ناۋرىز – ۇلتتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن مەرەكە

140
0
بولىسۋ:

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەلىمىزدە ۇلتتىق تۇرعىدان جاڭارۋ, وتكەنگە ۇڭىلىپ, تاريحتى تۇگەندەۋ پروتسەسى جۇرىپ جاتىر. تۇپتەپ كەلگەندە, ۇلتتىق تاريح, سالت-داستۇر مەن ادەت-عۇرىپقا دەگەن جالپىۇلتتىق بەتبۇرىس ەلىمىزدە ناۋرىزدى تويلاۋ قايتا جاڭعىرعاننان كەيىن جاڭا لەپ الدى ما دەپ ويلايسىڭ. سەبەبى, 1926 جىلدان 1988 جىلعا دەيىن كەڭەستىك بيلىك بۇل مەرەكەنىڭ «ۇلتتىق استارى بار» دەپ قورقىپ, ونى تويلاۋعا تىيىم سالىپ كەلدى. كەڭەستىك زاماننىڭ وزىندە-اق «ۇلتتار لابوراتوريياسى» اتانعان قازاقستان ۇشىن وزىنىڭ جاڭا تاريحىندا تەك قازاقتىڭ عانا ەمەس, ازدى-كوپتى بارلىق ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ اسا ماڭىزدى ميسسيياعا اينالدى. بۇل تۇرعىدان مەملەكەتتىك باسقا دا اتريبۋتتارمەن قاتار, ۇلتتىق رۋحتى كوتەرىپ, قازاقتىڭ جانىندا بارلىق ۇلىستىڭ ۇيىسۋى ۇشىن جاعداي جاساۋ بىرىنشى كەزەكتەگى ماقساتقا اينالدى. دال وسى تۇستا ناۋرىزدىڭ دا مان-ماڭىزى ارتا تۇستى.

كۇللى الەمدە ۇلتتار مەن دىندەر وز ىشىندە بولىنىپ, تۇرلى اعىمدار مەن باعىتتار بىر-بىرىنە قارسىلىق تا­نىتىپ جاتقان تۇستا, قازاقستان سيياقتى كەڭەستىك زاماننان مۇراعا قال­عان ۇلتارالىق تۇيتكىلدەرى بار مەم­لەكەت ۇشىن باس بىرىكتىرۋ فاك­تورىن بارىنەن دە جوعارى قويۋ اۋ باس­تان-اق وڭايعا سوقپادى. تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلى­مىز­دەگى جاعدايدى ۋشىقتىرۋعا تىرىس­قان, سىرتتان, الپاۋىت ەلدەردەن دە­مەۋ الىپ وتىرعان توپتار دا بول­دى. پرەزيدەنتتىڭ سول كەزدەگى شە­شىمدەرى بۇگىن تاريح بەتتەرىندە قال­دى. بىراق «وگىزدى دە ولتىرمەي, ار­بانى دا سىندىرماي» شىعارۋعا مۇم­كىندىك بەرگەن سالماقتى شە­شىم­دەر ەلدىڭ ىشىندەگى جاعدايدى قا­لىپقا كەلتىرىپ, سىرتتاعى كور­شىلەرمەن دە تاتۋ-تاتتى ومىر سۇرۋگە تۇرتكى بولعانى راس.


بىر سۇحباتىندا ساياساتتانۋشى ەر­لان قارين: «قازاقتىڭ «تاۋەل­سىز­دىك بىزگە نە بەردى?» دەگەن تالابى زاڭ­دى» دەي كەلە: «قازاق قوعا­مى­نىڭ ىشىندە زاڭدى سۇراق تۋىنداي باس­تادى: تاۋەلسىزدىك قازاققا نە اكەل­دى? قازاق تاۋەلسىزدىكتەن نە ال­دى? نە ۇتتى? نەدەن جەڭىلدى, نە­دەن قالىس قالدى? ياعني, ازاماتتار تاراپىنان مەملەكەتكە, قوعامعا ساۋال قوياتىنداي بەلگىلى بىر جاڭا كە­زەڭ كەلدى. بۇل – تەك قازاقتا عانا ەمەس, باسقا دا پوستكەڭەستىك ەل­دەر­دە بولىپ جاتقان ورتاق ۇردىس. تاۋەل­سىزدىكتەن وسىنشاما ۋاقىت وت­كەننەن كەيىن بەلگىلى بىر ناتي­جەنى ەڭ الدىمەن كۇتەتىن الەۋمەتتىك توپ تا – قازاقتار. سوندىقتان قا­زاق­تار تاراپىنان تالاپ پەن سۇرا­نىس وتە جوعارى» – دەگەن ەدى. را­سىن­دا دا, «تاۋەلسىزدىك بىزگە نە بەر­دى?» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ با­رىسىندا بىز وتكەن تاريحىمىزعا, تى­لى­مىزگە, دىنىمىز بەن دىلىمىزگە, سالت-داستۇرىمىزگە قايتا ورالىپ جات­قانىمىزدى ماقتانىشپەن ايتا وتىرىپ, ۇلتتىڭ قايتا جاڭعىرۋ مەن وتارسىزداندىرۋ جولىندا جۇر­گەنىمىزدى دە ۇمىتپايمىز. قۇ­دايعا شۇكىر, ەل ەگەمەندىك العان 26 جىل ىشىندە مەملەكەتتىك مەرە­كە­لەر لەگى قالىپتاستى. بىراق ولار­دىڭ ىشىن­دە جالپى حالىق ۇشىن ناۋ­رىز­دىڭ ماڭىزى جوعارى. نەگە? سەبەبى, ناۋرىز – كەڭەستىك زاماندا تىيىم سالىنعان, جاپا شەككەن, قۋ­دا­لان­عان بارلىق قازاقي مۇرا­نىڭ سيم­ۆو­لى ىسپەتتى. ناۋرىز – 70 جىل بويى قۋدالاۋدى كورگەن ۇلت­تىق سالت-داستۇر, ادەت-عۇرىپ. ناۋ­رىز – قۇلاقتان كەتە باستاعان كونە مۋ­زىكا, ۇلتتىق ان مەن كۇي. ناۋرىز – بىزدىڭ قازاقتىعىمىزدى ايشىق­تاي­تىن ۇلتتىق كيىم. ناۋرىز – ۇلت­تىق اسپازدىق ونەردى ۇلىقتاي­تىن كۇن. ناۋرىز – قازاقتىڭ بولمىسى, سالت-ساناسى, تاريحى.
دانىشپاندار ايتپاقشى, «وت­كەنگە ورالماي, بولاشاققا نىق قا­دام باسا المايمىز». بۇل تۇرعى­دان حالىقارالىق ۇيىمدار دا ۇلت­تىق بولمىستى, ۇلتتىق سالت-سا­نا­نى قالىپتاستىرۋداعى ناۋرىز­دىڭ ماڭىزىن مويىنداپ جاتىر. 2009 جىلدان باستاپ يۋنەسكو ناۋ­رىز­دى ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزدى. بۇل تۇستا قازاقستاندا 2001 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك مەرەكەلەر ساناتىنا ەنگىزىلگەن ناۋرىز 2009 جىلدان بەرى 3 كۇن قاتارىنان توي­لانادى. بيلىكتىڭ بۇل شەشىمىن حا­لىق تا وڭتايلى قابىلدادى. سە­بە­بى, مەملەكەتتىك ۇستىندارى قا­لىپ­تاسىپ جاتقان قازاقستان سيياقتى جاس مەملەكەت ۇشىن بۇل مەرەكەنىڭ ەستە قالارلىقتاي اتالىپ وتۋى دە ماڭىز­دى. بۇل تۇستا, ارينە, ناۋ­رىز­دى تويلاۋدى جاڭا دەڭگەيگە كو­تەرۋ دە – ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. مىسالى, تۋريزم كلاستەرىن كوش ىلگەرى دامىتىپ كەلە جاتقان وزبەكستاندا ناۋرىز كەڭ كولەمدە ارى تەك قانا ۇلتتىق باعىتتا اتالىپ وتەدى. ماسەلەن, قازىر الەۋمەتتىك جە­لىلەر پەن جالپى ينتەرنەت-جار­نا­مالارىندا «ناۋرىزدى وزبەك­ستان­دا قارسى الاڭىزدار!», «ناۋ­رىزدا سىزدى سامارقاندتا, تاش­كەنت­تە كۇتەمىز!» دەگەندەي شاقىرۋ­لار­دى جيى بايقايمىز. ەڭ وكىنىش­تىسى, ىرى الەمدىك باق-تار, اسىرەسە ەۋ­روپالىق جانە امەريكالىق تە­لەارنالار ورتالىق ازييا ەلدەرى ىشىندە ناۋرىز تويىن كوبىنە-كوپ وز­بەكستاننان تىكەلەي كورسەتىپ جاتادى. بۇعان باستى سەبەپ – وز­بەك­­تىڭ وز ۇلتتىق سالت-داستۇرىنە دەگەن بە­كەمدىگى. شەت مەملە­كەت­تەرى ۇشىن بۇل مەرەكەنىڭ توي­لانۋى­نان باس­تاپ, اس مازىرىنە دەيىن­گى ما­سە­لە­لەر اسا قىزىق. سو­دان بولار, وزبەك ەلى­نە پرەسس-تۋر­لار دا جيى ۇيىمداس­تى­رىلادى.
وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا نا­ۋرىزدىڭ تويلانۋى دا اسسامبلەيا كۇنىمەن ۇندەسىپ كەتەتىندەي. بى­لاي­شا ايتساق, 1 مامىر – ۇلتارا­لىق كەلىسىم كۇنى دە, 21 ناۋرىز – ۇلىس­تىڭ ۇلى كۇنى دە بىر سارىندا وتەدى. وسىنى رەتكە كەلتىرىپ, ەلى­مىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ناۋرىزدى بىرىزدى تويلاۋدىڭ جۇيەسى الى دە قالىپتاسپاي كەلەدى. ار وڭىردە اركىم وز دەڭگەيىنە قاراي مەرەكەنى تويلاعان سوڭ, ناۋرىزدىڭ تۇپكى امال-ماقساتتارى دا دۇرىس ورىن­دالمايدى. بۇل جاڭارۋ, تازارۋ جانە بىرىگۋ كۇنى ەكەنىن كونتسەرت ۇيىم­داس­تىرۋشىلارى تۇسىنسە ەكەن. اري­نە, بارىن شوۋعا اينالدىرۋ ماقسات ەمەس, ماقسات – ناۋرىز تويلاناتىن 3 كۇن ىشىندە حالىققا وتكەن تاري­ح­تان سىر شەرتۋ, ۇلتتىق داستۇرمەن تا­نىستىرۋ, شەتەلدىك تۋريستەرگە قا­زاق مادەنيەتىن پاش ەتۋ.


ەستەرىڭىزدە بولسا, وسىدان 6-7 جىل بۇرىن ناۋرىزدىڭ ۇلتتىق سي­پاتى مەن تاريحي مان-ماڭىزىن جو­عارى باعالاعان بۇۇ باس اسسامب­لەيا­سىنىڭ 64-سەسسيياسىندا حالىق­ارا­لىق ناۋرىز كۇنىن بەكىتكەن ار­نايى رەزوليۋتسييا قابىلدانعان ەدى.
بۇ­ل رەزوليۋتسييادا مىناداي ماڭىز­دى ماسەلەلەر قامتىلدى:
– 21 ناۋرىزدى – حالىقارالىق ناۋ­رىز كۇنى دەپ بەكىتۋ;
– ناۋرىزدى تويلايتىن ارى ناۋ­رىزبەن بايلانىستى مادەنيەت پەن سالت-داستۇردى دامىتۋعا باعىت­تالعان مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ بار­لىق قادامىن قولداۋ;
– مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ناۋ­رىز تۋرالى كوبىرەك بىلۋى ۇشىن بار جاعداي جاساۋ ارى قاجەت بولسا, جىل سايىن بۇل كۇنى حالىقارالىق دەڭ­گەيدە تيىستى شارالار ۇيىمداس­تىرۋ, تا­عىسىن تاعىلارى.
ارينە, مۇسىلمان ۇممەتى ۇشىن – ورازا ايت پەن قۇربان ايتتان ارتىق مەرەكە جوقتىعى حاق. بۇل ۇلىق مەرەكەلەر دە بارشا جۇرتتىڭ باسىن بىرىكتىرۋ تۇرعىسىنان وزىنىڭ تاريحي ميسسيياسىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. ناۋرىز قازاققا, ەڭ الدىمەن, وزىن-وزى تانۋ, تاريحىن بىلۋ, مادەنيەتىن دارىپتەۋ ۇشىن قا­جەت. بۇل تۇستا اسىرەسە, وسكەلەڭ ۇر­پاق­قا, جاستارعا دىني استارى بار 1 قاڭتارداعى جاڭا جىل مەن 21 ناۋ­رىزداعى – جىل باسىنىڭ ايىر­­ماشىلىعىن تاربيە قۇرال­دارى ارقىلى جەتكىزۋ دە اسا ماڭىزدى. ەلباسى دا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – جاڭا جىلدىڭ باستاۋى ەكەنىن جيى تىلگە تيەك ەتەدى. بىلايشا ايتساق, بۇل سوزدىڭ وزى – ۇلكەن يدەولوگييا­لىق نىشان. بىراق نەگە ناۋرىز جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە جاڭا جىل رەتىندە قابىلدانبايدى? 1 قاڭ­تار­داعى جاڭا جىل – تەك كۇنتىزبە اۋى­ساتىن كۇن. بىراق ونىڭ ەستە قالۋ سە­بەبى – بالالارعا سىي-سيياپات جا­­سالادى, ەرەسەكتەر دە جاڭا جىل­مەن جاڭا ومىر باستالادى دەپ سەنەدى, جارتى الەم تويلايدى, ۇزاق كۇن دەمالىس بەرىلەدى. بۇل مەرە­كەنىڭ كەمشىلىكتەرى: داستارقانعا اراق-شاراپ قويىلادى, شىرشا كەسىلەدى, تۇنى بويى اسپانعا ساليۋت اتىلىپ, ەكولوگيياعا زييان كەلەدى, اراق ىشىلگەن جەردە ۇرىس-توبەلەس شىعۋى مۇمكىن, ودان ادامدار اراسىندا رەنىش پايدا بولادى, تاعىسىن تاعىلارى. ناۋرىزدىڭ ارتىقشىلىقتارى بۇكىل ادامزاتقا مالىم: داستارقانعا اق مول قويى­لادى, اعاش ەگىلەدى, تازارۋ كۇنى بول­عان سوڭ, ەرىگەن قاردىڭ استىنان شىق­قان كۇل-قوقىستى ادامدار تا­زالاپ, ورتەيدى; وكپە-رەنىشتى ارتتا قال­دىرادى, كەشىرىم سەزىمىنە بولە­نە­دى; كورشىلەرىمەن امان-ساۋلىق سۇراسىپ, جىلى ىلتيپاتتارىن بىل­دىرەدى.
سودان بولار, سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازييا ەلدەرىندە, ونىڭ ىشىن­دە قازاقستاندا جاڭا جىل­دان گورى, ناۋرىزدىڭ مان-ماڭىزى مەن سالماعى بىرتىندەپ ارتىپ كە­لەدى. ناۋرىز – قازاق پەن تۇركى تىل­دەس ۇلىس­تاردىڭ عانا ەمەس, جال­پى ەلى­مىزدە تۇراتىن باسقا دا ەت­ني­كا­لىق ازشىلىقتاردىڭ باسىن بى­رىك­تىرىپ وتىرعان بىردەن-بىر مەرەكە بوپ تۇر. ونىڭ ارى قاراي دا تامىر جايىپ, كەڭ كولەمدە تويلانۋى – وز قولى­مىز­دا. بىر قۋانتارلىعى, سوڭ­عى جىل­دارى كوپقاباتتى ۇيلەردە تۇرا­­تىن ۇلكەن كىسىلەر ناۋرىزدى ۇي­دىڭ الدىندا نەمەسە بالالار الاڭ­­قايىندا تويلاۋ داستۇرىن جاڭ­عىرتىپ, دالادا داستارقان جايىپ, كور­شى-قولاڭمەن بىر شۇيىركەلەسىپ قا­لادى. دال وسىنداي باستامالار كوپ بولسا, ادامدار اراسىندا جى­لى­لىق پەن مەيىرىم ەسەلەنە تۇسىپ, ناۋ­رىزدىڭ تۇپكى امال-ماقساتتارى ورىن­دالادى.

 

كامشات تاسبولات

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*