الايىن دەسەم, الا الماي…

459
0
بولىسۋ:

ۇلتتىق كيىم مەن بۇيىمدى ۇلىقتايتىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دە كەلىپ جەتتى. ادەتتە, ناۋرىز ايى كىرگەن بەتتەن-اق اتا-انالاردىڭ بازار ارالاپ كەتەتىن ادەتى بار. قالتاسىنا, ماتاسى مەن ساپاسىنا قاراي بارىن تابۋعا بولادى. مەرەكە قارساڭىندا بازارلاردى دا, ساۋدا ۇيلەردى دە شولىپ شىقتىق. جىلدان-جىلعا حالىقتىڭ قازاقى بۇيىمدارعا دەگەن ىقىلاسى ويانىپ كەلەدى. سۇرانىستىڭ ارقاسىندا ۇسىنىس ارتسا يگى. ويتكەنى باسەكە بار جەردە ساپا قالىپتاسىپ, كوپ دۇنيە قولجەتىمدى بولار ەدى.

قارا بازاردى قىرعىزدار قاپتاعان

الماتىداعى بىرنەشە بازارعا باس سۇعىپ, باعانىڭ مان-جايىمەن تانىستىق. كورشىلەس قىرعىز جانە قىتاي ەلىنىڭ تاۋارلارىنان اياق الىپ جۇرۋ قيىن. قالتادان قاتتى قاقپايدى دەمەسەڭىز, ارى كەتسە ەكى-ۇش رەت كييۋگە جارامدى كيىم كوپ. ماسەلەن, ۇل بالالارعا ار­نال­عان جاكەت پەن شالباردىڭ باعاسى – 3 مىڭ تەڭگە, كىشكەنتاي قىزدارعا ارنالعان كويلەك پەن كاجەكەي – 4 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى. وعان قو­سىمشا ۇكى الار بولساڭىز, قۇنى – 150 تەڭگە مەن 1000 تەڭگە ارالى­عىن­دا. ساۋكەلەنىڭ باعاسى كەمى 2 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى. ەرەسەكتەرگە ارنالعان كيىمدەر سال قىمباتتاۋ. ايتالىق, جاس قىزدارعا ارنالعان قامزول – 6 مىڭ تەڭگەدەن, كويلەك­تەر – 8 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. كوك­­تەمدە كۇندەلىكتى كيىپ جۇرۋگە بولاتىن كوستيۋمدەردىڭ قۇنى – 10 مىڭ تەڭگەگە جۋىق. ورتا جاستاعى جانە ودان ۇلكەن ايەل ادامدارعا ارنالعان كويلەك پەن قامزولدار­دىڭ باعاسى كەم دەگەندە 15 مىڭ تەڭگە شاما­سىندا. بىر بايقاعا­نى­مىز, كەستە­لەپ, تۇرلى مونشاق­تار­مەن ادىپ­تەلگەن, تىم جارقىراعان كيىم­دەر­دەن بولەك, قاراپايىم بەشپەنت پەن كويلەك كوبەيگەن. تىپتى كوشەدە سولاي كيىنىپ جۇرە­تىن­دەردى دە جيى كەزىكتىرەمىز. «قا­زىنا» بازارىندا ساتۋشى بولىپ ىستەيتىن گۇلناردىڭ ايتۋىنشا, قازاقى كيىمدەرگە سۇرا­نىس جىل – ون ەكى اي بويى ۇزىل­مەيدى. «ساۋ­دامەن اينالىسىپ جۇرگەنىمە 17 جىل بولدى. سونىڭ ىشىندە قازاقى كيىمدەردى سوڭعى ون جىلدا ساتىپ كەلەمىن. كىشكەنتاي بالالارعا ارنالعان كيىمدەردى تەك وسى كەزدە, ياعني ناۋرىزدا عانا كوپ­تەپ اكە­لەمىز. ۇلكەندەردىڭ كيىمى كوپ وتەدى. قازاقتىڭ تويى بىتپەسىن. قۇداعا شاپان جاۋىپ, قۇداعيعا كويلەك كيگىزەتىن داستۇر جىل وتكەن سايىن جاندانىپ كە­لەدى. سونىڭ ارقا­سىن­دا قىسى-جازى ساۋدامىز توق­تا­مايدى. قىر­عىزستاننان اكەلۋگە ماجبۇرمىز. ويتكەنى الماتى فابريكالارىنىڭ كيىمدەرى تىم قىمبات. مىسالى, جاكەتتى قىر­عىز­داردان 3 مىڭ تەڭ­گەگە الساق, جەر­گىلىكتى تىگىن فاب­ريكالارى 10 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى باعامەن ساتادى. ساپاسى كوبىنە سىن كوتەرمەيتىنىن دە مويىنداۋ كەرەك. بىراق جىلىنا بىر رەت ناۋرىز تويىندا كيە­تىن بولسا, قىمباتىن الىپ قاجەتى نە? ەگەر كۇندەلىكتى كيىپ جۇرگىسى كەلسە, وزىنە شاعىنداپ تىكتىرىپ كيسە دە بولادى» دەيدى ول.

باتىستىقتاردا قازاقىلىق باسىم


تىكتىرىپ كييۋ دەمەكشى, ەلىمىز­دىڭ باتىس وڭىرىندە بۇل ۇردىس جاقسى دامىعان. ماڭعىستاۋلىق تىگىن­شىلەر ساپا جاعىنان دا, سان جا­عىنان دا كوش ىلگەرى. بۇل جونىندە اتا-انالاردىڭ دا ايتارى بار. «وتباسىمىزبەن قازاقى كيىمدەردى ۇناتامىز. تەك ناۋرىز كەزىندە عانا ەمەس, قوناققا بارعاندا بەشپەنت, كويلەكتەرىمىزدى كيىپ بارامىز. مەرەكە جاقىنداعاندا ۇيدەگى با­لالاردىڭ كيىمدەرىنىڭ قامىنا كىرىسۋ قاجەت. ابىسىنىم ەكەۋمىز التى بالاعا دا تىكتىردىك. مەكتەپتەگى ناۋرىزدا كوپشىلىگى بايقاپ, «قاي­دان الدىڭىز, كىم تىگىپ بەردى?» دەپ جيى سۇرايدى. بىز اقتاۋدان الامىز. ۇش جا­سار ۇلى­ما تىكتىرگەن شالبار مەن جاكەت 10 مىڭ تەڭ­گەگە شىقتى. ەسەسىنە, الى ۇزاق كييۋگە بولادى. ويتكەنى ون جاسار قىزىمىزعا ەكى جىل بۇرىن تىك­تىرگەن كويلەك الى سول كۇيى. البەتتە, ار اتا-انا قالتاسى كوتەرگەنىنە قاراي ساتىپ الادى. دەسە دە بىردەن ساپالى, قىمباتتاۋ كيىم العان جون. وزىمىزگە ارنالعان جاكەت پەن كويلەكتىڭ ورتاشا باعاسى – 30-40 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. ودان بولەك, قىز بالالارعا سىرعا, القا, شولپى مەن شاشباۋ الۋ قاجەت. ونىڭ دا بارىنشا ساپالىسىن العاندى جون كورەمىز» دەيدى اقتو­بەلىك راۋزا امان­گەلديەۆا. با­تىستىقتاردا ساقتالعان «امال» مەرە­كەسى ھام «كورىسۋ» كۇنى سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكا توڭىرەگىندە تويلانىپ جۇر. بۇل دا – قۋان­تارلىق جاعداي.

«قازاقستاندا جاسالعان» – قىمبات


بۇل ەشقانداي ستەرەوتيپ ەمەس. ۇعىمنىڭ جويىلار كۇنىن دە بول­جاۋ قيىن. ساپا مەن ماتەريال­دى جەلەۋ ەتىپ, قۇنىن جوعارىلاتۋعا قۇمار. دەسە دە ورتاشا ساپاداعى, ماتاسى دا اسا قىمبات ەمەس كيىمدەر تىگۋگە كىم كەدەرگى? حالىقتىڭ سۇرا­نىسىن قاناعاتتاندىرۋدى ماقسات ەتكەندەر, باعانى تومەندەتۋدى دە بىر سات ويلاسا ەكەن دەيسىڭ. ما­سەلەن, ۇلتتىق كيىمدەر تىگۋدەن كوش باستايتىن وتاندىق كومپا­نييالاردىڭ بىرى – «سىمبات» سان اكادەميياسى. ول جەردەن ەلىمىزدىڭ تانىمال تۇلعالارى كيىنەتىنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. كوبىنە ارنايى تاپسىرىسپەن عانا جۇمىس ىستەيتىن ۇجىمنىڭ كوپشىلىككە ارناپ كيىم تىگەتىن ويى دا جوق. ويۋلارمەن ورنەكتەلگەن كويلەكتەر كەم دە­گەندە 100 مىڭ تەڭگە تۇرادى. جا­عالى شاپاندار 300 مىڭنان جو­عارى, ساۋكەلە, بورىكتەر 10 مىڭ تەڭ­گەدەن اسادى. باسقا دا تىگىن فابريكالارىنداعى باعا وسىعان شامالاس.

سىرعالىمداردىڭ سانى ارتتى

قازاق قىزدارىنان بولەك, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە قۇ­لاعىنان قازاقى سىرعا تاعىپ جۇرگەنىن تالاي كوز كورگەن. دەمەك, تالعام­دارىنا سايكەس كەلگەنى. كۇمىس بۇيىمداردىڭ باعاسىن قىمبات كورگەندەردى قايتادان قىرعىز باۋىرلار قۇتقارۋدا. ارۋلارعا ارنالعان سىرعا, وڭىرجيەك, القا, شاشباۋ, شولپى, بەسبىلەزىك, جۇزىك سەكىلدى بۇيىمدار بازاردان بولەك, ىرى ساۋدا ورىندارىنىڭ سورەلەرىنەن دە تابىلادى. وعان سەبەپ – تاعى دا سۇرانىستىڭ كوبەيۋى. مەلحيور سەكىلدى ارزان ماتەريالدان سوعىلعانداردىڭ باعاسى دا سايكەسىنشە تومەن. ۋاقىت وتە كەلە قارايىپ كەتەتىنى بولماسا, كۇتىممەن قاراعان ادام بىراز جەرگە تاعىپ بارا الادى. سونداي-اق قازاقى سومكەلەر, ريۋكزاكتار دا ساتىلىمدا بار. كيىزدەن جاسالعان شاعىن سومكەلەردىڭ باعاسى 3500 تەڭگەدەن باستالىپ, 30 مىڭ تەڭگەدەن ارى اسادى. ريۋكزاكتار بولسا, 7 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. شاشباۋلار 3500 تەڭگەدەن, القا, سىرعا, جۇزىك جيناقتارى 12-15 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى. كۇمىستەن جاسالعاندارى بۇدان بىرنەشە ەسە قىمبات بولاتىنى بەلگىلى. وڭىرجيەكتەر 4500 تەڭگەدەن, بەسبىلەزىكتەر 4 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. سىرعانىڭ وزىن العىڭىز كەلسە, مىڭ تەڭگەدەن جوعارى. ىرى زەرگەرلىك كوم­پانييالار ۇلتتىق بۇيىمدارعا باسا مان بەرەتىن بولىپ جۇر. ناقىشىنا كەلتىرىپ, سانى ۇيلەسكەن سىرعا-ساقينالارعا قاراپ, كوزىڭ تويمايدى. وسى ۇردىس جاقسى ترەندكە اينالار بولسا, يمپورتتىق تاۋارلاردى شەتكە ىسىرۋعا دا قاۋقار جەتىپ قالار? ازىرگە وسىنىڭ وزىنە قاناعات دەيمىز.

ر.S. جا, سانى مەن ساپاسى ۇيلەسكەن دۇنيەگە اقشا اياماۋعا ابدەن بولاتىن شىعار. دەگەنمەن سوڭعى كەزدە «باستىسى, ويۋى بولسا بولعانى» دەپ كەرەك ەمەس جەرگە قوشقار مۇيىز سالىپ, بايىبىنا بارماستان بۇيىم جاسايتىندار كوبەيدى. قازاق ويۋدى ار جاعدايعا بايلانىستى, بەلگىلى بىر مانمەن ويعان ەمەس پە?! قۇندى­لىقتارىمىزدى وزگە ەمەس, وزىمىز وركەندەتكەنىمىز جون-اق. ودان قالسا, ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىنىڭ دە باسى قىلتييادى. وعان دا وزىمىز اتسالىسپاساق بولماس. ۇكىلى كامشات, بۇرمەلى كويلەك كيەيىك دەمەسەك تە, «سىڭعىر شولپى, شاشباۋدى, جاراسادى تاققانىڭ» دەگەندەي, زامان كوشىنە قازاقىلىعىمىزبەن قاتار قادام باسساق, قانداي كەرەمەت بولار ەدى? ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى وڭ بولسىن!

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*