ەندى سوعىس وشاعى ازييا قۇرلىعىنا اۋۋى مۇمكىن

1284
0
بولىسۋ:

بۇل كۇن وتكەن سايىن ايقىن بولا باستادى. بۇرىنىراقتا تاياۋ شىعىس پەن افريكا قۇرلىعى وتقا ورانسا,  ەندى باسقا ايماققا كوشۋى ىقتيمال.

ويتكەنى بۇگىنگى قالىپتاسىپ وتىرعان «قىرعى-قاباق» ساياسي جاعداي تۇبىندە بىرقاتار ەلدەردى شيەلەنىسكە اكەپ تىرەۋى مۇمكىن. بۇعان نە سەبەپ بولىپ وتىر?

قازىر كوپ نارسە اق ۇيدىڭ ۋىسىندا ەكەنىن دە جاسىرۋعا بولمايدى. جالپى ساياسي تاريح پاراعىن اۋدارىپ قاراساڭىز, اقش –تىڭ بەلگىلى بىر ەلمەن قارىم-قاتىناسى ناشارلاسا, قالعان قۇرلىقتاعى ەلدەر دە ونى قوشتاي جونەلەتىنى انىق اڭعارىلادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن اقش-تىڭ ار پرەزيدەنتى ارتۇرلى ساياسات جۇرگىزىپ كەلدى. تاياۋ شىعىستاعى سوعىس وشاقتارى انىعىن ايتساق, دجوردج بۋشتىڭ بيلىك تۇسىندا باستالىپ,  باراك وبامانىڭ باسقارۋى كەزەڭىندە جالعاسىن تاپتى. بىراق اق ۇيدىڭ بۇل ساياساتى ناتيجەسىز اياقتالدى. اۋعانستان, ليۆييا مەن يراكتاعى, سونىمەن بىرگە سيريياداعى سوعىستان جۇز مىڭداعان ادام قايتىس بولدى. بوسقىندار باس ساۋعالاپ, ەۋروپاعا جوڭكىلە كوشتى. تىپتى كەزىندە بىرقاتار اقپارات قۇرالدارى «ەۋروپاعا اۋعان كوشتى ادەيى  تۇراقسىزدىق تۋعىزۋى ۇشىن جاسىرىن جاعدايدا اقش-تىڭ حالىقارالىق قورلارى قارجىلاندىردى» دەگەن دە اقپارات تاراتقانى بەلگىلى. مۇمكىن سولاي دا شىعار. بىراق  قانقۇيلى سوعىستان بىرەۋلەر جاڭا قارۋىن سىناپ, پايدا تاپقانىمەن, ونىڭ زاردابىن قاراپايىم حالىق تارتتى. ەندىگى ساياسي دۇردارازدىق ازييا قۇرلىعىنا, كورەي جارتى تۇبەگىنە  اۋۋى مۇمكىن. وعان سەبەپ…

اقش-تىڭ 45 – پرەزيدەنتى دونالد ترامپ پرەزيدەنتتىككە كەلمەي تۇرىپ, وقۋشى بالاعا ۇرىسقانداي, «سولتۇستىك كورەيا وزىن جاعىمسىز جاعىنان كورسەتىپ وتىر. ماسەلەنى بۇلاي قالدىرا بەرۋگە بولمايدى» دەپ مالىمدەمە جساعانى مالىم. دەمەك ترامپتىڭ قازىرگى ساياساتى تاياۋ شىعىستاعى ساتسىز اياقتالعان اقش-تىڭ جوسپارىنان باس تارتىپ, الەم نازارىن باسقا جاققا, ازييا قۇرلىعىنا اۋدارۋ بولىپ وتىر. ناقتى ايتقاندا, سوڭعى ەكى ايدا بىرنەشە رەت بالليستيكالىق راكەتا ۇشىرىپ,  سىناق جۇرگىزگىن سولتۇستىك كورەيانى تارتىپكە سالۋ.

وسى ورايدا ايتا كەتەتىن بىر جايت, قىزمەتكە جاڭادان كەلگەن اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى رەكس تيللەرسوننىڭ العاشقى ساپارىن جاپونييا, وڭتۇستىك كورەيا جانە قىتاي ەلدەرىنەن باستاۋى بەكەر ەمەس. «قايتسەك, سولتۇستىك كورەيانىڭ راكەتالىق سىناعىنا توقتاۋ سالا الامىز»دەگەن ماسەلەدە ورتاق كەلىسىمگە كەلۋ. جالپى شەكاراسى تاياق تاستام جەردە تۇرعان, رەسمي سەۋلدىڭ قورقىنىشىن تۇسىنۋگە بولادى.  ازييا ايماعىندا اسكەري قورعانىسى مىقتى ەل قازىر سولتۇستىك كورەيا ەكەنى بەلگىلى. ايىنا ەكى-ۇش رەت قارۋىن سىناقتان وتكىزىپ جاتقان پحەنياننىڭ راكەتالىق وقتۇمسىعى ەگەر جاعداي ۋشىقسا, وڭتۇستىك كارىس جەرىنە وقىستان توپ ەتىپ كەلىپ تۇسۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا, بىرنەشە قالا جەرمەن-جەكسەن بولادى. ال سوعىس كىمگە كەرەك? ەشكىمگە تيىمسىز. بىراق وڭتۇستىكتەگى كارىستەردىڭ اسكەري قۋاتىن كۇشەيتكەن ابزال. اقش-تىڭ ويلاپ وتىرعانى دا وسى.

اقش-تىڭ مەملكەتتىك حاتشىسى   رەكس تيللەرسون Fox تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا رەسمي پحەنياننىڭ پوزيتسيياسىن السىرەتىپ, تىپتى بولاشاقتا ونى جەرمەن جەكسەن ەتۋ ۇشىن پەنتاگون وڭتۇستىك كورەيا تەرريتوريياسىنا يادرولىق قارۋ ورنالاستىرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن دە مالىمدەدى.

–قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ سان تۇرلى كەڭەيتىلگەن ديپلوماتييالىق جولى جەتەرلىك. بىراق بىزدە باسقا دا  نۇسقانىڭ بار ەكەنىن دە جوققا شىعارمايمىز, سولتۇستىك كورەيانىڭ ارەكەتىنە وسى ۋاقىتقا دەيىن توزىپ كەلدىك. ەندى جەتەدى. قاراپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى» دەپ ول كەسىپ ايتتى.

ارينە, ازىرگە وڭتۇستىك كورەيا جەرىنە بىردەن بارلىق يادرولىق قارۋدى اكەلەدى دەپ ايتۋ قيىن. تيللەرسون اتاپ وتكەندەي, وعان دەيىن سولتۇستىكتەگى كارىستەردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان السىرەتۋ ۇشىن سان تۇرلى ديپلوماتييالىق ادىستەر قولدانىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا اق ۇي اكىمشىلىگى بۇۇ ارقىلى سولتۇستىك كورەياعا قىسىم جاساۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرىپ جاتىر. الدىمەن سانكتسييا جارييالانۋى ىقتيمال. سوڭعى ايلاردا يادرولىق سىناق جاساۋدى ۇدەتە تۇسكەن رەسمي پحەنياندى وسىلاي بىر قورقىتىپ الماق. بىراق ودان ىعىتىن كيم چەن ىن جوق. راس, وسى ايماقتاعى يادرولىق شوقپارى بار ەل بولعاندىقتان بارلىعى پحەنياننان سەسكەنەدى. سوڭعى 20 جىلدان بەرى حالقىنىڭ تۇمىستىق دەڭگەيىڭ تومەن بولعانىنا قاراماستان, سولتۇستىك كورەيا اسكەري قۋاتىن ارتتىرىپ كەلەدى. اقش-تىڭ ارتۇرلى قىسىمىنا توتەپ بەرىپ كەلە جاتقاندىقتان الى دە باس يە قويادى دەۋگە سەنۋ قيىن. وسى ۋاقاتقا دەيىن قانشاما رەت كەلىسىسىوز بولدى. تىپتى 1994 جىلى سولتۇستىك كورەيا مەن اقش اراسىندا كەلىسىمشارتقا قول قويىلعانى دا بەلگىلى. وعان سايكەس, پحەنيان 1,35 ميلليارد قارجىلاي كومەگىن الدى. ەلدە ەكى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ تۋرالى مامىلە دە بولدى. سويتىپ,  يادرولىق قارۋدى قۇرۋ جايلى باعدارلاماسىنان باس تارتپاق بولعان.   بىراق ديپلوماتيياداعى بۇل ارەكەت ساتسىز اياقتالدى دا, سولتۇستىك كورەيا  يادرولىق قارۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن جالعاستىرا بەردى. بىراق الەمدىك ساياسي ساراپشىلار «جەمىستى باستالعان بۇل كەلىسسوز بەن كەلىسىمدى امەريكالىقتاردىڭ وزدەرى بۇزدى» دەگەندى ايتادى.

دەگەنمەن,  وسى جەردە تاعى بىر ماسەلەنىڭ باسى قىلتييادى. ەڭ دۇرىسى, اقش-تىڭ جانە ونىڭ جاقتاستارىنىڭ كومەگى ارقىلى وڭتۇستىك كورەىنىڭ  اسكەري پوتەنتسيالىن كۇرت ارتتىرۋ قاجەت. تىپتى امەريكانىڭ يادرولىق قارۋىن وڭتۇستىك كورەيا تەرريتوريياسىنا ورنالاستىرۋ كەرەك. سوندا عانا رەسمي پحەنيان سەسكەنەدى. بىراق كەيبىر ساراپشىلار 20 جىلدان بەرى اق ۇيدىڭ ساياساتىنا باس يمەي كەلە جاتقان كيم چەن ىننىڭ بيلىگى بۇل ارەكەتتەن كەيىن بەيبىت تىرشىلىككە كوشەدە دەگەنگە سەنبەيدى. قايتا حالاقارالىق جاعداي تىپتى شيەلەنىسە تۇسۋى ىقتيمال. مۇنداي ارەكەتتەن ەڭ الدىمەن وڭتۇستىككورەيالىقتار قورقادى. ازىرگە مالىم ەتىلمەگەن, بىراق Washington Post گازەتى الدىن الا جازعانىنداي, سولتۇستىك كورەياعا قىتاي ارقىلى ەكونوميكالىق قىسىم جاساپ, توقتاۋ سالۋ كەرەك. بىراق بۇل جوسپار جۇزەگە اسا قويار ما ەكەن?!  ارينە, سولتۇستىك كورەيانىڭ جيى راكەتالىق سىناق جاساۋى پەكينگە دە ۇنامايدى. بىراق ماسەلەنى شەشۋدىڭ باسقا دا جولدارى بار. الدىمەن سولتۇستىكتەگى كارىستەردىڭ سىناعىن توقتاتۋ ۇشىن جىل سايىن ەكى-ۇش مارتە وتكىزىلەتىن اقش پەن وڭتۇستىك كورەيا اراسىنداعى اسكەري جاتتىعۋ جيىنىن مۇلدە جاساماۋ قاجەت. رەسمي پحەنيان الدىمەن اقش تاراپىنان قاۋىپ –قاتەردىڭ  مۇلدە بولمايتىنىنا كوزدەرى جەتۋى تيىس. سويتىپ بىرنەشە تاراپ كەلسىسوزدەر ستولىنا وتىرعانى دۇرىس. سوندا عانا شيەلەنىسكەن جاعدايدى شەشۋگە مۇمكىندىك بار. الايدا بۇل باستامانى اق ۇي اكىمشىلىگى مۇلدە قوستاماي وتىر. تىپتى پەكيننىڭ وزىنە اق ۇي ساياساتقا مۇلدە كەرەعار كەلەتىن تالاپ قويعانى بىلگىلى. قىتاي سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق امبيتسيياسىن تومەندەتپەسە, وندا اقش قىتاي بانكتەرىنە سانكتسييا سالۋى ىقتيمال. نەگىزى اقش-تىڭ ايتىپ وتىرعانى بەكەر ەمەس. اقيقاتىندا, قىتاي عانا پحانياندى يادرولىق سىناقتى توقتاتۋعا شاماسى كەلە الادى. ونىڭ ارتۇرلى امالدارى بار. جاپوندىق ساياسي ساراپشىلار دا بۇل ايماقتا قىتايدىڭ ىقپالى باسىم ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. سوعان قاراعاندا, پحەنيان مەن پەكين اراسىندا جاسىرىن جاقسى بايلانىس بارىن امەريكالىق بيلىك بىلىپ وتىرعان سيياقتى. بۇل جورامال دا جونسىز ەمەس. دونالد ترامپ بيلىككە كەلگەلى اق ۇيدىڭ قىتايعا كوزقاراسى دا وزگەردى. ونى 45-پرەزيدەنت اشىق تا ايتتى. كەشە گەرمانييانىڭ كانتسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ ۆاشينگتونعا ساپارى بارىسىندا بۇل ماسەلە تىپتى ايقىندالا تۇسكەندەي بولدى. ەكەۋارا اڭگىمەدە «الداعى ۋاقىتتا ۋكرايناداعى سوعىستى توقتاتىپ, رەسەيمەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ ماسەلەسى»  سوز بولدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, اق ۇي وسى ارەكەت ارقىلى رەسەي مەن قىتايدىڭ اسكەري اليانس قۇرىپ, وزارا جاقىنداسۋىنا  جول بەرمەۋدى الدىن الا ويلاستىرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە رەسمي پەكين اقش-تىڭ يادرولىق قارۋىن وڭتۇستىك كورەيا جەرىنە ورنالاستىرۋىنا ۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. وسى ماسەلە اڭگىمە ارقاۋىنا اينالعالى بەرى رەسمي پەكين ەلدە قىزمەتىن جالعاستىرىپ جاتقان بىرقاتار كارىس كومپانييالارىنىڭ قىزمەتىن توقتاتتى. ەلدەگى 20-دان استام كارىس سۋپەكرماركەتتەرىن جاپتى.  بۇل ارينە اقش-قا ۇناپ وتىرعان جوق.,

اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى رەكس تيللەرسون وسى اپتادا قىتايعا جاساعان ساپارىندا سولتۇستىك-شىعىس ازييا مەن ازييا-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ باستى مىندەت ەكەنىن اتاپ وتتى. پەكيندەگى كەزدەسۋدە تيللەرسون كورەي جارتى تۇبەگىندە امەريكالىق يادرولىق قارۋدى ورنالاستىرۋ تۋرالى دا اڭگىمە قوزعاپ وتتى.

–سولتۇستىك كورەيا بيلىگى ەڭ الدىمەن وز حالقىنىڭ بولاشاعىن ويلاۋ ۇشىن ادامزاتقا قاۋىپ توندىرەتىن ارەكەتتەردەن باس تارتۋى قاجەت. سوندىقتان ەڭ جاقسى جول –بەيبىتشىلىك جولى. وسى ايماقتا قاقتىعىس بولماس ۇشىن بىز بارلىق كۇش –جىگەرىمىزدى جۇمساۋىمىز قاجەت. سوندىقتان پحەنيان يادرولىق قارۋدى وندىرۋ جونىندەگى باعدارلاماسىنان الى دە بولسا, باس تارتقانى دۇرىس. بىراق ەگەر سولتۇستىك كورەيا وڭتۇستىك كورەيا مەن وسىندا ورنالاسقان امەريكالىق اسكەريلەرگە قاۋىپ توندىرە بەرەتىن بولسا, بىز دە قاراپ قالمايمىز. وتە قاتاڭ جاعدايدا جاۋاپ بەرەتىن بولامىز,, -دەپ مالىمدەدى رەكس تيللەرسون.

جالپى سولتۇستىك كورەياعا قاتىستى قاتال كوزقاراس 6 ناۋرىزدان باستاپ تىپتى ورشي تۇسكەنىن ايتا كەتۋ قاجەت. سولتۇستىك كورەيا تونگچانگ-ري پوليگونىندا راكەتالىق سىناق جۇرگىزگەننەن كەيىن اقش وڭتۇستىك كورەياعا تەرريتوريياسىنا THAAD اسكەري راكەتالىق وقتۇمسىقتارىن ورنالاستىرا باستاعانى مالىم. بۇل ارەكەتكە  رەسەي مەن قىتاي جاعى نارازىلىعىن بىلدىردى. بىراق اقش-تىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترى رەكس تيللەرسون وسى ايماقتاعى وز جاقتاستارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ۇشىن وز ارەكەتىنەن باس تارتپايتىنىن بىلدىردى.

دەمەك بىر اقيقات بار: قازىر كورەيا جارتىتۇبەگىندە جاعداي وتە ۋشىعىپ تۇر. رەسەي مەن قىتاي وڭتۇستىك كورەياعا العاشقى پارتيياسى ورنالاسقان امەريكالىق راكەتالىق كەشەننىڭ كەلۋىنە نارازىلىق تانگىتقانىمەن, اق ۇيدىڭ رايىنان قايتاتىن تۇرى جوق.

تىپتى رەسمي ۆاشينگتون  مەن سەۋل بيلىك باسىنداعى كيم چەن ىننىڭ كوزىن قۇرتاتىن ارنايى اسكەري بريگادا جاساقتاپ جاتقانىن مالىم ەتتى. ول بريگادا 2 مىڭ ادامنان قۇرالادى. سولتۇستىك كورەيا باسشىسىن بيلىكتەن تايدىرىپ, ەلدە تۇراقسىزدىق تۋدىرۋعا ارەكەت جاسالۋ ۇشىن قۇرىلعان بۇل بريگادا الايدا كيم چەن ىندى قالاي قۇرتپاق? بۇل قۇپييا جاعدايدا ساقتالىپ وتىر. بىراق اقيقاتى, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا وز تاريحىندا ۇلكەن كولەمدەگى يادرولىق سىناق جاساعان رەسمي پحەنياننىڭ ارەكەتى شىندىعىندا ادامزاتقا جاسالعان قاستاندىق ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سول قىركۇيەكتە جاسالعان يادرولىق جارىلىستىڭ قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان بومبادان  بىرنەشە ەسە كوپ بولدى. 70 جىل بويى يادرولىق سىناقتىڭ زاردابىن تارتقان قازاق ەلى بۇل ارەكەتتى قوستاي الماس. بىراق قازىرگى جاعدايدا سولتۇستىك كورەيا بيلىگى وزدەرىنىڭ اسكەري قۋاتىن كۇرت ارتتىرىپ جاتقانى بۇل شىندىق. جاقىندا عانا جاسىرىن شەكارادان وتىپ, سەۋلگە كەلىپ پانالاعان ديپلومات تحە يون حە سولتۇستىك كورەيا مەملەكەتى اقش-قا جەتەتىن يادرولىق وقتۇمسىعى بار بالليستيكالىق راكەتالاردى جاساۋدى اياقتاعانىن مالىم ەتتى.

ال اقپانداعى سويلەگەن سوزىندە ديكتاتور كيم چەن ىن «سولتۇستىك كورەيانى جەڭۋگە ەڭ كۇشتى جاۋلارىمىزدىڭ وزىنىڭ  كۇشى جەتپەيدى» دەپ مالىمدەدى.

…ارينە كورەي جارتى تۇبەگىندە سوعىستىڭ بولا قالۋى مۇمكىن ەمەس. بىراق تۇراقتىلىققا ەشتەڭە جەتپەيدى.

بەرىك بەيسەنۇلى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*