Ән-күй керуені

1170
0
Бөлісу:

Құрметті оқырман!

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында «Жаңа тұрпатты жаңғырудың ең басты шарты –  ұлттық кодыңды сақтай білу. Егер жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды. Мен халқымның тағылымы мол тарихы мен  ықылым заманнан арқауы үзілмеген ұлттық салт-дәстүрлерін алдағы өркендеудің берік діңі ете отырып, әрбір қадамын нық басуын, болашаққа сеніммен бет алуын қалаймын» деп атап өткен болатын.
Осыған орай, жаңа жылдан бастап жаңартылып, жеке тіркелген «Айқын» ақпараттық порталы ендігі жерде «Өнер алды – қызыл тіл» деген айдармен ұлттық классикалық музыкамызды бейнежазба, фоторепортаж арқылы тұрақты түрде насихаттайтын болады. Домбыра үнін естігенде елеңдемейтін қазақ жоқ. Қазақтың ән-күйін тыңдаған ұрпақ тілін де, ділін де ұмытпайды. Оның үстіне, аталардан қалған нақыл, өсиет, ұлағат, тереңнен терген сөз маржандары халық ән-күйлерінде көрініс табады. Сондықтан біздің мақсатымыз – дәстүрлі ән-күйімізді халыққа жеткізіп, ұлттық музыкамызды ел назарына ұсына отырып, мемлекеттік тілді насихаттау және дамыту. Ана тілімізді биікке көтерудің төте жолы – ұлттық музыка арқылы насихаттап, мақаланы аудио-видео, фоторепортажбен көмкеру. Бұл әзірге ешқандай сайтта кездеспейтін ерекшелік және бірегей жоба. Бүгін Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасының оқытушыларының (видео) өнерін тамашалаңыздар.

Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасының оқытушылары мен студенттерінің «Ән-күй керуені» атты есеп беру концерті өтті.
Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының концерттік залында жүзеге асқан шара барысында Мәдениет қайраткері Нұржан Жанпейісовтың құрастыруымен жарық көрген Қазақстанның халық артисі Дәнеш Рақышевтың әндері топтастырылған «Саясында алманың», сондай-ақ халықаралық және республикалық байқаулардың лауреаты Шолпан Дәржанованың жинақтауымен жұртшылыққа жеткен Жетісу өңірі халық композиторлардың «Алатау әуендері» антологиясының тұсаукесер рәсімі болды. Жоғары оқу орынның басшысы Бибігүл Нүсіпжанова, Халық ағарту ісінің үздігі, Мәдениет қайраткері Төрткен Кененқызы жаңа кітаптың қазақ мәдениеті мен өнеріне қосылған құнды қазына екенін атап өтіп, музыкалық оқу орындары үшін тигізер пайдасына тоқталды.
Дәстүрлі музыкалық өнер кафедрасының меңгерушісі, доцент Рамазан Стамғазиев Жетісу мұрасын зерттеп, зерделеу алдағы уақытта да жалғасатынын жеткізді.

Төрткен КЕНЕНҚЫЗЫ:

– Небір дарындарды берген Ұлы дала елінің бір бөлшегі – Жетісу жері қай заманда да өнерге кенде болмаған. Қабан жырау, Сүйінбай, Жамбыл, Құлмамбет, Бақтыбай, Сарыбас, Бармақ, Кенен, Үмбетәлі, Қалқа, Дәнеш сияқты өнер саңлақтары өнер туын жоғары ұстады. Тек солардың зерттелуі, насихатталуы, дәріптелуі бүгінгі күнге дейін кемшін болып келе жатқаны жасырын емес. 1937 жылдың құрығына ілініп «Халық жауы» атанып, жазықсыз атылып кеткен Шалтабай, Сәдіқожа, Пішән, Көдек, Қапез, Рыскелдідей өнер саңлақтары бар.
Бойларындағы бар өнерін халқына, еліне жеткізе алмай арманда кеткендерді былай қойғанда, өнердің әр саласынан ойып орын алып кеткен, ұзақ жасаған өзі ақын, өзі сазгер, өзі әнші Кенен Әзірбаевтың шығармашылығы осы күнге дейін толық зерттелмей келеді. Айгүл Өтен «Кенен Әзірбаевтың әдеби шығармашылығы» деген тақырыпта қорғаған диссертация және жекелеген мақалалар, естелік-эсселер болмаса, Кенен шығармашылығы, әсіресе, әндері толыққанды зерттелінбей жатқан тың дүние.
Кенен шығармашылығын алғашқылардың бірі болып қолға алып, зерттеу жұмысын жазған белгілі әнші, ұстаз Шолпан Даржанованың бастамасы қуантады. Бұдан бөлек, бір топ сазгерлердің шығармалары мен халық әндерін жинап, нотаға түсіріп, белгілі күйші, музыка зерттеуші, ұстаз Мұрат Әбуғазы Жетісу жерінен шыққан барлық композиторды мейлінше қамтып, тұңғыш рет бір жүйеге келтіріп, домбыраға бейімдеп, өнер сүйер қалың оқырманға ұсынып отыр.
Дәнеш Рақышевтың мұрасын түгендеген Нұржан Жанпейісовтың да еңбегі ерекше. Сондықтан Нұржан мен Шолпанға құтты болсын айтып, ақ жол, абырой тілеймін.
Өнер жолында қажырлы еңбектері мен адамгершілікті ту етіп, қарапайым да мейірімді мінезімен ел құрметіне бөленіп жүрген ұл-қыздарымыз аз емес. Сондай ардақтау мен аялауға лайықтылардың бірі – белгілі әнші, ұстаз Шол­пан Даржанова деп есептеймін. Шолпанды 2000 жылдан білемін. 2000-2010 жыл аралығында Ж.Елебеков атындағы Республикалық эстрада-цирк колледжінің «Халық» бөлімінде әкем Кененнің әндерінен сабақ бердім. Шәкірттерімнің ішінде Шолпан ерекше көзге түсті. Әкемнің әндерін түгелдей үйренді десем, артық айтқандық емес. Шолпан – «Көпшілік, тыңда әнім­ді», «Жаңа заң», «Еңбекші елім» сияқты көптеген әннің алғашқы орындаушысы. Үнемі өсу үстінде. Ұсынылып отырған бұл жинақ жылдар бойғы Шолпанның ізденісі мен еңбегінің жемісі. Бүгінде әншілігімен қоса, ұстаздық қызмет атқарады. Ж.Елебеков атындағы Республикалық эстрада-цирк колледжінде және Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасының аға оқытушысы. Студент кезінен республикалық, халықаралық байқаулардың лауреаты болды. 2001 жылдан бері екі жылда бір өткізіліп келе жатқан К.Әзір­баев атындағы «Шырқа, даусым!» атты I Республикалық байқаудың бас жүлдегері.
«Болам деген баланың бетін қақпа, белін бу, ақыл айтар ағаның алдын кеспе, жолын қу» деген дана халқымыз. Олай болса, әнші, ұстаз Шолпан Даржанованың бұл еңбегін халық музыка тарихына қосылған елеулі үлес деп бағалап, ақ жол тілелік!

Нұржан ЖАНПЕЙІСОВ:

– Халықтық өнердің інжу-маржанын бойына терең дарытқан өр талант иесі – бұлбұл үнді, жезтаңдай әнші Дәнеш Рақышев есімі барша қазақ халқына, өнер сүйер қауымға кеңінен танымал.
Жетісудың бұлбұлы атанған Қазақстанның халық артисі Дәнеш Рақышев 1926 жылы Жаркент өңірінде дүниеге келген. Тағдырдың жазуымен Қытайдағы Шығыс Түркістанда балалық, жастық шағын өткізген Дәнеш әнші алғашқы өнер жолын да осы өлкеде бастайды.
Арғы аталары батырлықтан, серіліктен бой үзбеген. Өз әкесі Рақыш домбыра тартып, ән салатын серілігімен ерекшеленсе, шешесі суырып салма ақындығымен аймағына танымал болған адамдар. Отбасынан өнерге құлағы қанық өскен Дәнеш 12-13 жасынан қолына алғаш гармон, кейіннен домбыра ұстап, ән салған.
Ән өнеріне құлай ынта қойған бала Дәнеш 15 жасында әнші-күйші, өнерпаздармен етене араласты. Осы тұста 1916 жылдың дүрбелеңімен туған жерден жырақ кеткен атақты әнші, ақын Әсет Найманбайұлының Қадырихан, Мәмет сынды шәкірттерінің қасына еріп, көптеген әндер үйренеді. Қайыпбек, Байбазар сынды ел ішіндегі асқан әншілермен бірге Құлжа қаласындағы театрда қызмет істейді. Аталмыш театрдың қазақ бөлімін басқарып, ұлт өнерін өркендетуге, дамытуға, насихаттауға көп еңбек сіңіреді. Әншілік орындаушылығымен қатар, басқаларға ұқсамайтын сырлы да сазды, мәнді де мақпал әндер шығарған сазгер ретінде де танымал болады.
Оның «Мақтанышты елім бар», «Сәулешім», «Шалқы Сайрам» сынды тағы басқа әндері ауыздан-ауызға көшіп, ел ішіне кеңінен таралды.
Атамекенге біржола табан тіреген әнші Дәнеш шалқар шабытпен «Саясында алманың», «Жетісу», «Балжан-ай», «Соға кет» сияқты халықтық сарынмен астасып, өзіндік әуен ырғағымен ерекшеленіп тұратын жүзге тарта әндер шығарды. Әншілік өнерге тың әуен енгізуі – қалың жұртшылықпен бірге өнер зерттеушілері мен ақын-жазушыларды да елең еткізді.
Дәнеш – қазақтың ән өнеріне әсем әндерімен, орындаушылық шеберлігімен үлкен үлес қосқан, саналы ғұмырында жеке әншілік мектеп қалыптастырған өркенді өнердің өкілі.
1972 жыл аралығында туған жері – Жаркент өңірінде өнерлі жастардың басын құрап, алғаш «Халық театрының» негізін қалады. 1972 жылы сол кездегі министірліктің қолдауымен Дәнеш Рақышев Талдықорған қаласындағы облыстық филармонияға әнші ұйымдастырушы болып шақырылады. «Шұғыла», «Арай» ансамблдерін құрып, өмірінің соңына дейін қызмет етті.
1989-1992 жыл аралығында I.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің музыка факультетінен және Талдықорғандағы №3 мектеп-гимназиясы жанынан әншілік класын ашып, шәкірттер тәрбиеледі. Дәнештің тәлімін алған шәкірттері бұл күнде өнер мен білім саласында жемісті еңбек етіп келеді. Атап айтсақ, Зарықбек Рақыжанов пен Жақсылық Мырқаевтардың шырқап салған әндері Қазақ радиосының алтын қорында сақтаулы. Сол сияқты Мыр­захмет Мұқаманов пен Абылайхан Қармысовтар – бүгінде Алматы облыстық филармонияның белді әншілері. Тағы бір шәкірті – Серікбол Шыныбаев Жетісу мемлекеттік университетінің музыка факультетінде ұстазы болып қызмет атқарып келеді.
Өзім қазіргі таңда Алматы қаласындағы Ж.Елебеков атындағы Республикалық эстрада-цирк колледжі мен Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында Дәнеш Рақышевтың арнайы әншілік класын ашып, шәкірттер тәрбиелеудемін.
Бұл жинаққа ұстазым Дәнеш Рақышевтың 60 әнін іріктеп алып, өз орындауымда Мұрат Әбуғазының нота түсіруімен енгізіп отырмын.
Салтанатты рәсім соңы Дәстүрлі музыкалық өнер кафедрасының оқытушылары мен студенттердің есептік концертіне ұласып, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі Рамазан Стамғазиев, Мәдениет қайраткерлері Талғат Мұқышев, Нұржан Жанпейісов, халықаралық және республикалық байқаулардың лауреаттары Бағлан Бәбіжан, Шолпан Даржанова, Мақсат Медеубек, Сырым Нұрмолдин, Ақалтын Бекболатова, Нартай Бекмолдин өз өнерлерін ортаға салды. Сондай-ақ жиналған көпшілік жетігеншілер, сыбызғышылар ансамблі, профессор Қайырғазы Төлен жетекшілік ететін «Алатау» этнографиялық ансамблінің орындауында халық ән-күйлерін тамашалады.

 

 

 

 

Қаншайым БАЙДӘУЛЕТ

видео – автор

Бөлісу:

Пікір жазу


*