ناقىشىڭ قايدا, از- ناۋرىز?

324
0
بولىسۋ:

ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز مەرەكەسىنە شامالى ۋاقىت قالدى. حالقىمىز ۇشىن بۇل – ەڭ ۇلى مەرەكەلەردىڭ بىرى. «سامارقاننىڭ كوك تاسى ەرىگەن كۇن» قازاق دالاسى ۇشىن قۇت-بەرەكەنىڭ باسى, جىل باسى, تابيعاتتىڭ جاڭارۋى مەن جاندانۋى, تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ مەرەكەسى.
تەك قازاق حالقى ەمەس, كۇللى شىعىس الەمى ۇشىن جاڭا جىل سانالاتىن ناۋرىز – بىرلىك-بەرەكەنىڭ, قۋانىش پەن شاتتىقتىڭ مەيرامى.
ناۋرىزدىڭ 22-سىندە كaۇن مەن تۇن تەڭەلەدى. ەندەشە, ناۋرىزدىڭ ناقىشتارى دەگەن ۇعىمنىڭ استارىنا ۇڭىلىپ, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالۋدى جون كوردىك.

بىرىنشى ەرەكشەلىك, قازاق حال­قىنىڭ ميفولوگييالىق تانىم-تۇ­سىنىگى بويىنشا, ناۋرىز كۇنى دا­لانى قىدىر اتا ارالايدى. سون­دىقتان دا حالقىمىز ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن ەرەكشە قاسيەتتەپ, قۇرمەت­تەگەن. قىدىر اتا – بارلىق حالىق­تىڭ قامقورى, جاقسىلىق اكەلۋشى, ىرىس, نەسىبە, باق پەن بە­رەكە, قۇت سىيلاۋشى اۋليە, كو­رىپكەل, جا­رىل­قاۋشى قارييا بەي­نەسىندە ساق­تالعان. وسى ساقتالعان پايىمنىڭ اسەرىنەن, ناۋرىز تۇنى ادامدار جانىن دا, تانىن دە تا­زارتىپ, ادەمى كيىمدەرىن كيىپ, قىدىر اتا دام تات­سىن دەپ, داس­تارقانىن اققا تولتى­رىپ قويىپ جاتادى. ۇيدىڭ ىشىن, سىرتىن, قورا-قوپسىنى تازارتىپ, قىدىر اتانىڭ باتاسىن كۇتكەن.
ەكىنشى ەرەكشەلىك, بۇل كۇنى كارى قۇدا – قىس مەزگىلىنىڭ قۇر­ساۋىنان شىققان جەر-انا بۋسانىپ, جىل­عالاردان سۋ اعىپ, قۇس سايراپ, گۇل جاينايدى. بۇل كۇنى ەر ادامدار بىر-بىرىمەن قوس قول­داپ امان­داسىپ, توس قاعىس­تىرسا, ايەلدەر بىر-بىرىنە يگى تىلەكتەرىن ايتادى. كورىسۋ سالتى دا بۇل مەرەكەنىڭ شىرايىن كىر­گىزەدى. قازاقى ناۋ­رىز ەلدىڭ قىس­تاۋدان جايلاۋعا كوشەتىن مەز­گىلىمەن ۇندەسكەن.
ۇشىنشى ەرەكشەلىك, ناۋرىز مەي­رامى جاستاردىڭ باستاماسى­مەن تاڭ شاپاعىن قارسى الۋدان باستا­لا­دى. تازالانعان ارىققا سۋ جىبە­رىپ, ودان اعاش وتىرعىزىپ, گۇل ەگۋ را­سىمىن وتكىزەدى. وزگە مەي­رام­دار­دان ەڭ ۇلكەن ەرەكشەلىك تە – وسى. ياعني, ناۋرىز – تازارۋ مەن جاڭارۋ­دىڭ بەلگىسى.
تورتىنشى ەرەكشەلىك, ناۋرىز مەيرامى – تاتۋلىق مەرەكەسى. بۇل كۇنى اربىر ەلدىڭ باس كوتەرەر دۋالى, اۋىزدى بيى نەمەسە اق­سا­قالى اراز­داسقان اعايىنداردى تاتۋلاستىرىپ, ارنايى ناۋرىز كوجە ىشۋگە شاقىر­عان. سونداي-اق بويداق جىگىتتەردى ۇيلەندىرىپ, وز الدىنا جەكە وتاۋ ەتكەن. قاراۋسىز قالعان كەمباعال جانداردى بەلگىلى بىر ادامدارعا مىندەتتەپ, تاپسىر­عان دا – وسى مەرەكە. بۇل كۇنى سا­مارقاننىڭ كوك تاسى دا جىبيدى دەپ ايتىلادى. بۇل سوز دە قازاق حال­قىنىڭ ۇلى سالت-داستۇرىنە وراي ايتىلعانى انىق.
بەسىنشىدەن, ونەرلى جاستار ان سالىپ, قىز بەن جىگىت بولىپ جۇپ­تاسىپ بي بيلەيدى. ارقالى اقىن­داردىڭ ايتىسى دا – ناۋرىز مە­رەكەسىندە جارقىراپ كورىنەتىن ونەر تۇرلەرىنىڭ بىرى. «اق سەرەك پەن كوك سەرەك», «ايقىش-ۇيقىش» سە­كىلدى حالىق ويىندارى دا وسى كۇنى وينالادى. سونىمەن بىرگە, «قىز­عالداق» مەرەكەسىندەگى ادەمى ازىلدەر مەن «التىباقان» توڭىرە­گىندەگى اسەر­لى اڭگىمەلەر دە جاستىق داۋ­رەننىڭ وزگەشە بىر سيپاتىن وسى بىر مەيرام ارقىلى ايشىق­تايدى. جى­گىتتەر قىزدارعا «سەل­تەت­كىزەر» سىي­لاسا, قىزدار سەرى­لەرگە «ۇيقىشا­رىن» دايىنداعان.
التىنشى ەرەكشەلىك, كوشپەلى داۋىردە ول جارتى اي, تىپتى بىر ايعا دەيىن جالعاسىپ وتىرعان. «اباي جولى» رومانىندا «ناۋرىز» دەپ اتى اتالماسا دا, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى رەتىندە تويلاناتىن مەرەكە­نىڭ سالت-داستۇرى سۋرەتتەلۋى بۇعان دالەل بولا الادى.
جەتىنشى ەرەكشەلىك, ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ باستى دامى – ناۋرىز كوجە دايىندالادى. وعان جەتى تۇرلى دام قوسىلعان. ويتكەنى جەتى – قازاقتا كيەلى سان. بۇگىنگى زا­ماندا ناۋرىز كوجە «كەدەي-كەپ­شىككە بە­رىلەتىن اس» سىندى پىكىر­لەر كەزدەسىپ جاتادى. بۇل – قاتە پايىم. شىن مانىندە, بۇل «ناۋ­رىز ىرىستى, قۇتتى بولسىن, وسكىن مول بولسىن» دەگەن قازاق ىرى­مىنىڭ باستى كوزى دەگەن ماعىنا­مەن ۇندەسكەن سيمۆو­ليكالىق مانگە يە. سوندىقتان مۇنى دۇرىس ۇعىنعان ابزال. ناۋرىز كوجەگە قوسىلاتىن دامدەر تۋرالى ايتساق, وعان اۋەلى سۋ قوسىلادى. بۇل – ومىر-وزەن, ۇرپاق سۋداي اسىپ-تاس­سىن دەگەن تىلەك. «تۇز – استىڭ دا­مىن كەلتىرەر, ماقال – سوزدىڭ ما­نىن كەلتىرەر» دەمەكشى, تۇز قوسۋ دا مىن­دەتتى. سۇت پەن اق قۇيعانى «سۇت­تەي ۇيىپ وتىرايىق, بەرەكە ارتا بەر­سىن, اق مول بولسىن» دەگەن پايىم. بۇعان قوسا, اق باقىت نەسىبەسى دەگەن ۇعىمعا سايادى.
ناۋرىز كو­جەگە قوسىلاتىن باستى دام – ەت. مۇنىڭ استارىندا دا قازان تول­سىن, بىرلىك بولسىن دەگەن وي بار. كوجەگە قۇرت قوسۋى – «قۋات­تىڭ كوزى بولسىن, ەل قۋاتى نى­عايسىن» دەگەن ۇعىممەن اس­تاسىپ جاتىر. كوجەگە قوسىلاتىن كەلەسى دام – ارپا. ارپا دارىلىككە ەم. كەلەسى دام – كۇرىش. كۇرىشتىڭ دە دەنساۋلىققا پايداسى مول. بۇدان بولەك, باسقا دا داندى-دا­قىلداردى قوسۋعا بولادى. مىنە, وسىدان-اق ناۋرىز كوجەنىڭ وزىندە اق نيەت پەن باتا جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
بۇگىنگى زاماندا «ناۋرىز نا­قىش­تارى قالاي كورىنىس تاۋىپ وتىر» دەگەن ساۋال الدىمىزدان شى­عادى. جاڭا جىلعا دايىن­دىقتى ەرتە باستاپ, بىر اي بۇرىن شىرشا تىگەتىن جۇرتشىلىق تىم-تىرىس. قالا كوشەلەرىنەن دە, تە­لەار­نالاردان دا ناۋرىز لەبى اسا سەزىل­مەيدى. ماسەلەن, 31 قاڭتاردا بولاتىن جاڭا جىلعا, ەل بولىپ, جۇرت بولىپ جيىلىپ, بىر-ەكى اي بۇرىن دايىندالادى. كوشەلەردە ىلىنگەن تاقتايشا جارنامالاردان باستاپ, كەز كەلگەن دۇكەننىڭ كىرە­بەرىسىندە اياز اتانىڭ بەينەسى, نە بولماسا جاڭا جىلدىق ناقىش تۇراتىنى جاسىرىن ەمەس. ال نەگە ناۋرىز قارساڭىندا قىدىر اتا بەينەسىن جۇرتشىلىققا تانىس­تىرماسقا?! كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا ماڭدايشالارىنا «جاڭا جىل­دارىڭىزبەن» دەگەن جازبانى ىلىپ قوياتىن ساۋدا ورتالىقتارى دا ناۋرىزدان تىپتى بەيحابار سيياقتى.
ناۋرىزدى كەيبىر مەكەمەلەر ناۋقانشىلىق ىسپەتتى قابىل­داپ, كەيبىرى ايدىڭ باسىندا, تاعى بىرەۋى ساۋىر ايىندا تويلاپ جا­تادى. سوڭ­عى جىلدارى ناۋرىز حا­لىق­تىق ەمەس, ساحنالىق سيپاتقا كوشىپ كەت­كەن سىڭايلى. ماسەلەن, الاڭداردا كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, ناۋرىز كوجە پىسىرىلىپ, جايىلعان داستارقاننان ۇلكەندەر جاعى اۋىز تيىپ, سودان جۇرت كونتسەرت تاما­شالايدى. وسىمەن ۇلتتىق مەيرام – ناۋرىز­دى تويلاۋ اياقتالاتىن سيياقتى. وسىلاي جالعاسسا, ناۋرىز كوپ مەيرامنىڭ بىرىنە اينا­لۋى عاجاپ ەمەس. بىر جىلدارى دە­پۋتاتتار ناۋرىز مەيرامىنا ۇلتتىق مازمۇن بەرۋ, ناۋرىزدى فولكلورلىق-ەتنوگرافييالىق اۋقىمنان قازاق­ستاندىق مەرەكە دارەجەسىنە كوتەرۋ جونىندە ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن.
راسىندا, زىر جۇگىرىپ شىرشا اينالىپ, اياز اتاسىن كۇتىپ جۇرگەن بۇلدىرشىندەر ناۋرىزدى جىل باسى دەپ سانامايدى. بۇگىنگى وس­كەلەڭ ۇر­پاققا ناۋرىزدىڭ مانىن سىڭدىر­مەسەك, بۇل مەيرامنىڭ دا بولاشاعى بۇلىڭعىر بولادى ەمەس پە?! ناۋ­رىزدى دارىپتەۋ بالا­باقشادان باستالسا يگى.
ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە جاڭا جىل­داعىداي مەكەمە قىزمەتكەر­لەرىنىڭ مەيرامحانالار مەن دام­حانالاردا جينالىپ باسقوسۋى, «جاڭا جىلدى قالاي قارسى الساڭ, جىلدى سولاي وتكىزەسىڭ» دەگەن سەنىممەن داستارقان جايىپ, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ تۇگەلدەي بو­لۋىن قاداعالاۋ سەكىلدى كورىنىستەر باي­قال­مايتىنى دا قىنجىلتادى. ناۋ­رىز ەڭ اۋەلى اعايىندى جا­قىن­داستىراتىن, تاتۋلاستىراتىن, بۇ­كىل ۇلتتىق داستۇردىڭ كورىنىس تا­باتىن, تاربيەلىك مانى زور مە­رەكە ەكەنىن ۇمىتپايىق. سون­دىق­تان ناۋرىز قارساڭىندا «ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قۇتتى بول­سىن!» دەگەن جا­زۋدان باستاپ, بۇل كۇندى ۇلىقتاۋ ماقسا­تىندا تۇرلى شارالار وتكى­زىل­سە قانداي عانيبەت?! تىپتى جەكە­مەنشىك ساۋدا ورىندارى دا وسىن­داي شارالاردى وتكىزۋگە مىندەت­تەلۋى كەرەك. سوندا حا­لىق­تىڭ سا­ناسىندا تول مە­رە­كەمىزگە دەگەن قۇر­مەت قالىپ­تاسىپ, مەيرام لەبى سەزىلەتىنى ايدان انىق.

اقبوتا يسلامبەك

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*