ورىندالعان ىس پەن وي-ارمان بويعا قۋات قۇيادى

172
0
بولىسۋ:

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدەگى جەتەكشى اقپارات قۇرالدارىنىڭ بەلدى وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, قازىرگى كۇن تارتىبىندەگى مەيلىنشە وزەكتى ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى. بۇل كەزدەسۋدىڭ تولىق نۇسقاسى كەشە كەشكىلىك, «پرايم-تايمدا» وتاندىق تەلەارنالاردان تاراتىلدى. ەلباسىمەن سۇحباتتاسۋعا «ايقىن» گازەتىنىڭ ديرەكتور – باس رەداكتورى نۇرتورە جۇسىپ, «قازاقپارات» حالىقارالىق اقپارات اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى اسەل تولەگەنوۆا, «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ «ايتۋعا وڭاي» الەۋمەتتىك توك-شوۋ جۇرگىزۋشىسى بەيسەن قۇرانبەك, «حابار» تەلەارناسىنىڭ «پو سۋتي» باعدارلاماسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ايگۇل ادىلوۆا, «مير» تەلەارناسىنىڭ كوررەسپوندەنتى ۆيتاليي پوپوۆ, ەsquire.kz سايتىنىڭ شەف-رەداكتورى گۇلنار باجكەنوۆا قاتىستى.
قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, تۇڭعىش پرەزي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ بەدەلدى تۇلعالارىمەن ەمىن-ەركىن وتىرىپ, ەمەن-جارقىن ديدارلاسۋى قاشان دا قۇندى. اڭگىمە بارىسىندا ەل­باسى وتكەندى وي تارازىسىنا سالا وتىرىپ, قازىرگى زامانا اعى­مىن بارلايدى, ۇلت بولاشاعىنا كوز جىبەرىپ, كەلەشەك كوكجيەگىندە سام­عايدى, شەشىلە تولعايدى. سوز سەر­كەلەرى مەن سۇلەيلەرى سىر سان­دى­عىنان سۋىرا العان, پرە­زي­دەن­تىمىزدىڭ تول تاجىريبەسىنەن, عۇ­مىر تاريحىنان تامىر تارتقان تاتىم­دى, قىزىقتى ەستەلىكتەر دە قا­­زاق­ستان حالقى ۇشىن ەستۋگە قىزىق.
قازاقتىڭ دانا باسشىسىنىڭ سالماقتى سوز, سانالى پىكىر, سابىرلى بايلامدارىنىڭ تالايى قويىن داپتەرلەرگە تۇرتىلگەن شى­عار. ولار دا ۇلت مۇراسىنىڭ التىن قورىنا ەنىپ, ۇرپاققا وشپەس قا­زىنا بولىپ قالماق.
بۇل جولعى كەزدەسۋگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق با­سەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جاڭا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ەل ەكونوميكاسىن ترانسفورماتسييالاۋ ۇدەرىسىنىڭ بىرقاتار اسپەكتىلەرى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى, قازىرگى ساياسي جاڭعىرۋ كەزەڭىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى قازاق­ستان­نىڭ سىرتقى ساياسي باسىمدىقتارى جانە باسقا دا ماڭىزدى تاقىرىپ­تار ارقاۋ بولدى.
بىرىنشى بولىپ, ەلباسىعا «اي­قىن» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, بەلگىلى پۋبليتسيست نۇرتورە جۇسىپ قايىرىلدى: «ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن­دە, وزىڭىز سالعان استانانىڭ تو­رىندە ديدارلاسىپ وتىرمىز. وت­كەندى سارالايتىن, كەلەشەكتىڭ كەلبەتىن دارالايتىن, بار مەن جوقتى باعالايتىن جاقسى ۇردىس بۇل. بيىلعى جولداۋىڭىزدا ەلى­مىز­دى ۇشىنشى جاڭعىرتۋدى باستاۋ تۋرالى ايتىلدى. ونى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا قانداي سىن-قاتەرلەر بولادى?», – دەدى.
مەملەكەت باسشىسى «قازاق­ستان – 2050» ستراتەگيياسىندا دا­مىعان ەل باعىتىندا كەزدەسۋى ىقتي­مال ون سىن-قاتەردى بايىپتا­عانىن ەسكە سالدى.
– بولاشاقتىڭ ماسەلەسى بىر اللانىڭ قولىندا. دەگەنمەن بىز جاعدايعا قاراپ, بولجاي الامىز. بۇل سىن-قاتەرلەر قازاقستاننىڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋىنان, كور­شىلەرىمىزدەن, جاھاندىق ەكونو­ميكادان, ىشتەگى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ شايقالۋىنان تۋىنداۋى مۇمكىن. بىز العا قويعان مۇراتتان اينىماي, ستراتەگييالىق باعىتتان تايماي, ىلگەرىلەي بەرۋى­مىز كەرەك. سوندا تۇبىندە دەگە­نى­مىزگە جەتەمىز! – دەگەن ن.نازارباەۆ جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىن, ۇكىمەتكە بەرىلگەن مىندەتتەر جايىن تىلگە تيەك ەتە كەتتى.
پرەزيدەنت كەز كەلگەن جۇزدە­سۋدىڭ كوركىن كەلتىرەر ازىل-اڭگىمە­لەرىن ايتا وتىردى.
– بىر داۋلەتتى, تابىستى بيز­نەس­مەننىڭ ادامدارعا ەسەپسىز قايىرىمدىلىعى, كوپ كومەگى تيىپتى. سونىسى ۇشىن تاڭىر ونى ماراپاتتاۋعا ۇيعارادى. دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, وعان الدىمەن جاننات پەن توزاقتىڭ نە ەكەنىن كورىپ, تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول توزاققا قاراسا, ۇستەلدە سان تۇرلى اس ۇيىلگەن, بىراق قۇلاق تۇنار شۋ تۇر. سويتسە, كۇنالارى ۇشىن ولار­دىڭ قولدارى يلىكپەيتىندەي, قا­تىرىلىپتى. سالدارىنان, قول­دارى اۋىزدارىنا جەتپەي, بارى اشىعۋدا. جانناتتا دا داستارقان جايىلعان, ادامداردىڭ بارى توق, ىشتەرى پىسىپ, قالعىپ-مۇلگىپ وتىر. سودان بيزنەسمەن تاڭىرگە قايىرىلىپ, «وزىن توزاققا جول­داۋدى» سۇرايدى. نەگە? «مەن ونداعىلاردى قارىسقان قولدا­رىمەن بىرىن-بىرى تاماقتاندىرۋعا ۇيرەتەمىن!» دەگەن ەكەن ۇلى كا­سىپكەر. ياعني, باسقاعا قايىرىم كورسەتسەڭ, قايتارىمى بولادى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مۇنىڭ «ونەركاسىپتىك رەۆوليۋ­تسييالارعا» دا قاتىسى بار. جاڭا تەحنولوگييالىق شەشىم ۇسىنعان­داردىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە باعى جانادى. ستيۆ دجوبستار مەن بيلل گەيتستەر وتكەن عاسىردا قاراپايىم ادامداردى كومپيۋتەرگە ۇيرەتتى, ال بەرتىندە Facebook پەن تۆيتتەر سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلىلەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مارك تسۋكەربەرگ پەن دجەك دورسيلەر ادامداردى عالامتور ارقىلى وزارا جاپپاي حات الماسىپ, ارالاسىپ-قۇرالاسۋعا تارتتى.
مەملەكەتتىڭ قۋاتتى بولماعى, تەحنولوگييالىق جاڭعىرۋى باسقا­لا­رى­مەن بىرگە, كادرلىق رەسۋرس­تارعا دا بايلانىستى. وسى ورايدا «اي­قىننىڭ» باس رەداكتورى نۇرتورە جۇسىپ ەلباسىدان سوڭعى كەزەڭدە جۇرگەن تاعايىنداۋلاردىڭ مان-ماعىناسى مەن استارىن سۇرادى.
«جاقىندا تاعايىنداۋلار جا­سادىڭىز. بيىك لاۋازىمدارعا مەم­لەكەتتىك قىزمەتتە تاجىريبەسى مول تۇلعالاردى قويدىڭىز. بۇل جاس بۋىنعا كوڭىلىڭىزدىڭ تولمايتىن­دىعىن بىلدىرە مە? سونىمەن بىرگە, الدەبىر تۇلعانى قىزمەتىنەن بوسات­قاندا, ونىڭ سەنىمىڭىزدەن شىعا الماعانى سىزدىڭ جانىڭىزعا باتا ما?» دەپ سۇرادى نۇرتورە جۇسىپ.
– باتادى! – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. – باياعىدا بۇقار جى­راۋدان: «سىز ۇشىن نە قيىن بولدى بۇل دۇنيەدە?» دەپ سۇراعان ەكەن. سوندا ول: «ەل باستاۋ قيىن ەمەس – قوناتىن جەردەن كول تابى­لادى. قول باستاۋ قيىن ەمەس – شاباتىن جەردەن ەل تابىلادى. شارشى توپتا سوز باستاۋدان قيىن­دى كورگەنىم جوق» دەگەن ەكەن. ال مەن ۇشىن كادرلاردى تاڭداۋ – ەڭ قيىنى. ەگەر ارتىلعان سەنىمدى اقتاماسا, كوڭىل جابىرقايدى.
مەملەكەت باسشىسى قىزمەتتىڭ بەلگىلى بىر ۋچاسكەسىنە تاعايىندا­عان­دا, ول تۇلعا وز بىلىمى مەن ەڭ­بە­گىن سول سەكتورداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتايدى دەپ كۇتەتىنىن, ال ەگەر ونىڭ وزى پروبلەماعا اينال­سا, ونداي پروبلەمادان قۇتىلۋ دۇرىس بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى.
پرەزيدەنت وسى اپتاداعى اۋىس-تۇيىستەردى دە تۇسىندىرە كەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ماڭعىستاۋدىڭ اكىمى ا.ايدارباەۆ ورتالىققا كەلىپ, ينۆەستيتسييالار جانە دامۋ مي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى بولۋعا وزى سۇرانىپتى.
– كۋلاگين دە وزى جاسى كەلگەنىن العا تارتىپ, العىسىن ايتىپ, زەي­نەت­كەرلىككە شىقتى. بوساتتىم. قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ابدىبەكوۆ قايتىس بولعان قوزى-كورپەش جاڭبىرشيننىڭ ورنىنا ەسەپ كوميتەتىنە كەلدى. ول وڭىرگە قاراعاندى تۋماسى قوشانوۆتى اپارىپ قويدىق. بارى تاجىريبەلى. بارلىعى جاقسى جۇمىس جاسايدى دەپ سەنەمىن. ۇكىمەت قۇرامىنا قا­را­ساڭىز, نەگىزىنەن 70-جىلى تۋعان­دار. تەپسە تەمىر ۇزەتىن كەزى. ەلگە جاق­سىلىق ىستەسىن! – دەدى ن.نازارباەۆ.
از-ناۋرىز قارساڭىندا ەلىمىز­دە اتا زاڭعا تۇزەتۋلەر قابىلدان­عانى مالىم. ول بويىنشا ەلباسى­نىڭ بىراز وكىلەتتىگى اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىككە بە­رىل­دى, ۇكىمەتتىڭ, ماجىلىس پەن سە­ناتتىڭ قۇزىرى, رولى جانە جاۋاپ­كەرشىلىگى قاتار كۇشەيتىلدى. جالپى, كونستيتۋتسييالىق رەفورما جايىندا بىرنەشە سۇراق قويىلدى. سونىڭ بىرى ەل اراسىندا, ساراپ­شىلار تاراپىنان پارلامەنتتى دە جاڭارتۋ تۋرالى ايتىلعان پىكىر­لەر­گە قاتىستى بولدى. ويتكەنى بۇ­عان دەيىنگى 4-شى جانە 5-شى سايلان­عان ماجىلىس وسىعان ۇقساس سەبەپ­تەر­مەن وز ەركىمەن مەرزىمىنەن بۇ­رىن تاراپ كەتتى. 6-شاقىرىلىمدا­عى پارلامەنت 2016 جىلى عانا ىسكە كىرىسكەنى مالىم. قازاقستان كوش­باس­شىسى وزىنىڭ كەسىمدى سوزىن ايتىپ, وسى تاراپتاعى الىپ-قاشتى اڭگىمەلەرگە توقتاۋ سالدى. ەلبا­سىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل پارلامەنت سايلانعان مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
– جاقسى بىر تامسىل بار: جاڭا سايلاۋدان كەيىن جانە ۇيلەنگەننەن كەيىن ىلعي دا وز قالاعانىڭا قو­لىڭ جەتە بەرمەۋى مۇمكىن. نە سە­بەپ­تى ادامدار جاڭا سايلاۋعا ىنتىق? پارلامەنت 2021 جىلعا دەيىن ساي­لاندى. ول وزىنىڭ مەرزىمى اياقتال­عانعا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن بولادى! – دەپ شارت تۇيدى ن.نازارباەۆ.
جۇرگىزۋشى, بەلگىلى جۋرناليست بەيسەن قۇرانبەك تىل ماسەلەسىن كوتەردى. «اعىلشىن تىلىنىڭ كەرەك­تىگى ايدان انىق, كۇننەن جارىق. بىراق بىز باسقا تىلگە باسىمدىق بەرگەننەن قايمىعىپ قالعان حا­لىق­پىز. سودان انا تىلىمىز كولەڭ­كەدە قالىپ قويادى دەگەن كۇمان, تىپتى ۇرەي بار. وعان نەگىز بار ما?»
ەلباسى قازاق حالقىنىڭ تىلى­نەن دە, دىنىنەن دە, مادەنيەتىنەن دە ايىرىلىپ قالا جازداعان حالىق ەكەنىن, ۇرەي سودان بوي كوتەرەتىنىن تۇجىرىمداي كەلە, باسۋ ايتتى:
– قازىر قازاق تىلىنە قارسى قازاقستاندا بىر ادام جوق. تىلدى جە­تىلدىرۋ بىزدىڭ قازاقتىڭ وز قو­لىندا. قازىردىڭ وزىندە قازاقتىڭ ۇلەسى ەلىمىزدە 70 پايىزعا جەتىپ قالدى. 2025 جىلعا دەيىن دايىن­دالىپ, قازاق تىلىن بارلىق جەردە ەنگىزۋگە جۇمىس جاسايمىز! – دەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ اعىلشىن تى­لىنىڭ دە قاجەتتىگىنە نازار اۋ­دارتتى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ۇشىن­شى جاڭعىرۋ ۇشىن اعىلشىن تىلى كەرەك. «الەمدەگى بارلىق عى­لىمي جاڭالىق الدىمەن اعىلشىن تىلىندە جارييالانادى. ول ورىس تىلىنە اۋدارىلعانشا, شامامەن 5 جىل كەتەدى ەكەن. ال قازاقشاعا قا­شان اۋدارىلادى? اعا ۇرپاقتى ماجبۇرلەۋدىڭ قاجەتى جوق. ال جاستار بىلۋى كەرەك. تەحنولوگييالار مەن اقپارات كوز ىلەسپەس جىلدام­دىقپەن جاڭارۋدا. ونىڭ سوڭىنان ىلەسە بىلۋ كەرەك» دەگەن مەملەكەت باسشىسى مىسالعا, اعىلشىن تىلىن بىلمەسە, الەمدە پايدا بولعان ەڭ جاڭا ادىس-تاسىلدى مەڭگەرمەسە, بىلىكتى دارىگەر بولۋ قيىن ەكەنىن نىقتادى. ول جوعارى سىنىپ وقۋ­شىلارى بىراز پاندى اعىلشىن تى­لىندە وقيتىن جاعدايعا تۇبى كەلە­تىنىمىزدى دە قوستى.
كەزدەسۋدە قازاقستاننىڭ وڭىر تاريحىندا تۇڭعىش رەت «بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ ۋاقىتشا مۇشەسى» بولۋىنا قاتىستى سۇ­راق­تار قويىلدى.
– وزىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك پەن بىتىمشىلدىك ويلارىمىزدى الەمگە سىيلاۋدامىز. قازاقستان قانشاما قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا ارا­لاستى. تاۋلى قاراباقتاعى, قىر­عىز­ستانداعى, ۋكراينا مەن رەسەي, تۇركييا مەن رەسەي اراسىنداعى شيەلەنىستەردى رەتتەۋدە دە ارااعايىن بولدىق. جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىستىڭ كوش­باس­شىسىمىز. سوندىقتان ەلىمىزدى وسىنداي جاھاندىق بيىك لاۋازىمعا سايلادى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن­دە 15 ەل القالاي وتىرىپ, الەمدەگى سوعىس پەن بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرىن شەشەدى, – دەگەن ەلباسى سيرييادا سوعىسۋشىلار دال استانادا اتىستى توقتاتۋ تۋرالى ۋاعدالاسقانىن ەسكە سالىپ, قازاق مۇنىمەن ماق­تانۋى كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى.
«مير» تەلەارناسىنىڭ تىلشىسى ەلباسىعا جۇگىنىپ: «ەۋرازييالىق وداققا قاتىستى ۇستانىمىڭىز بەن كوزقاراسىڭىز وزگەرگەن جوق پا? سەبەبى, ونىڭ مۇشەلەرى اراسىندا مۇددەلەر تەپە-تەڭدىگىن تابۋ قيىنداپ بارا جاتقانداي» دەدى.
ن.نازارباەۆ ەۋرازييالىق ىقپالداستىققا قاتىستى وڭ كوز­قاراسى وزگەرمەگەنىن, ويتكەنى تۇسى­نىسپەۋشىلىكتەر كورشىلەر اراسىندا بولىپ تۇراتىنىن, ال وسى ۇيىم سولار بويىنشا بىرلەسە اقىلداسۋعا جانە ورتاق شەشىمگە كەلۋگە ىقپال ەتەتىنىن العا تارتتى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستان كوشباسشىسى «ەۋرا­زييا» ۇعىمى پوستكەڭەستىك كەڭىس­تىكتەگى ەلدەرمەن شەكتەلمەيتىنىن ەسكەرتتى. «ەگەر بىز جاقسى جۇمىس ىستەسەك, ەۋرو­پالىق وداق تا بىزگە قوسىل­عىسى كەلەدى» دەدى پرەزيدەنت.
جۇزدەسۋ كەزىندە استانانىڭ اتىن وزگەرتۋ جانە ونى تۇڭعىش پرەزيدەنت ەسىمىمەن اتاۋ تۋرالى دا سۇراق ورتاعا تاستالدى. ەلباسى بۇعان قارسى ەكەنىن ايتتى.
– استانا قازىر الەمدىك برەند. وسىندا حالىقارالىق ىرى كەزدەسۋ­لەر وتەدى, الەم اۋزىندا جۇر. ونىڭ اتىن وزىم قويدىم. جاقسى يدەيالار قازاققا نە دالادا اتتىڭ ۇستىندە كەلە جاتقاندا, نە تۇندە كەلەدى. مەنىڭ باس جاعىمدا ديكتوفون, قاعاز-قالام تۇرادى. بىردەن جازىپ وتىرامىن. «استانا» دەپ اتاۋ يدەياسى دا وسىلاي كەلگەن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. ول كەزىندە حرۋششەۆ بۇل قالانى «حرۋششەۆگراد» دەپ اتاماقشى بولعانىن ەسكە سالدى: «مەن ونىڭ قاتەلىگىن قاي­تالاپ قايتەم» دەدى ن.نازارباەۆ ازىل-شىنى ارالاس.
قازاقستان كوشباسشىسى نەنى ماقتان تۇتاتىنىن دا تولعانا جەتكىزدى:
– اقىلدى وي كەلگەن جانە سونى لايىقتى ورىنداي العان سايا­ساتكەر باقىتتى. سونداي-اق دايىن­عا تاپ بولماي, بارىن وز قو­لىڭمەن جاساۋ كەرەمەت سەزىم بەرەدى. وسى ۇشەۋدىڭ بارى مەنىڭ قولىمنان كەلدى دەپ ويلايمىن. جان-جۇرەگىمدە قاناعاتتانۋ سەزىمى قوناقتاعان. بىراق بىر ومىردىڭ ۇدەرىندە قالاعانىڭنىڭ بارىن جاساۋ مۇمكىن ەمەس. ايتسە دە, ارمانىڭ بار بولسا, سەن ومىر سۇرەسىڭ, ومىردى سۇيەسىڭ. بۇل بويعا كۇش پەن قۋات قۇيادى! – دەپ تۇيدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

 

ايحان شارىپ

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*