۋ دەگەندە, تەك اڭشىلىققا پايدالاناتىن ساداق پەن نايزا عانا بار. ماسايلار كالاشني­كوۆ اۆتوماتتارىمەن قارۋلانعان.
داتوگ وكىلدەرى وزگە افريكالىق تايپالار سيياقتى بەتتەرى مەن دەنەلەرىن اسكەري بوياۋلارمەن دە بويامايدى.
داتوگتاردىڭ وتباسى ۇلكەن بولادى. قازاققا ۇقسايتىن تۇسى – جىگىت قىز العاندا قالىڭمالىن تولەيدى. بىراق بىز سيياقتى اقشامەن ەمەس, سيىرمەن. بايلىق مال باسىمەن ەسەپتەلەدى. باي ادام 12 ايەلگە دەيىن الا الادى. بىر ايەل 10-نان كوپ بالا بوسانادى. بۇعان قاراپ داتوگتاردىڭ سانى جىل سايىن ارتۋى كەرەك ەدى دەپ ويلايسىڭ. الايدا ولار اۋىرىپ قالسا, دارىگەرگە قارال­ماي, سيقىرشىلارعا سەنىپ وتىرا بەرەدى. سول سەبەپتەن دە بالا ولىمى وتە كوپ. كامەلەتتىك جاسقا دەيىن تەك اربىر ۇشىنشى بالا عانا امان جەتەدى. قارتتاردى دا سيرەك كەزدەستىرۋگە بولادى. ويتكەنى ورتا جاستاعىلار اۋرۋدان كوپ قايتىس بولادى.
ۇلدار 3-4 جاسىنان باستاپ اڭ اۋلاۋعا قاتىسسا, قىزدار كىشكەنتايىنان مال باعۋدى ۇيرەنەدى. سوڭعى جىلدارى داتوگتار ەگىن وسىرۋمەن اينالىسا باستادى.

تۇيىن:

جوعارىداعى تايپالاردىڭ بارىنە قوناققا بارۋعا بولادى. سىيلىق الا بارساڭىز قاتتى قۋانىپ قالادى. وركەنيەتكە تالپىنباسا دا وركەنيەتتىڭ كەي دۇنيەسىنەن كەتارى ەمەس. «بۇرىنعى ادامدار» بۇل تايپالارمەن شەكتەلىپ قالمايدى. ولاردىڭ تۇرلەرى كوپ. بىر ارالدا بىرنەشە تايپا ومىر سۇرەدى. كوبىسىنىڭ ومىر سالتى بىر-بىرىنە ۇقسايدى. اسىرەسە, پيراحادان باسقاسىنىڭ بارلىعى دەرلىك دەنەسىنە سۋرەت سالادى. بۇرىنعى عاسىرمەن قاۋىشقىڭىز كەلسە, پاريج بەن انتالييانى قويا تۇرىپ ەسكى جۇرتقا جول تارتۋعا ابدەن بولادى. 

تاڭشولپان تولەگەن

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*