قىدىر بابا مەن ۇماي انا بەينەسى قايدا?

157
0
بولىسۋ:

وسىدان ەكى جىل بۇرىن IV شاقىرىلىمداعى ماجىلىس دەپۋتاتى الدان سمايىل ۇكىمەتكە ساۋال رەتىندە وزىنىڭ ۇسىنىسىن بىلدىرگەن ەدى. وز ۇسىنىسىندا دەپۋتات داستۇرلى مەرەكەنى فولكلورلىق-ەتنوگرافييالىق اۋقىمنان جالپى قازاقستاندىق مەرەكە دارەجەسىنە كوتەرۋ كەرەكتىگىن ايتقان ەدى. 

«ناۋرىز بەن ونىڭ تاريحى جايىن­دا ايتقاندا, الدىمەن قىدىر اتا مەن ۇماي انا جايلى سوز قوزعاۋعا تيىسپىز. قىدىر – قا­زاقتىڭ, سونداي-اق باسقا دا تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ەرەك­شە جارىلقاۋشى قاسيەتكە يە اۋليەسى. ول كۇندەردىڭ كۇنىندە «قىرىقتىڭ بىرى» بولىپ جولى­عىپ, باعىڭدى جاندىرادى. سون­دىقتان دا جۇزدەسكەننىڭ بارىنە كەمسىتپەي, ىلتيپات كورسەتۋ كە­رەك. قىدىر – بۇل تۇرعىدا ادام بالاسىن وزارا تابىستىرۋشى, الىس-جاقىندى جالعاستىرۋشى كيەلى تۇلعا. ۇماي انا – تۇركى تەك­تەستەردىڭ اراسىندا حاۋا انادان كەيىنگى ۇلى انا. ايەل مەن بالانىڭ پىرى, مەيىرىم-شاپاعات شۋاعىن شاشقان كۇن ديدارلى اۋليەسى. وعان اتا-بابا­لارىمىز: «جۇرەگىمىزدى جىلىتا گور, قاتىگەزدىك پەن وشپەندى­لىك­تەن ساقتاي گور» دەپ سىيىنعان.
مىنە, وسى ەكى اۋليە ناۋرىز كۇنى ەل الدىندا جانە توي كۇنى بالاباقشاداعى بۇلدىرشىندەر مەن تومەنگى سىنىپتاعى وقۋشى­لارعا سىيلىق ۇلەستىرسە, باتا­لارىن بەرىپ, يگى-تىلەكتەرىن بىل­دىرسە, ۇلتتىڭ ۇلى مەيرامى – ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ تاريحى مەن ەرەكشەلىكتەرى جايلى اڭگىمەلەپ بەرسە, قۇبا-قۇپ ەمەس پە?! بۇل ال­داعى ۋاقىتتا داستۇرگە اي­نالسا, بالا جۇرەگىنە قىدىر با­بانىڭ كيەسى, ۇماي انانىڭ مەيىرىم شۋاعى دارىماي ما? ۇلت­تىق ۇلاعات پەن تالىمگە اي­نال­ماي ما? داستۇرىمىز بەن سال­تىمىز بالدىرعاندارعا اسەرلى ناسيحاتتالماي ما? ناۋرىزدى ۇلىقتاپ, تاريحتى قادىرلەۋ ۇشىن پايدالانۋ دەگەنىمىزدىڭ بىرى وسى ەمەس پە?» دەگەن ەدى.
ودان بەرى دە ەكى جىل وتتى. اياز اتا مەن قارشا قىز بار. قى­دىر اتا مەن ۇماي انا بەينە­سىن­دەگى كەيىپكەردى كورگەن ەمەسپىز. سوندا دەپۋتاتتىڭ بۇل ساۋالى اياقسىز قالعانى ما?


بۇل تۋرالى جازۋشى الدان سمايىلدىڭ وزىنەن سۇراعان ەدىك.
– شىن مانىندە, ناۋرىز مە­رە­كەسى جايلى ان از, تۇرلى دەڭ­گەيدەگى ساحناعا لايىقتى تەاتر­لاندىرىلعان كورىنىستەر دە تاپشى. وسىنىڭ بارىن ەسكەرە وتىرىپ, بالاباقشالار مەن ورتا مەكتەپتەر ۇشىن ناۋرىز تاقىرى­بىنا, ونىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى مانىنە, باۋىرمالدىق پەن كە­شىرىمدىلىك يدەيالارىنا نەگىز­دەلگەن شاعىن مەرەكەلىك – مۋ­زى­كالىق ساحنالىق قويىلىمدار قاجەت. ناۋرىز تاعىلىمىنىڭ اسەرلى بولاتىن تۇسى – وسى. ناۋرىز – ۇلتتىق مەرەكە عانا ەمەس, ۇلتتىق بولمىس, ۇلتتىق داس­تۇر, ۇلتتىق مىنەز, ومىر دەپ اتا­لاتىن, ادامداردىڭ عۇمى­رىمەن ولشەنەتىن, بىرەۋ ارقىلى سونىپ, بىرەۋ ارقىلى قايتا لاۋ­لايتىن كول-كوسىر دۇنيەگە, ادامزات پەن جاراتىلىسقا دەگەن تاريحي كوزقاراس. ونى جاس ۇر­پاقتىڭ تالىمىنە جانە ۇلتتىق قۇندىلىعىنا اينالدىرۋ – بىزدىڭ ۇلتتىق پارىزىمىز. تا­لاپ-تىلەگىمىز قولداۋ تاپسا, سول پارىزعا ادالدىقتىڭ بەلگىسى دەپ قابىلدار ەدىك.
– ەندەشە, سول ۇسىنىلعان قى­دىر بابا مەن ۇماي انا بەي­نەسى نەگە جۇزەگە اسپاي قالدى?
– ناۋرىزدى ۇلتتىق ماز­مۇندا وتكىزۋ تۋرالى جيى قوز­عالىپ جۇر. بىز ۇسىنىس تاستاعان جىلى دا تۇرلى جوبالار ايتىلدى. مينيسترلىككە بىرقاتار ۇسى­نىستار دا تاستالدى. ناۋرىزدى ناقتى جوسپارمەن جاساۋ كەرەك­تىگى, سول كۇنى ادامدار بىر-بىرىنە گۇل سىيلاۋ قاجەتتىگى تۋرالى دا ايتىلعان. بالالاردان باستاپ, ۇلكەندەرگە دەيىن تاماشالاي الا­تىن دەڭگەيدە وتكىزەيىك دە­گەن­دەر دە بولدى. ناۋرىزدىڭ تاريحىن بىراز زەرتتەپ كورگەن ادام رەتىندە وز تاراپىمنان دا بىرقاتار ۇسىنىستار تاستادىم. اياز اتا مەن اقشاقار سەكىلدى باعزى زامانداردا تۇركى جۇرتى­نىڭ دا وز كەيىپكەرلەرى بولعان. قىدىر اتا مەن ۇماي انا رولىندە بولماسا دا, وتىپ بارا جاتقان قىستى قاريياعا تەڭەپ, كەلە جات­قان كوكتەمدى ارۋ قىزعا تەڭەپ, سول ەكەۋىنىڭ بەينەسىن جاساپ, تورگە وتىرعىزعان ەكەن. ەندەشە, ەرتەدەگى كونە داستۇرىمىزدى نەگە جاڭعىرتپايمىز? ناۋرىزدا قىدىر اتا ەلدىڭ الدىنا شىقسا, حالىققا باتاسىن بەرسە, تىلەگىن ايتسا, قاسىندا كوكتەمدەي جادىراپ, ارۋ قىزىمىز جۇرسە, ول دا سول ەلگە گۇلدەن شاشۋ شا­شىپ, كوڭىلىمىزدى كوركەيتسە دەگەن تىلەگىمدى جەتكىزگەن ەدىم. باسىندا بۇل ۇسىنىس ار-ار جەردەن قولداۋ تاپقانىمەن, كەيىننەن اياقسىز قالىپ قويدى. مەنىڭ ويىمشا, مەملەكەت بىزدىڭ بۇل ۇسىنىسىمىزدى قاشان قا­بىلدايدى دەپ كۇتىپ وتىرۋدىڭ قاجەتى شامالى. اربىر مەكەمە, ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارى باسشىلىعى قولداپ, وسىلاي وت­كى­زۋگە بولادى. وعان ەشكىم دە توسقاۋىل قويمايدى. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ ەستى ازاماتتارىنان, ارتۇرلى شارۋاشىلىق مەكەمە­لەردى باسقارىپ وتىرعان باسشى­لاردان وسىنى جاساۋىن وتىنەر ەدىم. سوندا بىز ناۋرىزعا بۇرىن­عىدان دا گورى ۇلتتىق مازمۇن بە­رەتىن بولامىز.
– مۇنداي شارالار مەكتەپكە دەيىنگى دايىندىق مەكەمەلەرگە, بالاباقشالارعا قاجەت سەكىلدى. قالاي ويلايسىز?
– كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرگە باتا بەرەتىن بىر قارييا كەرەك. ارى ول قارييا – قىدىر اتا بەي­نەسىندە بولسا, تىپتى جاقسى. جاڭا جىلداعى اياز اتا بەينەسىن كەلەشەكتە قىدىر اتا وبرازىنا الماستىرۋ ماسەلەسى دە بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسار ەدى. اياز اتادان گورى, قىدىر اتاعا كوبىرەك كوڭىل بولىنە باستار ەدى دەپ ويلايمىن. قازىر دە كەش ەمەس. قىدىر مەن ۇماي بەينەسى كوپشىلىك اراسىنا سىڭىستى بولا باستاسا, ەش ۇتىل­ماي­مىز. سوندا اياز اتانىڭ ورنىن قىدىر اتا, اقشاقاردى كوكتەمنىڭ شۋاعىنداي ارۋ قى­زىمىز الماستىرار ەدى. جالپى, بالالارعا, مەكتەپ وقۋشىلارىنا كەرەك-اق دۇنيە. ارى ولاردى ارتۇرلى بەينەدەن كورۋگە بولادى. باتا بەرۋشى قارييا, ەرتەگى مەن سالت-داستۇردى ايتاتىن ابىز رەتىندە, كوكتەمنىڭ بەلگىسىن بىل­دىرەتىن قارىنداسىمىزدى جاڭالىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە نەگە پايدالانباسقا?! سوندىق­تان بۇل ۇسىنىسىمىزدى تيىستى جەرلەردىڭ شەشىمىنسىز-اق جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
جازۋشى وز پىكىرىن وسىلاي تۇيىندەيدى. شىنتۋايتىنا كەل­گەندە, ناۋرىزدىڭ مان-ماڭىزىن ارتتىرىپ, ونى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ ۇشىن وسىنداي ۇلتتىق باعدارلامالار قاجەت-اق. قازاق قالامگەرى قولىنا قالام الىپ, ناۋرىز حاقىندا شىعارمالار جازسا, ول دۇنيەلەر كوپتەپ-كو­لەمدەپ, حالىققا تاراپ جاتسا, عانيبەت ەمەس پە?! گريگورياندىق جىل ساناۋى بويىنشا كەلەتىن جاڭا جىلدى بالالار نەگە ەرەك­شە كۇتەدى? ويتكەنى ونىڭ وز سيم­ۆولى بار: اياز اتا مەن اق­شاقار. ەندى سول اياز اتا مەن اقشاقاردىڭ ورنىنا ەجەلگى تۇركى دۇنيەسىنەن بەلگىلى ۇماي انا مەن قىدىر بابانى باستى كەيىپ­كەرلەر ەتىپ الساق, ۇتى­لا­مىز با? ار جىلى وسى ەكى كەيىپ­كەردىڭ نەگىزىندە جاڭا ستسەنا­رييلەر دايىندالىپ, ول بارشا جۇرتتىڭ پايدالانۋىنا ۇسىنسا, قانداي عاجاپ دۇنيە بولار ەدى. جىلدىڭ ۇزدىك ادامىن تاڭداۋ­دى, جىلدىڭ ۇزدىك تۋىن­دىسىن بەلگىلەۋدى, جىلدىڭ تاڭ­داۋلى انىن انىقتاۋدى ناۋرىز­دان باس­تاعانىمىز ابزال. وسى­نىڭ بارى مەرەكەنىڭ مان-ماڭىزىن ارت­تىرا تۇسپەسە, كەمىتپەيدى.

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*