سيرەك مەتالدار نارىعىنىڭ كوشباسشىسى بولا الامىز با?

539
0
بولىسۋ:

قازاقستان تابيعي بايلىعىنىڭ مولدىعى جاعىنان الەمدە التىنشى ورىنعا يە. بۇعان ەشكىم داۋ ايتا الماسى حاق. اسىرەسە, سيرەك مەتالدار شيكىزاتىنىڭ اسا باي قورى بار. ناقتىلاي تۇسەتىن بولساق, مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى 105 ەلەمەنتتىڭ 99-ى ەلىمىزدە بار. ولاردىڭ 70 تۇرى قاي ماڭدا ورنالاسقانى بارلانىپ ەسەپكە الىنسا, 60 ەلەمەنت تۇرى وندىرىسكە ەنگىزىلدى. مىسالعا, ەلىمىز بارلانعان مىرىش, ۆولفرام, باريت قورى جاعىنان الەمدە بىرىنشى ورىندا, كۇمىس, قورعاسىن, حروم قورى جاعىنان – ەكىنشى, مىس پەن فليۋوريت­تەن – ۇشىنشى, موليبدەننەن – تورتىنشى, ال التىن قورى جاعىنان – التىنشى ورىندا. جالپى, تمد بويىنشا قازاقستان قورعاسىن مەن حروم كەنىنىڭ كوپتىگى جونىنەن الدىڭعى ورىندا بولسا, مۇناي, كۇمىس, مىرىش, نيكەل, فوسفور تىڭايتقىش قورى جاعىنان ەكىنشى, گاز, كومىر, التىن قورى جونىنەن ۇشىنشى ورىندا تۇر. ولاردى وندىرۋ جاعىنان بىرىنشى ورىندامىز.
اسىرەسە, ەلىمىز ۇشىن كومىر, مۇناي, گاز, التىن, قورعاسىن, مىرىش, حروم, مار­گا­نەتستىڭ رولى ۇلكەن. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ەل ەكونوميكاسىنىڭ تەگەرشىگى ىسپەتتى رول اتقارادى. وسى شيكىزاتتىڭ كوپ بولىگى جاپونييا, وڭتۇستىك كورەيا, اقش, كانادا, رەسەي, قىتاي جانە ەۋرووداق ەلدەرىنە ەكسپورتقا شىعارىلۋدا. تۇسەتىن پايدا دا جامان ەمەس. ارينە, مۇنداي شيكىزات تەك بىزدىڭ ەلدە عانا بار دەسەك قاتەلەسكەنىمىز. اسىرەسە, وسى كەندەردى سىرتقا ەكسپورتتاۋ جونىندە بۇعان دەيىن الدىڭعى ورىندا قىتاي تۇردى. بىراق سوڭعى ۇش-تورت جىل كولەمىندە قىتاي بۇل كەندەردى ەكسپورتتاۋدى قىسقارتتى. ونىڭ ورنىن ازىرگە ەشكىم باسا قويعان جوق. وسى تۇستا ەلىمىز بۇل مۇمكىندىك­تى پايدالانىپ قالۋعا تىرىسقانى جون سيياقتى.
قىتاي سيرەك مەتالداردى نەگە شەكتەي باستادى? ويتكەنى زاماناۋي تەحنولوگيياعا قول جەتكىزگەن سوڭ, بارلىق مينەرالدى شيكىزاتتى وز جەرىندە قايتا وڭدەۋدى قولعا الدى. سوسىن بارىپ ونى ونىم رەتىندە ەكسپورتتاۋ ۇشان-تەڭىز پايدا اكەلەتىنىن بىلدى. بار گاپ وسىندا.


ارينە, قازاقستان سيرەك مە­تالدار (تسيركونيي, گافنيي, كادميي, ينديي, ۆولفرام, تالليي, سەلەن, تەللۋر, بەريلليي, تانتال, نيوبيي, ۆاناديي, گالليي, سكانديي, رەنيي, وسميي, موليبدەن) قورىنا باي بول­عانىمەن, ونى 100 پايىز وڭدەپ, ونىم رەتىندە ۇسىنۋعا قول جەتكىزە العان جوق. قايتپەك كەرەك? ول ۇشىن, ارينە, وزىق تەحنولوگيياسى بار ەلدەرمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ, بىرىككەن كاسىپورىندار قۇرۋ كەرەك-اق. وسى جەردە تاعى بىر ەسكە سالا كەتەتىن جايت, ەلىمىزدە رەنيي, گالليي, وسميي-187 سەكىلدى وزگە مەملەكەتتەردە جوق سيرەك مەتالدار بار. سونداي-اق ولاردى وندىرەتىن الەمدەگى ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ بىرى ھام بىرەگەيى بىزبىز.
الەمدىك نارىقتا رەنيي مەن گاللييدىڭ باعاسى وتە جوعارى. وسميي-187 – الەمدەگى ەڭ قىمبات مەتالل. 1 گرامى – الەمدىك نارىقتا 200 000 دوللار. ول تەك جەزقازعان كەن ورىندارىنان عانا الىنادى. تىپتى ماماندار 1 گرامى 10 ميلليون دوللار بولاتىن كاليفورنيي-252 مەتالى دا قازاقستاندا كەزدەسۋى مۇمكىن دەگەندى ايتادى. ول ۇشىن, ارينە, تاۋ-كەن بارلاۋ سالاسىن جانداندىرۋ قاجەت-اق. ارينە, بۇل سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى وندىرۋ ەلىمىزدە جاقسى جولعا قويىلعان. بىراق كوبىنە-كوپ ولاردىڭ جۇمىسى قۇپييا بولىپ كەلەدى. سودان بولار ناقتى دەرەك الا قويۋ قيىننىڭ قيىنى.
ايتقىمىز كەلگەنى, تەك مۇناي مەن گازعا عانا ارقا سۇيەپ وتىرا بەرمەي, وسىنداي سيرەك مەتالداردى وندىرۋدى, ولاردان ونىم الىپ سىرتقا ەكسپورتتاۋدى بىرىزدىلەۋ كەرەك. ويتكەنى قارا التىننىڭ باعاسى قۇلاپ, ودان تۇسەتىن پايدا ازايعان تۇستا, سيرەك مەتال­داردى ساۋدالاۋ تيىمدى. قازىناعا تۇسەتىن ميللياردتاعان دوللار وسىلاردان تۇسەرى انىق. سيرەك مەتالدار ونىمىنە سۇرانىس قازىر وتە جوعارى. ويت­كەنى بۇل ونىمدەر اسا جوعارعى تەح­نولوگييادا, ياعني يادرو­لىق ەنەر­گەتي­كادا, عارىشتا, اۆياتسييا­لىق تەحنيكادا, قازىرگى زامانعى بايلانىس قۇرالدارىندا, لازەرلىك تەحنيكالاردا, كومپوزيتسييالىق ماتەريالدارعا اسا قاجەت. ححى عاسىر جوعارعى تەحنولوگييا زامانى دەيتىن بولساق, وندا ەلىمىزدەگى سيرەك مەتالداردى وندىرىپ, وڭدەپ ساۋداعا سالاتىن كەز تۋدى دەپ ۇققان جون سيياقتى.

يلياس يساەۆ, ەكونوميست:
– كەڭەس زامانىندا قازاقستانداعى زەرتتەلگەن كەن ورىندارىنا بايلانىستى كارتا جاسالعان ەدى. سول كارتادا ەلىمىزدەگى كەن ورىندارى, وندا قانداي ەلەمەنتتەر بار ەكەنى كورسەتىلگەن. قازاقستان – كومىرسۋتەگى شيكىزاتى مەن تۇرلى-تۇستى مەتالداردى قوسپاعاننىڭ وزىندە الەمدە وتە سيرەك كەزدەسەتىن اسا قۇندى, باعاسى تىم جوعارى سيرەك مەتالدارعا اسا باي ارى ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ بىرى. الايدا بىز سول سيرەك مەتالداردى وندىرۋدى ارى وڭدەۋدى جولعا قويا الماي وتىرمىز. ويتكەنى وعان ۇلكەن قارجى كەرەك. سودان بولار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەر قويناۋىنداعى بايلىق­تى يگەرۋ ۇشىن سىرتتان ينۆەستيتسييا تار­تىڭدار دەپ ۇكىمەتكە جيى تاپسىرما بەرەتىنى. ماسەلەن, چەح حرۋستالى الەمدە قاتتى باعالانادى. بىراق قازاقستاندا ودان دا ساپالى شىنى شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەن ورىندارى, قۇمدار بار. بىز سونى يگەرە الماي وتىرمىز. ول ۇشىن الدىمەن قارجى, وزىق تەحنولوگييا جانە بىلىكتى ماماندار كەرەك. ويتكەنى بالەنباي جۇز توننادان الگى سيرەك مەتالداردىڭ بىرنەشە گرامى عانا الىنۋى مۇمكىن. دەمەك, ونى وندىرۋ وڭاي ەمەس. ەگەر وسى سالانى بەلگىلى بىر دەڭگەيگە كوتەرە الساق جامان بولمايدى. ونداي ونىمدەرگە سۇرانىس جوعارى. ميللياردتاعان دوللار وزى كەلەر ەدى. قازىرگىدەي قارجىلىق داعدارىس تۇسىندا بۇل بىزدىڭ ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە الار ەدى.

 

سەيسەن امىربەكۇلى

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*