قابانباي باتىر تۋرالى تىڭ دەرەكتەر تابىلدى

322
0
بولىسۋ:

قاراكەرەي قابانباي باتىردىڭ تۋعانىنا 325 جىل تولۋىنا بايلانىستى استانادا ارنايى عىلىمي-تانىمدىق ماجىلىسى وتتى. وندا ايگىلى قولباسشى, قازاقتىڭ بىرتۋار تۇلعاسىنا ارنالعان تىڭ دەرەكتەر ايتىلىپ, ەرلىگى مەن قايراتكەرلىگى, ومىر جولى مەن كۇرەسكەرلىگى جان-جاقتى اسپەتتەلدى.

جيىندى اشقان «قاراكەرەي قابانباي باتىر» تاريحي-مادەني قورىنىڭ توراعاسى كامال ابدىراحمانوۆ 16 جاسىنان قولىنا قارۋ ۇستاپ, جەكپە-جەككە شىققان قازاقتىڭ دارابوز باتىردىڭ جۇرىپ وتكەن جولى, وجەتتىگى مەن قايسارلىعى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەكەندىگىن, ۇلى قولباسشىنى ۇلىقتاۋ شارالارى مۇنىمەن شەكتەلمەيتىنىن جەتكىزدى.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قا­بانباي باتىردىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى – ەراسىل. كەيىن جەڭگەلەرى نار تۇلعاسىنا قاراپ, «ناربالا» دەپ كەتكەن ەكەن. جەتى جاسىندا اكەسى قوجاعۇل, ون التى جاسىندا اعاسى ەسەنباي جوڭعارلار قولىنان قازا تاپقان. 16 جاسىندا العاشقى جەكپە-جەگىنە شىعىپ, قالماقتىڭ ەكى بىردەي باتىرىن جەر جاستاندىرعان ول كەيىن زايسانداعى اپايى مەن جەزدەسىنىڭ قولىنا كەلەدى. وسىندا جۇرىپ, جىلقىلارىنا شاپقان قابانداردى جايراتىپ «قابان باتىر» اتانعان دەگەن دەرەك بار. ابىلاي حان دا سىيلى باتىرىن «دارابوز» دەپ ەرەكشە قۇرمەت تۇتقان ەكەن.
قاراكەرەي قابانبايدىڭ ارعى باباسى بايجىگىتتەن باستاپ,وز اتاسى – مامبەت, اكەسى – قوجاقۇل بولعان. بۇل تۋرالى جيىندا بەلگىلى جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي ايتتى. ول وزى دە باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەنىن, قابانبايدىڭ ارعى اتاسى بايجىگىتتەن – كۇشلىك, كۇشلىكتەن – ومىرداۋلەن, ومىرداۋلەننەن وزدەرى تارايتىنىن بايانداپ بەردى. «بايىرعى دەرەكتەردىڭ بارى بايجىگىتتەر مەن مامبەتتەردىڭ ەسىل مەن نۇرا ەلىندە مەكەندەگەنىن مەڭزەيدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, قازىر قابانباي باتىردىڭ زيراتىنا بايلانىستى ارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جۇر. قالاي دەگەنمەن دە كوركەم شىندىق, داستان-جىرلارداعى شىندىق, اۋىزەكى شەجىرەدەگى شىندىق دەگەن بار. بىزدىڭ ايتىپ جۇرگەنىمىز, كەمى ۇش-تورت تاريحي جازبالاردا قايتالانىپ وتىرعان, ناقتى دالەلدەنگەن دەرەكتەر. مىسالى, قاراكەرەي شەجىرەسىن قۇراستىرعاندار «اتاقتى بابامىز – قابانباي اقمولا ۋەزىندە جەرلەنگەن. بىلتىر بارىپ, سىباعا بەرىپ كەلدىك» دەپ جازىلعان.1912 جىلعى جاسالعان ستاتيستيكالىق ەسەپتە دە قاراكەرەيلەر «ەلدە جۇت بولعانىنا بايلانىستى اقمولاعا بارا المادىق, اس بەرە المادىق» دەپ كورسەتىلگەن. ال 1914 جىلى نايماندار جاساتقان كارىباي داستانىندا «ماقتا اپاي (بايىستىڭ قىزى) ۇلى بايجىگىتكە بۇرلەن دەگەن قىزدى الىپ, ەسىل مەن نۇرا ورتاسىنا ۇلان-اسىر توي جاسادى» دەلىنگەن. ەسىل مەن نۇرا ورتاسى دەگەنى – قازىرگى قابانباي باتىر زيراتى تۇرعان جەر. سوندىقتان تالاي تاريحي شىندىق وسىلاي دەگەندە, بۇرا تارتۋدىڭ ەش ىڭعايى جوق دەپ ەسەپتەيمىز» دەيدى جازۋشى.
عىلىمي-تانىمدىق جيىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, حالىقارالىق تۇركى اكادەميياسىنىڭ پروفەسسورى, قىتايتانۋشى باقىت ەجەنحان قىتاي مۇراعاتىنان تابىلعان قابانباي باتىر تۋرالى تىڭ دەرەكتەردى تانىستىردى.
ول قىتايدىڭ بىرىنشى مۇراعاتىندا باتىردىڭ مورى باسىلعان قۇجاتتى, تاڭباسىن جانە ىلە جەرىندەگى جورىعى توڭىرەگىندەگى جاڭا جازبالاردى تاۋىپ الىپتى. تىپتى مۇراعاتتا 1757 جىلعى قازاق ەلشىلەرىنىڭ تىزىمى دە باقىت ەجەنحاننىڭ قولىنا تۇسكەن. «قىتاي مۇراعاتىنداعى قازاق ەلشىلەرىنىڭ تىزىمىندە قابانباي باتىردىڭ مارتە­بەلى ورنى دا كورىنىس تاپقان. ايتالىق, وندا ابىلاي حاننىڭ جىبەرگەن باس ەلشىسى كەنجەقارا قاراكەسەك ارعىن رۋى­نىڭ جايساڭى – قازىبەكتىڭ نەمەرە ىنىسى بولادى. ورىنباسار ەلشى – تاناش. ول قاراكەرەي نايمان رۋىنىڭ جايساڭى – قابانبايدىڭ نەمەرە ىنىسى بولادى» دەلىنگەن» دەيدى عالىم.
تىڭ دەرەكتەردىڭ ىشىندە 1758 جىلى قابانباي باتىردىڭ قۇلجادا بولعانىن ناقتى دالەلدەيتىن قۇجاتتار جانە قىتايعا ساۋدا كەرۋەنىنە قاتىستى دەگەن مالىمەتتەر دە بار.

قىمبات نۇرعالي

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*