كۋنستكامەرادا قانشا قازاقتىڭ باسى بار?

1617
0
بولىسۋ:

كۋنستكامەرا دەپ جۇرگەنىمىز – رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ انتروپولوگييا جانە ەتنوگرافييا مۋزەيى. عيماراتى پەتەربوردا ورنالاسقان. جاھانداعى ىرى ارى ەڭ كونە ەتنوگرافييالىق مۋزەيلەردىڭ بىرى. مۇندا الەم حالىقتارىنىڭ ەڭ سيرەك دۇنيەلەرى ساقتالعان.
بۇگىندە مۋزەيدىڭ كوللەكتسييالىق قورىندا 1,2 ميلليون تۇرلى جادىگەر بار. قازىرگى تاڭدا مۋزەيدە انتروپولوگييا, ارحەولوگييا بولىمدەرىمەن قاتار, الەم حالىقتارىنىڭ ەتنوگرافييالارىنا ارنالعان عىلىمي بولىمدەر جۇمىس ىستەيدى. بىز قاراستىرعالى وتىرعان باسسۇيەكتەر كوللەكتسيياسى وسىنداعى انتروپولوگييا بولىمىنە تيەسىلى. بۇل بولىم نەگىزىنەن بايىرعى جانە بۇگىنگى ادامزاتتىڭ انتروپولوگيياسى, انتروپوگونەز, ەتنيكالىق انتروپولوگييا, كرانيومەترييا, كرانيوسكوپييا, الەم جانە رەسەي حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگى سەكىلدى دۇنيەلەردى زەرتتەۋمەن اينالىسادى.

بۋكينيچتەن 7 باسسۇيەك

كۋنستكامەراعا اكەلىنگەن سۇيەك­تەردىڭ بارلىعى دا نەگىزىنەن انت­روپولوگييالىق عىلىمي زەرتتەۋ ماق­ساتىندا جينالدى. مۋزەيدە ساق­تالعان باسسۇيەكتەردىڭ بىر­سى­پى­راسىن دميتريي بۋكينيچ (1884-1939) وتكىزدى. بەلگىلى ارحەولوگ-عالىم. ەتنوگراف-تاجىكتانۋشى. بۋ­كينيچ 1920-1923 جىلدارى تور­­عاي مەليوراتسييالىق ەكس­پە­دي­تسييا­سىنا جەتەكشىلىك ەتتى. 1924 جى­لى اۋعانستان ەكسپەديتسيياسىنا ات­تاندى. 1926-1927 جىلدارى ن.ۆا­ۆيلوۆپەن بىرگە تاعى دا اۋ­عان­ستان­عا بارىپ, قازبا بايلىقتارىن بارلاپ قايتتى. وسى ساپارىنان ن.ۆاۆيلوۆ ەكەۋىنىڭ «زەملەدەل­چەس­كيي افگانيستان» دەگەن كىتابى جا­رىق كوردى.
1928-1929 جىلدارى كۋنست­كا­مە­رانىڭ ۆ.بارتولد باسقارعان ور­تاازييالىق ەتنوگرافييالىق ەكس­پە­ديتسيياسىنىڭ مۇشەسى بولدى. 1929-1932 جىلدارى ىلە وزەنىنە ير­ريگاتسييالىق زەرتتەۋ جۇرگىزدى. 1933-1935 جىلدارى قاراقورىم (موڭ­عولييا), 1936-1937 جىلدارى تەر­مەز (وزبەكستان) ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييالارىنا قاتىستى. وسى سا­پارلارىنىڭ بارىنەن قۇندى كول­لەكتسييالاردى ولجالاپ وتىردى. ولاردىڭ بارى بۇگىندە كۋنست­كا­مە­را­دا ساقتاۋلى. 1939 جىلى وزىنە قول جۇمساپ, ولدى.
بۋكينيچتىڭ ومىردەرەگىن نەگە كەل­تىردىك? سەبەبى, ول كۋنست­كا­مە­را­عا قازاقتىڭ دا كوپتەگەن كوللەك­تسييالارىن وتكىزدى.
1925 جىلى د.بۋكينيچ زەرتتەۋ جۇر­گىزۋ ماقساتىندا قازاق جەرىنە كەلدى. وسى ساپارىنان كۋنستكامە­را­عا بىرنەشە جادىگەردى جيناپ بار­دى. ولار مۋزەيدە №3188 سەريياسى بويىنشا ساقتالعان. بۇل كول­لەك­تسييا­دا قازاق ايەلىنىڭ كيمەشەكتەرى, اعاشتان جاسالعان كونەك, شاشاقتى ويماق, قوبىز, ۇرشىقتار, بىلعارى تورسىق, جۇننەن جاسالعان دوپ جا­نە جەز قۇمان بار. بۇدان بولەك, 1926 جىلى قازاقستاننان جيناپ كۋنست­كامەراعا وتكىزگەن بىرنەشە كول­لەكتسيياسىن №5502 سەريياسىمەن توپتاستىرىپتى. اتالعان سەرييالى جادىگەرلەرمەن تانىسىپ شىقتىق. بارى دە قوستاناي وبلىسىنان جو­نەلتىلىپتى. اراسىندا مەتالدان جا­سالعان تۇمار, اعاش تاراق جانە ويىنشىق قۋىرشاقتار بار.
وعان قوسا, بۋكينيچ دال وسى جى­لى قىزىلوردا ماڭىنداعى زي­راتتاردى ارشىپ, انتروپولوگييالىق زەرت­تەۋ جۇرگىزدى. بۇل دۇنيەلەر مۋ­زەي­دە №3381 سەريياسىمەن ساقتال­عان. 1936 جىلى بايقوڭىر ماڭىن­دا­عى كونە زيراتتارعا زەرتتەۋ جا­ساپ, ولاردى №3382 سەريياسىمەن, ال تورعايداعى انتروپولوگييالىق زەرت­­­تەۋلەرىن №3383 سەريياسىمەن جي­­ناقتاپتى. زەرتتەي كەلە كوز جەت­كىز­گەنىمىز, №3381 سەريياسى بويىن­شا ساقتالعان جادىگەرلەر نەگىزىنەن باسسۇيەكتەر بولىپ شىقتى. ۇزىن سا­نى – 7 باسسۇيەك. سوعان قاراعاندا №3383 سەريياسىمەن ساقتالعان كول­لەك­تسييالار دا باسسۇيەكتەر بولۋى كە­رەك. ولاي دەيتىنىمىز, كەيكى با­تىر­دىڭ باسسۇيەگى دال وسى №3383 cە­ريياسى بويىنشا ساقتالىپ كەلدى. بۇل جايلى جازۋشى دۋمان راما­زان: «…انتروپولوگييا مۇراجايىن­دا­عى الپىس مىڭ باستىڭ تiزiمiن قا­راپ شىقتىق. كەيكi باتىردىڭ باس-سۇيەگiنە بايلانىستى قۇجات­تار­دى تاۋىپ الدىق. اتامىزدىڭ باس- سۇيەگiنiڭ نومiرi 3383 ەكەن: «3383. چە­­رەپ زنامەنيتوگو بانديتا كازاحا كەي­كي, ۋروجەنتسا كايداۋلسكوي ۆول., تۋرگايسكوگو ۋ., كازنەننوگو ۆ سو­­ۆەتسكيي پەريود. وت د.بۋ­كي­نيچا ۆ دار ۆ 1926 گ. دوكۋمەنتى: زا­پيسكا سوبيراتەليا. 3/حI-33» دەپ جا­زىلعان نەگiزگi قۇجاتتا» دەيدى. كەي­كىنىڭ باس­سۇيەگى ساقتالعان №3383 cە­رييا قو­رىندا تاعى قانشا قازاق­تىڭ باس­سۇيەگى بارىن بىر قۇداي بىلەدى! بۇل سەريياداعى كوللەكتسييالار بۋكي­نيچ­تىڭ تورعايداعى انترو­پو­لوگييالىق «زەرتتەۋلەرىنىڭ جەمىسى» ەكەنى انىق. بۋ­كينيچ نەگىزىنەن كو­نە زي­رات­­تار­داعى باسسۇيەكتەرگە انترو­پولوگييا­لىق زەرتتەۋ جاساعان دەپ تۇسىندىرىپ كەل­دى. سوندا ولار­دىڭ اراسىندا كەي­­­كىنىڭ باسى قايدان جۇر? باس­سۇيەك­تى كوردەن قازىپ ال­دى ما, ال­دە بۇعان دەيىن (باتىردىڭ باسى 1923 جىلى الىنعان, بۋكي­نيچتىڭ وت­كىزگەن جىلى – 1926, ارا­سىن­دا 3 جىل بار) بىر جەردە ساق­تال­دى ما? بەل­گىسىز…

گاسفوردتان 11 باسسۇيەك

«باتىس سiبiر گەنەرال-گۋبەرنا­تورى بولعان گاسفوردتىڭ اتىنان دا كوپتەگەن باسسۇيەكتەر جiبەرiلگەن ەكەن. ماسەلەن, بiر قۇجاتتا: «5281. چە­رەپا كازاحوۆ يز پوگرەبەنيي ۆ كوك­چەتاۆسكوم ي كاركارالينسكوم وكرۋگاح, دوستاۆلەننىە ۆ انا­تو­مي­چەسكيي مۋزەي ان پو راسپورياجەنييۋ گەنەرال-گۋبەرناتورا زاپادنوي سي­بيري, گەنەرالا وت ينفانتەريي گاس­فوردتا ۆ 1859-61 گگ. دار. دو­كۋ­مەن­تى: 1) كوپييا وتنوشەنييا ي. د. ۆوەن­نوگو گۋبەرناتورا وبلاستي سي­بيرسكيح كيرگيزوۆ وت 27.Iح.1859 گ. زا №1787; 2) كوپييا وتنوشەنييا ي. د. ۆوەننوگو گۋبەرناتورا وبلاستي سي­بيرس­كيح كيرگيزوۆ وت 6.حI. 1859 گ. زا №2041; 3) ۆىپيسكا يز ستاتي بەرا…» دەگەن اقپارلار بار» دەيدى دۋمان رامازان.
گاسفوردتىڭ دا كۋنستكامەراعا وتكىزگەن باسسۇيەكتەرىن ىندەتىپ كوردىك. 1904 جىلى پەتەربوردان با­­سىلعان يۋ.ليۋدەۆيگتىڭ «سپيسوك چە­رەپام كرانيولوگيچەسكوي كول­لەكتسيي مۋزەيا انتروپولوگيي ي ەتنوگرافيي يمەني يمپەراتورا پەت­را ۆەليكوگو پري يمپەرا­تورس­كوي اكادەميي ناۋك» دەگەن جيناعى بار. سوندا كۋنستكامەرادا ساقتال­عان باسسۇيەكتەر تۋرالى بىراز ما­لى­مەت كەلتىرىلگەن. جيناقتا باتىس سىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى بولعان گ.گاسفوردتىڭ كۋنستكامەراعا وت­كىز­گەن باسسۇيەكتەرىنىڭ تىزىمى جا­رييا­لانعان. كوز جەتكىزگەنىمىزدەي, گاسفورد مۋزەيگە بىر ەمەس, بىرنەشە قازاقتىڭ باسىن اتتاندىرىپتى. 169-تىزىمنەن باستاپ, 179-تىزىمگە دەيىن­گى 11 باسسۇيەكتىڭ ەگەسىن «كير­گيز» دەپ كورسەتكەن. بۇ قازاقتىڭ بىر زاماندا «كيرگيز» اتانعانى بەل­گىلى. سوندا 11 قازاقتىڭ باس­سۇيە­­گى كىمگە تيەسىلى بولدى ەكەن? ارا­سىندا كەنەسارىنىڭ دا باس­سۇيەگى بولۋى مۇمكىن بە? بۇلاي دەي­تىنىمىز, كەنەسارىنىڭ باسسۇيە­گىن دال وسى گاسفورد ساقتاپ كەلگەن بولاتىن.
بۇعان قاتىستى دۋمان رامازان: «بابامىزدىڭ باسىن العان قىرعىز ما­ناپتارى پاتشا اعزامعا جاقسى كو­رىنۋ ۇشiن باتىس سiبiردiڭ گەنە­رال-گۋبەرناتورى بولعان پ.گورچا­كوۆ­قا اپارىپ بەرەدi. ول 1851 جى­لى گورچاكوۆتىڭ ورنىنا باتىس سi­بiر گەنەرال-گۋبەرناتورى بولىپ تا­عايىندالعان گ.گاسفوردتىڭ قو­لىنا تۇسەدi. ول سانكت-پەتەر­بۋرگ­كە, ياعني, پاتشا اعزامنىڭ قۇزىرىنا جو­نەلتەدi: «…بۋنتارسكايا گولوۆا كەنەسارى كاسىموۆا ناحوديتسيا ۋ مەنيا پود جەلەزنىم زامكوم, پەرە­دان­نايا كنيازەم گورچاكوۆىم, ناپ­راۆ­ليايۋ ك ۆاشەمۋ ۆەليچەستۆۋ…» – دەيدi نيكولاي پاتشاعا جازعان قا­تىناس قاعازىندا گاسفورد مىر­زا» دەپ جازادى.
گاسفوردتىڭ كەنەسارىنىڭ با­سىن ساقتاعانى راس پا? باسسۇيەكتى پات­شاعا جولداعانى شە? جولداسا, قا­زىر قايدا? بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋا­بىن تاريحشىلار الى كۇنگە دەيىن تابا الماي كەلەدى.

باسقا دا باسسۇيەكتەر…

كۋنستكامەرا جيناقتارىنىڭ بى­رى – 1955 جىلى جازىلعان ۆ.گينز­بۋرگ پەن ن.زالكيندتىڭ «ماتە­ريا­لى كرانيولوگيي كازاحوۆ» ەڭ­بە­گىندە دە بىراز ماڭىزدى مالىمەت بار.
«مۇندا (كۋنستكامەرادا) ۆ.گينزبۋرگ زەرتتەگەن 22 ەرەسەك ادام­­­نىڭ (قازاقتىڭ) باسسۇيەگى بار:
1) №3381 سەرييالى 7 باسسۇيەكتى 1926 جىلى د.بۋكينيچ قىزىلور­دا­­­داعى قازاق زيراتىنان جەتكىزگەن;
2) №4539 cەرييالى 2 باسسۇيەك مۋ­زەيگە 1860 جىلى زايسان كولىنىڭ ماڭىنان اكەلىنگەن;
3) №5277 سەرييالى تاعى 3 باس­سۇيەك­تى 1859 جىلى الاتاۋ وكرۋ­گى­نىڭ باستىعى مۋزەيگە جولداعان;
4) №5281 سەرييالى 10 باسسۇيەك­تى 1859-1861 جىلدارى كوكشەتاۋ مەن قارقارالى وكرۋگتارىنىڭ مو­لالارىنان 1859-1861 جىلدارى جەت­كىزگەن» دەپ جازادى اۆتورلار.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۋ­كينيچتىڭ 1926 جىلى كۋنست­كا­مەراعا قىزىلوردادان 7 باسسۇيەك وت­كىزگەنىن ۆ.گينزبۋرگ پەن ن.زال­كيند تە راستاپ تۇر. وكىنىشكە قا­راي, ولاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ ما­لى­مەتى كورسەتىلمەگەن. وسىنداعى №5281 سەرييالى 10 باس جوعارىداعى دۋمان رامازاننىڭ «گاسفورد وتكىزدى» دەگەن باسسۇيەكتەرى بولۋى مۇمكىن.
اۆتورلار ارى قاراي «بۇل باس­سۇيەكتەردىڭ تاريحىنا قاتىستى ەش­قانداي دەرەك جوق. بۋكينيچتىڭ وتكىزگەن باستارى وتكەن عاسىرعا تيە­سىلى بولسا كەرەك. قالعان سەرييا­لار, شاماسى, XVIII عاسىردىڭ سوڭىن­دا تابىلعان باستار بولۋى عاجاپ ەمەس» دەگەن وي قورىتادى. وسى جەردە تاعى بىر ساۋال سوپاڭ ەتىپ شىعا كەلەدى. بۋكينيچتىڭ 1926 جى­لى وتكىزگەنى كەيكى باتىردىڭ باس­سۇيەگى ەمەس نەمەسە ماقالا اۆ­تورلارىنىڭ «بۋكينيچتىڭ وتكىزگەن باس­سۇيەكتەرى وتكەن عاسىرعا تيەسىلى» دەگەن مالىمەتى – قىپ-قىزىل وتى­رىك. بۇل كىتاپ 1955 جىلى جارىققا شىق­­قانىن ەسكەرسەك, اۆتورلار وت­­كەن عاسىر دەپ حىح عاسىردى اي­تىپ وتىر. ال كەيكىنىڭ قايتقان كەزى – 1923 جىل. تاعى دا سۇراق تۋىن­­داي­دى.
كىتاپتا ارى قاراي ماسكەۋ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ انت­روپولوگييا ينستيتۋتىندا ساقتالعان قازاقتاردىڭ باسسۇيەكتەرى تۋرالى دا مالىمەت كەلتىرەدى. ولارعا
ن.زال­­كيند زەرتتەۋ جۇرگىزىپتى.
«ول بىرقاتار سەرييالى باس­سۇيەك­­­تەرگە زەرتتەۋ جۇرگىزدى.
1) 14 قازاقتىڭ باسسۇيەگى ا.حا­رۋ­زين مەن ۆ.ساپوجنيكوۆ جەت­كىزگەن كرانيولوگييالىق ماتە­ريال­دارمەن بىرگە وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا بوكەي ورداسىنان جەت­كىزىلگەن;
2) 6 قازاقتىڭ باسسۇيەگىن ور ماڭىنان 1889 جىلى پ.نازاروۆ اكەل­دى;
3) 5 باسسۇيەك 1884 جىلى الما­تى ماڭىنان جولداندى» دەلىنگەن جاز­بادا.
وسىنداعى الماتىدان جول­دان­عان باسسۇيەكتەردى سول كەزدەگى جە­تىسۋ (سەميرەچەنسك) وبلىسىنىڭ دا­رىگەرى ن.زەلاند جىبەرگەن ەكەن. ول باستاردا «كارا-كيرگيزي» دەگەن بەلگى بولىپتى. سوعان قاراعاندا ول قىرعىزداردىڭ باسى بولۋى مۇمكىن. بۇل ينستيتۋتتاعى باسسۇيەكتەردىڭ قاي كەزگە تان ەكەنىن ەشكىم بىل­مەيدى. تەك XVIII-XIX عاسىرلارداعى باسسۇيەكتەر بولۋى مۇمكىن دەگەن بول­جام عانا بار.
1947 جىلى ۆ.گينزبۋرگ ال­ماتى مە­ديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ انا­تومييا كافەدراسىندا 15 قازاقتىڭ باسسۇيەگىن زەرتتەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ايتپاقشى, سارايشىق قورعانىنان تابىلعان 10 باسسۇيەكتى (بۇلار مۋزەيدە №6003 سەريياسىمەن ساق­تالعان) دە وسى ۆ.گينزبۋرگ زەرت­تەدى. تورتەۋى – ەر ادامنىڭ, التاۋى ايەل­دىڭ باسسۇيەگى ەكەن. بۇلاردى 1952 جىلى الكەي مارعۇلان اكەل­گەنى ايتىلادى. ول باسسۇيەكتەر جايىق وزەنى جاعالاۋىنداعى ەسكى زير­ات­تان الىنىپتى.
ب.فيرشتەيننىڭ 1964 جىلى جا­زىلعان «كرانيولوگيچەسكايا كوللەكتسييا مۋزەيا انتروپولوگيي ي ەتنوگرافيي» ەڭبەگىندە كۋنست­كا­مەرانىڭ انتروپولوگييا بولىمىندە 10 مىڭ باسسۇيەك (سول كەزدە) ساق­تال­عانىن جازادى. سونىڭ ىشىندەگى 262 باسسۇيەك قازاقتارعا تيەسىلى ەكە­نىن كورسەتكەن. جالپى, مۋزەي­دەگى قازاققا قاتىستى كرانيو­لو­گييا­لىق ماتەريالدار قازاقستاننىڭ ار ايماعىنان قازاق كسر عىلىم اكا­دەميياسىنىڭ عالىمدارى – ك.اقىشەۆ (3 باسسۇيەك, 1956 جىل, قوس­تاناي وبلىسىنان, №6292 سە­ريياسى), م.قادىرباەۆ (7 باسسۇيەك, 1957 جىل, قاراعاندى, پاۆلودار وب­­لىستارى, №6501 سەريياسى),
ا.مار­عۇلان (11 باسسۇيەك, 1950 جىل, اتىراۋ وبلىسىنان, №6003 سەريياسى), م.گريازنوۆ (17 باسسۇيەك, 1926 جىل, اقتوبە وبلىسىنان, №6161 سەريياسى), بۇدان بولەك و.سماعۇلوۆ (1960 جىل, پاۆلودار وب­لىسى, №6492 سەريياسى), م.وراز­باەۆ (1960 جىل, سەمەي وبلىسى, №6470 سەريياسى) سەكىلدى عالىمدار ار­قىلى جەتكىزىلىپ, زەرتتەلدى.

كۋنستكامەراداعى قازاققا قاتىستى باسسۇيەكتەردىڭ ۇزىنىرعاسى وسىنداي. كوپشىلىگى انتروپولوگييالىق زەرتتەۋلەر ماقساتىندا جەتكىزىلگەن. سول كۇيى مۋزەي قورىندا قالىپ قويعان. عىلىم ۇشىن بۇل قاجەت شىعار. الايدا اۋەلدەن سۇيەكتى قورلاتپاعان قازاق ۇشىن اتالارىمىزدىڭ باسسۇيەكتەرى رەسەيدەگى مۋزەي قورىندا كوللەكتسييا بولىپ شاڭ باسىپ جاتقانى عانا جاندى اۋىرتادى ەكەن.

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*