ناۋرىز – ەۋروپا تورىندە

420
0
بولىسۋ:

ناۋرىز – ەڭ قاسيەتتى كۇندەردىڭ بىرى. كۇن مەن تۇن تەڭەلەتىن كۇن, تورت تۇلىك تولدەيتىن ايت, تابيعاتتاعى بارلىق جاندىكتەر مەن وسىمدىكتەرگە جان بىتەتىن مەزگىل. سامارقاننىڭ كوك تاسى جىبيتىن كۇن. سول سەبەپتەن دە تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرى مەن عالام عاجايىپتارىن تەرەڭ ۇعىنا بىلگەن اتا-بابالارىمىز بۇل كۇندى جىل باسى دەپ بەلگىلەگەن.
ناۋرىز – بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ, ەڭبەك پەن ىزگىلىكتىڭ, باقىت پەن شاتتىقتىڭ مەرەكەسى. بۇل كۇنى شاتتانبايتىن, قۋانبايتىن, مەيىرلەنبەيتىن قازاق جوق. بۇكىل شىعىس حالىقتارى بۇل كۇندى ايرىقشا كۇتەدى. شىعىس ەلدەرى عانا ەمەس, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جۇرگەن قانداستارىمىز دا بۇل كۇندى ەرەكشە اتاپ وتىپ, اق داستارقانىن جايىپ, استا-توك مەرەكە وتكىزەدى.
شەت مەملەكەتتەردە ومىر سۇرىپ جاتقان قازاقتار دا بۇل كۇندى اسىعا كۇتەدى. الەمنىڭ ار قيىرىندا جۇرگەن باۋىرلارىمىزدىڭ ناۋرىزدى اتاپ وتۋ سالتى قانداي? ولار بۇل كۇندى قالاي اتاپ وتەدى? ەۋروپالىق قازاقتاردىڭ ناۋرىزدى وتكىزۋدەگى ەرەكشەلىكتەرى بار ما?

ابدۋسامەت التاي, فرانتسييا, پاريج:
– جىل سايىن ناۋرىز ايى كەل­گەن­دە, بارىمىز باس قوسىپ, ناۋرىز مەي­رامىن تويلايمىز. بيىل
25 ناۋرىز كۇنىنە بەلگىلەپ وتىر­مىز. سول كۇنى اق داستارقان جايى­لىپ, تۇر­لى ۇلتتىق تاعامدار قويى­لىپ, مە­رەكەنى اتاپ وتەمىز. وعان ۇيىم­داستىرۋشىلاردان بولەك, جەر­گىلىك­تى قالا تۇرعىندارى, قالا اكىم­­شى­لىگى, قازاق دياسپوراسى قا­تى­­سادى. ناۋ­رىزدى تويلاۋدا اي­تار­لىقتاي ەرەك­شەلىكتەر جوق. باۋىر­ساق پىسى­رىلىپ, ناۋرىزكوجە ازىر­لە­نەدى. جەتى دام­نەن دايىندالاتىن كو­جەدەن تويعا جيىلعان قاۋىم اق تىلەگىن, اق نيەتىن بىلدىرىپ, دام تا­تا­دى. بي بي­لەپ, دومبىرا تارتادى. ان سالا­دى. ناۋرىز تويىنا قا­زاق­ستاننىڭ فران­تسيياداعى ەلشىلىگى دە قاتى­سا­دى. بۇل كۇن – بىز ۇشىن اي­رىقشا مەي­رام. بارىمىز باس قوسىپ, ارقا-جار­قا بولىپ قالامىز.

قايىم كەسيجي, گەرمانييا, ميۋنحەن:
– ەۋروپادا بۇرىننان تۇراتىن قا­زاق دياسپوراسى وكىلدەرى, نەگى­زى­نەن, بۇدان 65 جىلداي بۇرىن تۇر­كييا­عا قونىس اۋدارعان قازاقتاردىڭ ۇرپاعىنان قۇرالادى. ولاردىڭ قا­تارى كەيىن اۋعانستان جانە يران­­نان ەۋروپاعا كەلگەن بىراز قا­زاقتارمەن تولىعا تۇستى. تۇركيياعا ال­­عاش قونىستانعان اعا بۋىن قا­زاق­تار, اسىرەسە, اقساقالدار جاعى ناۋ­رىز كەلگەندە, ونى قالت جىبەر­مەي, شاما-شارقىنشا اتاپ وتىپ وتىراتىن. بالا كەزىمىزدە اقسا­قال­دار­دىڭ, اعا بۋىننىڭ بۇرىنعى قا­زاق سالتى بويىنشا ناۋرىزدى قا­لاي اتاپ وتكەنىنىڭ ازدى-كوپتى كۋاسى دە بولعانبىز. تۇركيياداعى ال­عاشقى قازاق اۋىلدارىندا اق سا­مايلى اپالاردىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن دايىندالعان ناۋرىز­كو­جەنىڭ, ارنايى پىسىرىلگەن باۋىرساق, شەلپەك جانە باسقا دا ۇلتتىق تا­عام­داردىڭ تاراتىلعاندىعىنا; ۇل­كەندەر جاعىنىڭ ۇي ارالاپ قى­دىرىپ, ناۋرىز مەرەكەسىمەن قۇت­تىقتاپ, دام تاتىپ, بۇدان ارى قاي­تىس بولعان كىسىلەردىڭ بەيىتىنىڭ با­سىنا بارىپ, قۇران وقىپ قايت­قا­نىنا دا كۋا بولعانبىز. سول ناۋ­رىز كەزىندە اللا ريزاشىلىعى ۇشىن مال سويىلىپ, جۇرتشىلىققا دام تاتقىزىلعانىن دا كورگەنبىز. ناۋرىز ول كەزدە سونداي رۋحاني باي مۇرا, مەيرام رەتىندە اتالىپ وتىلە­تىن. ەلدەن كەلگەن اقساقالداردىڭ, اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ قاتارى سي­رەگەن سايىن ناۋرىز سىندى ۇلتتىق مەيرامىمىز ۇمىتىلا باستاعان ەدى. تىپتى ول جوعالۋعا تاقاپ تا قال­عان. مىنە, سونداي كەزەڭدە قا­زاق­ستان­نىڭ تاۋەلسىزدىگىن جا­رييا­لاۋى­نىڭ, اتامەكەندە ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتاردىڭ قايتا قالپىنا كەلە باس­­تاۋىنىڭ ناتيجەسىندە, دياس­پو­رادا ۇمىتىلا باستاعان ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز قايتا جاڭعى­رىپ, اتاپ وتىلەتىن مەرەكەلىك كۇنگە اي­نالدى.
ەۋروپاداعى قازاقتار سودان بە­رى ناۋرىزدى تۇرلى شارالارمەن اتاپ وتەتىن بولدى. مىسالى, بىزدىڭ بىلۋى­مىزشە, گەرمانييادا بيىل ەكى جەر­دە ناۋرىز مەرەكەلەنەدى. ناۋ­رىزدى اتاپ وتۋ ارقىلى بىر جا­عى­نان اعايىننىڭ باسىن قوسىپ, ەكىن­شى جاعىنان وسى ۇلتتىق مەرە­كەمىزدى ۇمىتپاي, جاستاردىڭ سا­نا­سىنا سىڭىرۋىمىزدى ماقسات تۇتقان بىر توپ بەلسەندى ازاماتتار گەرما­نييا­نىڭ نۋمبەرگ قالاسىندا ناۋرىز­دىڭ 25-ى كۇنى وتەتىن بۇكىل ەۋرو­پا­داعى قازاقتارعا ارنالعان ۇلكەن بىر مەرەكەلىك شارا ۇيىمداستىرىپ جات­قان بولسا, ال گەرمانييانىڭ ميۋن­حەن قالاسىنداعى قازاق مادە­نيەت قوعامى دا وز تاراپىنان تاعى سون­داي ماقساتتارمەن ناۋرىزدىڭ 26-ى كۇنى اتالعان قالاداعى اعايىن­نىڭ باسىن قوساتىن مەرە­كە­لىك بىر شارا وتكىزگەلى وتىر. بۇ­دان تىسقارى, وسىنداعى قازاقتار تۇر­لى ەۋروپا ەلدەرىندەگى قازاقستان ەل­شىلىكتەرى ۇيىمداستىراتىن مە­رە­كەلىك شارالارعا دا بەلسەنە قا­­تى­سادى.
ۇلىس­تىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز قۇت­تى بول­سىن, اعايىن! ەلىمىز امان, تاۋەل­سىز­دىگىمىز باياندى, اسپان اشىق بول­سىن! قازاق ەلىنىڭ بارشا ازا­مات­تارىنا, قازاقستاندىقتارعا امان­دىق, زور دەنساۋلىق, وتباسىنا با­قىت, ىستەرىنە ساتتىلىك تىلەيمىز.

ارمان ومىر, تۇركييا, ىستامبۇل:
– اتالارىمىز تۇركيياعا 1952 جى­لى كەلىپتى. 21 وتباسىنى, ياعني, 106 ادامدى تۇركيياعا الىپ كەلگەن قۇ­سايىن تەيجي دەگەن اقساقال كو­رىنەدى. اتا-بابامىزدىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى – سەمەيدىڭ ما­قانشى, اياگوز ايماعى, ياعني, تار­باعاتاي وڭىرى. ولار اۋ باستا التاي وڭىرىنە كەلىپ, 1936 – 1949 جىلدارى قى­تايدىڭ قاتاڭ ساياساتىنان تۇر­كييا­عا جول تارتىپتى. وزىم وسى ىستامبۇلدا دۇنيەگە كەلدىم. الاي­دا اتا-انام قازاق ەكەندىگىمىزدى تۋ­عاننان ۇنەمى ەسكە سالىپ, سالت-داستۇر, ادەت-عۇرىپتى بويىمىزعا سىڭىرە تاربيەلەدى. جىراقتا جۇرسەك تە, جۇرەگىمىز اردايىم ەلىمىز دەپ سوعادى. انام دا, اكەم دە وتباسىندا قازاقشا سويلەۋىمىزدى تالاپ ەتتى. با­لالارىممەن دە قازاق تىلىندە اڭ­گىمەلەسەمىن. جىل سايىن ناۋ­رىز­دى اتا-انامىزدىڭ ۇيىندە قار­سى الامىز. مىندەتتى تۇردە اق داس­تار­قان جايىلادى. باۋىرساق پىسىرى­لىپ, قازاندا ەت اسىلادى. ۇلتتىق سۋ­سىن – قىمىزدى دا تابۋعا تىرى­سا­مىز. انامىز جەتى تۇرلى دامنەن جاسالعان ناۋرىزكوجەنى الدىمىزعا قويادى. ودان بولەك, اكىمشىلىك ۇيىم­داستىرىلعان تۇرلى شارالارعا قا­تىسامىز. بالالار دا ناۋرىز مەي­­­رامىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ۇعى­نىپ قالدى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە وراي ۇيىمداستىرىلعان مەرەكەلىك شاراعا قازاق, تۇرىك جانە باسقا دا تۇركىتىلدەس ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى قا­تىسىپ, بىر-بىرىن قۇتتىقتاپ جا­تادى. ارينە, ناۋرىز مەرەكەسىنە رەسمي دەمالىس جارييالان­باعا­نى­مەن, بىر-بىرىمىزبەن قاۋىشقانى­مىز­عا, كەزدەسكەنىمىزگە قۋانىپ قا­­­لامىز. ناۋرىزدى ايرىقشا كۇ­تە­­تىنىمىز دە سوندىقتان.

بەسير كوسە, تۇركييا, ىستامبۇل:
– بۇل كۇنى جاقسى تىلەك تىلەۋ, قۇت­تىقتاۋ, كەشىرىم جاساۋ, تابىسۋ سيياق­تى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر كو­رىنىس تاۋىپ, كەيىنگى ۇرپاقتار سون­داي جاقسى ونەگەدەن ۇلگى العان. ناۋرىزدىڭ ايرىقشا تالىم-تار­بيەلىك, ۇلگى-ونەگەلىك, سان-سالتا­نات­تىق, مارت-جومارتتىق, قادىر-قا­سيەتتىلىك نىشان بەلگىلەرى مەن تانىم ۇعىمدارىنىڭ ۇلگى تۇرلەرى وتە كوپ. ونىڭ بارلىعى ار ادامدى جوعارى سانالىلىققا, ادەپتىلىككە, ونەگەلىككە, باۋىرمالدىققا, كور­گەن­دىلىككە, ىزگىلىك پەن بىلىمدىلىككە باۋرايدى. ناۋرىزدى اسىعا كۇتەتى­نى­مىزدىڭ, ەرەكشە دايارلاناتىنى­مىز­دىڭ دا سەبەبى وسىندا بولسا كە­رەك.
بىزدىڭ وتباسى دا ناۋرىزدى اي­رىقشا اتاپ وتەدى. اكەلەرىمىز ال­تايدان تۇركيياعا 1952 جىلى قونىس اۋدارعان ەكەن. وعان دەيىن پا­كى­ستان­دا ون ەكى جىل تۇرىپتى. تۇر­كييا­دان كەلگەن جىلدارى اتا-بابا­لا­رىمىز, اۋىل اقساقالدارى ناۋ­رىزدى ايرىقشا اتاپ وتىپ, سول كۇنى داستارقان جاياتىن بولعان. بىر-بىرىمەن قاۋىشىپ, قاۋقىلداسىپ, سالت-داستۇردى, ادەت-عۇرىپتى ساق­تاي وتىرىپ, تۇرلى مەرەكەلىك شا­را­لار وتكىزىپتى. ونىڭ بارى ۇرپاعىنا, مى­نا بىزگە امانات بولىپ قالدى. با­بالارىمىزدان كورگەندى بالا­لارى جالعاپ كەلەدى. الى كۇنگە بىز ۇشىن ناۋرىز تويىنىڭ قاسيەتى بو­لەك.
قازاقستان وز تاۋەلسىزدىگىن جا­رييا­لاپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتار قاي­تا جاڭعىرا باستاعانىنا بىز دە اي­رىقشا قۋاندىق. قازىر ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ, بە­رەكە-بىرلىكتىڭ ارقاسىندا اتامە­كەنىمىزگە جيى قاتىناپ, كەلىپ-كەتىپ تۇرامىز. بيىلعى جىلى ناۋرىز مەرەكەسىندە قازاقستانعا كەلۋ ويىم­دا بار. ەلدەگى باۋىرلاردىڭ مە­رە­كەنى قالاي اتاپ وتەتىندىگىن كوز­بەن كورىپ, كوڭىلگە تۇيگىم كەل­ە­دى. ورتاق مەرەكەنى بىرگە تويلاعىم كە­لەدى.

بىزدىڭ بايلام:
الاش قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلاتۇلى ناۋرىز تۋرالى بىلاي وي تۇيەدى: «ناۋرىز – جالعىز قازاق-قىرعىزدىڭ عانا مەيرامى ەمەس, بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ جاڭا جىلى, ۇلت مەيرامى. بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز ناۋرىز تۋعاندا باس قوسىپ, قۇشاقتاسىپ, كورىسىپ, قۋانىسىپ, بىرىن-بىرى ناۋرىزكوجەگە شاقىرىپ جۇرىسەدى ەكەن. جاستار بىركەلكى ويىن ويناپ, ات شاپتى­رىپ, ساۋىق-سايران قىلادى ەكەن.
ناۋرىز مەيرامى ادام, حايۋان, جاندى-جانسىزعا بىردەي مەرەكە دەسە بولادى. قاباعى قاتىڭقى, ىزعارلى قىستىڭ توڭى بوساپ, جان-جانۋار جايلانىپ, قارا جەر يىپ, دۇنيەنىڭ تۇساۋى الىنعانداي بولادى. قار ەرىپ, جەر جۇمساپ, ەگىن-شوپ, ورمان-توعاي قايتا تۇ­لەۋگە قامدانا باستايدى. «ناۋ­رىز­دا سامارقاننىڭ كوك تاسىنا دەيىن ەلجىرەيدى» دەگەن سوز وسىعان مىسال بولسا كەرەك».
«ناۋرىزدا ايتقان تىلەك ورىن­دالادى» دەسەدى. ەندەشە,
– اي كوردىم, امال كوردىم,
باياعىداي زامان كوردىم.
ەسكى ايدا ەسىركەدىڭ,
جاڭا ايدا جارىلقا! – دەگەن تىلەگىمىز بار.

انەل قۋانىشقىزى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*