ەلەس كەزگەن ەلدىمەكەندەر

586
0
بولىسۋ:

جۇمىر جەردىڭ جۇمباعى كوپ. اشىلماعان سىرلارى دا جەتەرلىك. تىپتى ادامزاتقا ۇرەي تۋعىزاتىن جەرلەر دە بار.

بىراق سونىڭ بارلىعى ىقىلىم زامان وتسە دە, الى كۇنگە دەيىن قۇپييا كۇيىندە قالىپ وتىر. وزىنىڭ ميستيكالىق اتموسفەراسىمەن ادام بالاسى جاقىنداسا, جۇتىپ قوياتىن جەرلەر دە كوڭىلگە قورقىنىش ۇيالاتادى.
ەلەس مەكەندەگەن ەلدىمەكەندەر دە از ەمەس. ادامداردىڭ ىز-تۇسسىز جوعالۋى, كورابلدەردىڭ كورىنبەي كەتۋى, زاتتاردىڭ اياق استىنان قوزعالۋىندا نە سىر جاتىر? الدە, مۇنىڭ بارلىعى ادام بالاسىنىڭ ارۋاق مەكەندەگەن جەردى بىلعاپ, قورلاعاننان تۋعان مازاسىزدىعى ما? قالاي ايتقاندا دا, قازىر وسىنداي قورقىنىشتى بىر ەلەس بار, بىراق سىرىن ەشكىم اشا المايدى, ارتۇرلى بولجامدار ايتىلادى. اقىرىندا ادامزات ايتەۋىر بىر تىلسىم كۇشتىڭ بارىنا سەنەدى دە, قولىن بىر سىلتەپ, تىنىش ومىر سۇرۋىن ارى قاراي جالعاستىرا بەرەدى.
بىراق جەر شارىندا جۇمباق سىرىن اشا قويماعان جەرلەر وتە كوپ. سونىڭ بىرى – اقش-تىڭ ۆايومينگ شتاتىنداعى قۇبىجىق مۇناراسى. ەل وسىلاي اتاپ كەتكەن مۇنارانى شىندىعىندا قولمەن قالاپ قويعانداي, تابيعات وزى تۇرعىزعان. بىر قاراعاندا, شاتقال تارىزدى كورىنگەنىمەن, ونىڭ تىلسىم سىرى جەتەرلىك. مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا, قۇبىجىق مۇناراسى 200 ميلليون جىلدان بەرى بار. وعان قاتىستى اڭىز كوپ. مۇنارا قۇبىجىقتار مەكەندەيتىن جەر بولعان دەسەدى. ونى وزدەرى تۇرعىزعان, ادامنىڭ قولىمەن جاسالماعان. اقيقاتىندا, وسىدان 200 ميلليون جىل بۇرىن مۇنى ادام بالاسى جاسادى دەگەنگە ەشكىم دە سەنە المايدى. ول حەوپس مۇناراسىنان 2,5 ەسە بيىك. وتكەن عاسىردا ونىڭ توبەسىندە كەشكىلىك ۇنەمى وت جاعىلىپ تۇرعان دەسەدى. قازىر شە? مۇندا قازىر تەك قانا فانتاستيكالىق فيلمدەر تۇسىرىلەدى.
قۇبىجىق مۇناراسىنىڭ توبەسىنە شىعۋ قيىن. بىراق وعان تالپىنعاندار بولعان. XIX عاسىردا ونىڭ توبەسىنە جەرگىلىكتى تۇرعىننىڭ بىرى شىققان دەسەدى. 1938 جىلى دجەك ديۋررانس دەگەن سكالولاز بۇل بيىكتىكتى باعىندىرعان. بىراق مۇنارانىڭ توبەسى جازىق الاڭقاي ەمەس, ۇشاق قونا المايدى. تىكۇشاقتىڭ قونۋعا مۇمكىندىگى بار. بىراق ۇنەمى داۋىل سوعىپ تۇراتىن القاپتاعى جەلدىڭ ەكپىنى وتە كۇشتى. سوندىقتان ول بيىكتىكتى باعىندىرۋعا ەكىنىڭ بىرىنىڭ جۇرەگى داۋالاي بەرمەيدى.


قۇبىجىق مۇناراسىنا ۇشىنشى شا­ب­ۋىل­دى اتاقتى پاراشيۋتشى دجوردج حوپكينس جاسادى. بىراق ونىڭ پاراشيۋتى جەلدىڭ ەكپىنىمەن اۋىتقىپ كەتىپ, ول مۇناراعا قونا المادى. شاتقالداردىڭ اراسىنا تۇرىپ قالىپ, ول «قۇبىجىقتاردىڭ تاۋ-تاسىندا» ومىر سۇرۋگە ماجبۇر بولدى. ونى تىكۇشاق ارقىلى جىبەرىلگەن ارقان ار­قىلى كوتەرىپ اكەتپەك بولدى. قۇتقارۋ ارەكەتىنىڭ بارى دە ساتسىز اياقتالدى. تەك قانا وزىندەگى ازىق-تۇلىكپەن كۇن كورگەن دجوردج حوپكينستى بەسىنشى كۇنى عانا اقش-تان ارنايى جەتكەن الپينيستەر توبى قۇتقارىپ الدى. مۇنارانى باعىندىرعىسى كەلگەن پاراشيۋتشىگە جوعارىدان تىكۇشاقتان تاستالعان تاعام جەتپەي جاتتى. ونىڭ راقاتىن اتجالماندار مەن تىشقاندار كوردى. حوپكينستى قۇتقارۋ ۇشىن اقش-تا قۇرىلعان ارنايى كوميتەت اقىرى الپينيستەردى جىبەردى. 8 مىڭدىق بيىكتىكتى باعىندىرىپ ۇيرەنگەن الپينيستەر 390 مەترلىك مۇناراعا 3 ساعاتتان كەيىن ارەڭ جەتتى.
بىراق ادام بالاسى مۇنان كەيىن بۇل جەرگە اياق باسقان جوق. ويتكەنى بىرىنشىدەن, وتە قورقىنىشتى. ەكىنشىدەن, وعان شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ۇشىن­شى­دەن, ادامزاتقا تۇ­سى­­نىكسىز كورىنەتىن تىل­سىم كۇش يەلەرى مۇندا بوگ­دە بىرەۋدىڭ اياق باس­قا­نىن قالامايتىن بو­لار. قۇبىجىقتار مۇ­نا­راسىنىڭ توبەسىندە اندا-ساندا لاۋلاپ جانا­تىن وتتى كىم جاعىپ وتىر? الدە, كوزگە ەلەس بو­لىپ كورىنە مە? ونى ەندى ەش­كىم ايتا المايدى.
تابيعاتتىڭ تىل­سىم اسەرىنەن پايدا بول­عان قۇبىجىق مۇ­نا­راسى جەردىڭ بەتىندە بولسا, چەحييانىڭ ييگ­لاس قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان كاتا­كومبالاردىڭ جونى بولەك. ولار جەردىڭ استىندا ورنالاسقان. ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, چەحيياداعى كاتاكومبالار ورتا عاسىرلاردا قازىلعان. مۇندا ار باعىتقا قاراي جۇرەتىن دالىزدەر بار. تۇن جارىمىنان اۋعاندا وسى دالىزدەردەن ۇنەمى ارتۇرلى داۋىستار شىعىپ تۇرادى. ارينە, قورقىنىشتى. ادام سۇلباسى بولىپ كورىنەتىن ەلەس تە بار. بىراق زييانى جوق. دەگەنمەن 1996 جىلى ارنايى ەكسپەديتسييا كەلىپ, جەراستى دالىزدەرىن بىرنەشە كۇن تەكسەرگەندە, تاڭقالارلىق جايلارعا دا كەزىككەن. ەڭ بىر قىزىعى, بەلگىلى بىر ۋاقىتتا مۋزىكالىق اسپاپتان بىر داۋىس شىعادى. بىراق ول قاي جەردە, ونى ەشكىم بىلمەيدى. ەكىنشى اڭعارىلعان بىر نارسە, ارحەولوگتار 10 مەتر تەرەڭدىكتەگى جەراستى دالىزىنەن بىر-بىرىنە قاراي وتەتىن باسپالداقتى تاپقان. ول باسپالداقتاردىڭ ەرنەۋى ۇنەمى جانىپ تۇرادى. ول قالاي جا­نادى, ول جەردە قانداي دا بىر قۋات كوزى جوق. مۇمكىن قاراڭعىلىقتا جاناتىن فوس­فور شىعار. مۇنىڭ سىرىن عالىمدار قانشالىقتى زەرتتەسە دە, تابا الماعان. قىزعىلت-قوڭىر تۇس بەرەتىن باسپالداقتىڭ قۇپيياسى وسى كۇنگە دەيىن بەيمالىم. جەراس­تىن­داعى دالىزدەرى وزگەشە رەڭ بەرەتىن, ارا-اراسىندا ادامنىڭ سۇلباسى كورىنىپ قوياتىن ەلەسى بار جەرگە كىم جاقىنداي قويسىن?! نەگىزى, چەكييانىڭ كاتاكومباسى جايلى كوپ دەرەك ايتىلمايدى.
ارينە, ەلەسى بار جەرگە كىم وز ەركىمەن جاقىنداي قويسىن?! جاپونييانىڭ اوكي­گا­حا­را ورمانى دا بەي-جاي قارايتىن جەر ەمەس. مۇنى سونىمەن قاتار «اعاشتار تەڭىزى» دەپ تە اتايدى. مۇندا مۇلگىگەن تىنىشتىق. بىراق بۇل تۇراقتىلىق ۇزاققا سوزىلا قويمايدى. سالدەن سوڭ قۇلاققا جەتكەن ارتۇرلى دىبىس سوڭىنان شۋىلعا اينالادى. ارتىنان ادامداردىڭ جىلاعان داۋسى انىق ەستىلە باستايدى. اوكيگاحارا – اتاقتى فۋدزي-سان ۆۋلكانىنىڭ ماڭايىندا. ەڭ قورقىنىشتىسى, قالىڭ ورمان ادامداردىڭ ولىمىنە تولى. ومىردەن كۇدەرىن ۇزگەن ادامدار وسىندا كەلىپ, وزدەرىن قۇرباندىققا شالىپ جىبەرەدى. 1950 جىلدان بەرى اوكيگاحارا ورمانىندا 500 ادام وز-وزىنە قول سالعان. 2002 جىلدىڭ وزىندە اتالعان ارالدا 78 ادامنىڭ باقيلىق بولعانى جونىندە اقپارات بار. نەگە جاپوندىقتار وسى جەرگە كەلىپ ولەدى? مۇنىڭ سىرى نەدە? ارتۇرلى بولجام بار. بىرىنشىسىنە نازار اۋداراتىن بولساق, Seicho Macumoto اتتى جاپون جازۋشىسى وز رومانىنداعى ەكى كەيىپكەردى كىتاپ جە­­لىسى بويىنشا وسى قالىڭ نۋ ورماندا ولتىرەدى. ەكىنشى جورامال ورتاعاسىرلىق كەزەڭدى قامتيدى. اشارشىلىق جىلدارىندا اسى­راي الماعان سوڭ, كوپتەگەن وتباسى ولىم اۋزىن­داعى جاڭا تۋعان بالالارى مەن اتا-انالارىن وسىندا اكەلىپ تاستاعان دەسەدى. كوپ ادام تالعاجاۋ ەتۋگە تاماق تاپپاي, وسىن­دا ولگەن. وسىنىڭ ايعاعى رەتىندە, نۋ ورماننىڭ ار جەرىندە شاشىلىپ جاتقان ادام سۇيەكتەرى جيى كەزدەسەدى.
ۋفولوگتاردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, ورماندا وز-وزىنە قول سالعانداردىڭ ارا­سىن­دا كاسىپكەر نەمەسە گالستۋك تاققان شەنەۋ­­نىكتەر كوپ بولعان. ەگەر ورمانعا كىرسەڭىز, ودان امان شىعۋىڭىزدىڭ وزى نەعايبىل. تۋريست رەتىندە قىدىرىپ قايتۋعا بولار, بىراق قولىڭىزداعى كومپاستىڭ وزى ورمانعا كىرگەن ساتتەن باستاپ ىستەن شىعادى. ەڭ قورقىنىشتىسى سول, جەرگىلىكتى حالىق نۋ ورماننىڭ ىشىنەن تۇنىمەن شىڭعىرعان ادامداردىڭ داۋىسىن ەستىپ جاتادى ەكەن. ەلەس كەزگەن ورمان ىشىندە, اسىرەسە, تۇندە جۇرۋ قاۋىپتى دەسەدى.


ارينە, كەز كەلگەن جەر كيەلى. اسىرەسە, ارۋاقتى قورلاۋعا بولمايدى. بۇل كومۋسىز قالعان ادامداردىڭ جانايقايى شىعار. قا­لاي ايتقاندا دا, بۇل ادام قولىمەن جا­سال­عان نارسە. سوندىقتان ونىڭ زاردابى دا قاتتى بولادى. نەگىزى, ادام تاعدىرى ويىنشىق ەمەس قوي.
جالپى, بار قۇپيياسىن قوينىنا باسقان, اڭىزعا تولى جەرلەر الەمنىڭ ار بۇرىشىندا بار. مىسالى, قىتايدىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە تاۋ القابىنا ەشكىم جولامايدى. ويتكەنى بۇل توڭىرەكتە ادامدار جيى جوعالىپ كەتەدى نەمەسە اپاتتى جاعدايلار جيى ورىن الادى. 1950 جىلى وسى ماڭدا ۇشاق قۇلا­عانى بەلگىلى. ودان ونشاقتى ادام تىرى قالعان. تىپتى توسىن جاعداي ورىن العانى تۋرالى ۇشقىشتار حابارلاپ تا ۇلگەرمەگەنگە ۇقسايدى. اقىرىندا بايلانىس ۇزىلىپ, الدان قالىڭ تۇمان كورىنگەن دە, ۇشاق القاپقا كەلىپ قۇلاعان. بىراق امان قالعان ونشاقتى ادام تۇمان سەيىلگەن ساتتە جوق بولىپ كەتكەن. تەك بىرەۋى عانا تىرى قالعان. بولعان وقيعا كەيىن سول ازاماتتىڭ ايتۋى بويىنشا جازىلىپ الىنعان. قۇلاعان ۇشاقتان القاپتا جۇرناق تا قالماعان. سوندا اپاتقا ۇشىراعان جولاۋشىلار مەن الىپ ۇشاق قالاي ىز-تۇسسىز كەتتى? تىرى قالعان جانە قايتىس بولعان جولاۋشىلار قايدا? ونى ەشكىم ايتىپ بەرە المايدى. بىراق انىقتالماعان دەرەك بىر بولجامعا كەلىپ نەگىزدەلەدى: ماماندار «بۇل ايماق بالاما وركەنيەتكە اپاراتىن جولمەن تۇيىسەدى» دەپ وتىر. بىراق ونى, شىن مانىندە, ەشكىم انىقتاعان ەمەس. جورامال عانا.
ۋفولوگتار وسىنداي بالامالى الەمگە وتەتىن ايماق مەكسيكانىڭ چاۆيندا ولكە­سىندە دە بار دەسەدى. شىن مانىندە, سولاي ما, جوق پا, ماسەلە وندا ەمەس. بىراق كورگەن كوز ايتقانىنان تانبايدى. 1990 جىلداردىڭ ورتاسىندا چاۆيندا قالاسىنىڭ ماڭىندا بولعان وقيعانى بۇكىلالەمدىك باق جارىسا جازدى. «مۇنداعى تاۋ القابىندا ۇلكەن قازىنا جاسىرىلعان» دەگەن دەرەك ەجەلدەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. سونى ىزدەۋگە شىققان ەكسپەديتسييانىڭ الدىنان اۋانى كوكتەي وتىپ, سالت اتتى شىعادى. كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىز: ونداعان كولىكتى توقتاتىپ, قارسى الدىڭىزدا اۋادا قالقىپ سالت اتتى ادام سويلەپ تۇرسا… مۇنى كورگەن ەكسپەديتسييا مۇشەلەرى شوشىپ, بارىن تاستاپ قاشا جونەلەدى. بەس مينۋتتاي تۇرعان سالت اتتى «جولعا شىققانداردىڭ رايىنان قايتۋىن» وتىنىپ, كوزدەن عايىپ بولادى. سول ەكى ورتادا جول جيەگىندە تۇرعان ونداعان كولىكتىڭ بىت-شىتى شىعادى. تىپتى بىر كولىك زىم-زييا جوق بولىپ كەتەدى. كورىنبەيتىن بىر قۇدىرەت كەلىپ, بىر ساتتە كولوننا بويىندا تۇرعان كولىكتەردى قايتا جوندەلمەيتىن ەتكەن. وسىن­داي وقىس وقيعا قايتالانا بەرگەن سوڭ عانا بارىپ, تاۋ ارناسىنان قازىنا ىزدەۋشىلەر وزدەرىنىڭ ارەكەتىنەن مۇلدەم باس تارتقان. قازىر ول جاققا التىن ىزدەپ, ەشكىم بارمايدى.
الەمنىڭ ار قيىرىندا جيى ورىن الاتىن مۇنداي توسىن وقيعالار تۋرالى الى كۇنگە دەيىن جيى اڭگىمە ەتىلەتىنى راس. انىعى, بۇل اڭىز با, ەلەس پە, بۇل ەكىنشى ماسەلە. بى­راق قۇدىرەتتى بىر تىلسىم كۇشتىڭ بار ەكە­نىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. دۇرى­سى, بىز تىنىش, وز قالپىمەن دامىپ جات­قان تابيعاتقا قارسى توسىن قيمىل جاسا­ما­ۋى­مىز عانا كەرەك.

 

بەرىك بەيسەنۇلى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*