ЖАПОНДАРҒА ЭЛЕКТРОНИКАНЫ ҮЙРЕТКЕН ҚАЗАҚ ҒАЛЫМЫ

5542
2
Бөлісу:

Зейнетулла Еңсепов. Бұл кісі туралы интернет әлі жарытымды ештеңе «білмейтін болып шықты». Орыстілді Google-ды ашып едік, ол да тұқырып, «төмен қарады». Инновациялық технологиялар саласына түрен салған, ұзақ жылдар бойы Жапония мен АҚШ-та дәріс беріп, әлемдік ғылымның өркен жаюына үлес қосқан қазақ ғалымын Назарбаев универси­тетінен таптық. Зейнетулла ағамыз әлі де назардан тыс қалар ма еді кім білсін, егер танымал журналист ағамыз әлеуметтік желіде ол туралы жазба қалдырмағанда. Рас, дәл қазіргі сәтте шетте жүрген қазақ ғалымдарының елімізге келіп, жастарды баулығаны құптарлық дүние. Құптағаннан бөлек, мықты ғалымдарды елге оралту – қажеттілік. Ғылым мен инновацияға қазірден көңіл бөлу – заман талабы. Ағамыз өмір жолы туралы толғана сөйлеп, Қазақстан мен шетелдегі ғылыми ахуалға қатысты тұшымды ойларын айтқан. Біз де бір сөзін қалдырмай қағазға түсірдік.

– Бірнеше жылдан бері физика-математика ғылымы саласында еңбек етіп келесіз. Бұл саланың Қазақстандағы даму қарқынын қалай бағалайсыз?
– Астана мен Алматыда нанотех­нологияны өркендетуге бағытталған орта­лықтар, зертханалар бар. Бірақ шығып жатқан керемет нәтиже жоқ. Әзірше. Ғалымның сапасын көрсететін хирш-фактор деген болады. Сол фактордың мен­­дегі көрсеткіші – 22 және 27 дең­гейін­де. Яғни, бірінші деңгейдегі ға­лыммын.
– Неге түбегейлі Қазақстанға көшіп келмейсіз?
– Неліктен мұнда көшіп келуім керек? Қазір Қазақстанның емес, АҚШ-тың азаматымын. Арнайы шақырумен келіп, уақытша Қазақстанда тұрып жатырмын. 1992 жылы елімізде ғылым саласында ешқандай серпіліс, жұмыс болған жоқ. Қазақ политехникалық институтында жұмыс істеп жүргенде 3-4 айлап жалақы алмайтынбыз. Мұндай жағдайда өмір сүру мүмкін емес еді. Отбасымды асырау керек болғандықтан шетелге көшіп кеттім. Кейін Жапонияда да ұстаздық еттім.
– Сол уақытта сіздің қызметіңізге шет мемлекеттерден сұраныс жоғары болды ма?
– Жапонияда микроэлектроника­дан сабақ бердім. Өзіңіз білесіз, жапондық­тарға электрониканы үйрету оңай емес. Аме­рикаға кеткен кезде, Жапониядағы ең беделді университеттің профессоры едім. Сол үшін маған еш кедергісіз виза мен грин-картаны, сосын азаматтықты берді. Ол жақта 11 жылдай қызмет еттім. Сөйтіп жүргенде, Қазақстаннан лауазымды адамдар хабарласып, жұмысқа шақырды. Жақсы жағдай жасалатынын айтып, уәде берді. Шүкір, қазір лабораториям бар. Зерттеулерімді еркін жасап жатырмын.
Америкада ғылымға жағдай жасалған. Бұрын қаржы аз бөлінетін еді. Сол қаржы жетпей жүрген кезде Назарбаев универ­ситеті хабарласып, тиімді ұсыныс жол­дады. Ақша болса, тиісті инфрақұ­рылым болса, ғалым ойындағы жобасын еркін іске асыратын мүмкіндік берілсе, одан артық не керек. Дереу келісімімді бердім. Дегенмен қазір Трамп келгелі бері Аме­рикада қайтадан ғылымға деген көзқарас оңала бастады.
– Қанша дамыған, бір ізге түскен деп айтқанымызбен, Америкада да биліктің ауы­суы елдегі ғылым-білім саласына елеулі әсер ете ме?
– Әсіресе, республикашылдар келсе, ғылымға бөлінетін ақшаны он есе кө­бейтеді. Ал демократтар келсе, 10 есе азай­тады. Мұның себебі, демократтар – социалистер ғой. Олар ақшаны жұмыс істемейтін адамға береді. Ақшаны жұмыс істейтін адамдардан алады. Са­лықты арттырады. Республикашылдар болса, салықты азайтады. Қаржыны басқа жақтан іздеп, мемлекеттік қарыз көлемін өсіреді. Сол ақшаны алып, қорғаныс саласына үйіп-төгеді. Жалпы, қазір АҚШ-та жұмыссыз жүрген ғалымдар жоқ. Себебі, олар инновация, әскери техника саласында ғалымдардың көмегіне тікелей мұқтаж. Мәселен, Рейган келгенде ғылымды көркейтуге үлес қосты. Трамп та «Аме­риканы әлемдегі сөзсіз көшбасшы ел қы­ламыз» деп ақшаны аямай беріп жатыр. Ол ғылымды дамыту арқылы, технологиялар мен қарудың бәсін арт­тырмақ.
– Әңгіме басында Жапонияға барға­ныңыз туралы айттыңыз. Жалпы, Жапония технологияларды дамыту тұрғысынан әлемге үлгі болатын мемлекет. Бірнеше жыл бұрын сол жапондардың өзіне дәріс беріп, сабақ үйреткеніңізге таңырқап отырмыз. Біз оларды технология саласында әулие көретініміз анық. Бұл қалай болғаны?
– Білім аспаннан түспейді. Ол бір мемлекеттен екінші мемлекетке ауысады. Жер бетінде білім арабтан Францияға, Испанияға барды. Франциядан Гер­манияға, Германиядан ілім-білім Ре­сейге келді. Ресейден кейін КСРО құ­рылды. Ал сол КСРО-ның білімі өте жоғары деңгей болып саналды. Жапонияда жүрген кезімде ағылшынша кітаптар іздедім ғой. Кітапханадағы кітаптардың жартысы – орыс тілінде. Мәскеуде оқып жүргендегі пайдаланған кітаптарым сонда тұр. Сөйтсем, жапондар орысша кітаптарды өз тілдеріне аударып оқиды екен. Кейін білгенім, автоматика болсын, электроника болсын, ғылымның барлық саласы Жа­понияға Кеңес Одағынан келген. Сол себепті, олардың Кеңес ғалымдарына деген құрметі ерекше. Жапондар мені қазақ деп емес, орыс ғалымы деп қабыл­дады. Аспирантурадағы жетекшім – Леонид Келдыш (кішісі) деген атақты ғалым еді. Ол кісінің білімі мен қабілеті өте сұмдық. Ол кісінің шәкіртімін. Сондықтан жапондар мені шақырғанда, осы бір дерекке қатты мән берген. Оның үстіне Кеңес Одағында білім жоғары деңгейде берілетін. Ал былай Қазақ­станда оқып, сол біліммен ғана шек­телсем, онда қазіргі биігімді бағындыра алмас едім.
– Кейін бірақ қазақ екеніңізді білді ме?
– Бастапқыда аты-жөніме қарап, қазақ екенімді аңғарған жоқ. Кейін маған қарап «сен азиатсың ба?» дейді. «Әрине, азиат­пын» деп жауап бердім. Қазақ екенімді де білді. Ал олар өздерін азиаттық емес, мұхиттықтармыз деп есептейді. Азиат десең, кемсітіп тұр деп қарайды.
– Сол кездегі Жапонияның ғылыми-тех­нологиялық потенциалы қандай деңгейде еді?
– Олар сол кезде де тек АҚШ-қа ғана жол беріп тұрды. Мүмкін, Америкадан да озар ма еді. Алайда Жапонияның заңдары адамға толықтай еркіндік бермейді. Шектеу көп.
– Шархан Қазығұл ағамыз сізді «амбиверт адам» деп сипаттаған екен. Көпшілік ортада ашылып сөйлей бермеу, толыққанды істің адамына айналу – Жапония менталитетінен сіңген мінез емес пе?
– Күншығыс елінде 11 жыл жұмыс істедім. Шыны керек, ол ел маған ұнап қалды. Әлі күнге Жапонияның тамақта­рын да істеймін. Олар өте биязы, көп ұрыс­пайтын, жұмсақ халық. Соншама жыл тұрып, олардың қасиеттерінің менің бойыма сіңбеуі мүмкін емес еді. Мәселен, Мәскеудегі әдет-ғұрып біздің мента­литеттен әлдеқайда алыс жатқан. Ал жапондарда қазақтармен бір ұқсастық бар. Олар Конфуцизмге сүйенеді. 1912 жылы Киото университетінің жанында аллея жасаған: өзен жасап, тас қойып, жол төсеген. Қасына сакура еккен. Сол жерге «Философиялық жол» деген атау берілген. Көрдіңіз бе, олар мәдениет пен білімге ерекше мән береді. Жапондықтар – адам емес, басқа планетадан келген секілді. Ерекшеліктері жұмысынан да, тәрбиесі­нен де анық көрініп тұрады.
– Микроэлектроникадан сабақ бердім дедіңіз. Сонда нақты нені үйреттіңіз?
– Нанотехнологияларды үйретуге баса мән бердім. Мысалы, компьютердің ішіндегі чип құрылғысы жақсы жұмыс істей түсу үшін, жаңа технология жаңа­лықтарын енгізіп, жаңартып отыру керек. 1996 жылы біз жер бетіндегі ең жылдам транзисторды істеп шығарғанбыз. Ол технология қазір кең қолданысқа ие. Sony, Samsung сынды компанияларда да біз жасап шығарған приборлар бар.
– Шетелде біраз жыл жұмыс істеп келгеннен кейін қазақы түсінікті, қазақы менталитетті жатырқап, жатсынып қалған жоқсыз ба?
– Ұнамайтын жағы – қазақтың шектен тыс мақтаншақтығы. Ол ешқандай заңдылыққа да, әдепке де жатпайды. Басқа елден дәл мұндай бос мақтанға салынуды көрмедім. Кішкене тапқан ақшасын аз уақытта мақтан етіп, шашып тастау маған ұнамай қалды. Жақсы жақтары да бар. Дәстүр мен сана жаңғыра бастады. Қыздар, әйелдер заманауи білім алып, ағылшын тілін меңгере бастады. Астананың өзінде кілең қазақ тұрады. Бұл дегенің – ешқашан болмаған жағдай.
– Бес тіл біледі екенсіз. Қызығушылықтан меңгердіңіз бе, әлде қажеттіліктен бе?
– Иә, керек болған соң үйреніп алдым. Кезінде Германияда неміс тілінен де лекция оқығанмын. Ал Жапонияға атта­нардан бір айдай бұрын хабарласып, «дәрістерді ағылшын тілінде оқисың» деп айтты. Амал жоқ, қысқа уақытта үйреніп алдым. Сол жақта 11 жыл тұрған соң, жапонша да үйренуге тура келді. Өйткені жапон студенттерінің көбісі ағылшынша түсінбейді.
– Кезінде министрлікке, басшылық қызметтерге де шақырған екен…
– 2008 жылы шақырды. Ол кезде Білім және ғылым министрлігін Жансейіт Түймебаев басқарып тұрған. Бірақ қыз­метке барудан бас тартқанмын. Дегенмен Қазақстанға бір бару керек еді, еңбек ету керек еді деп ойлап жүретінмін. Сосын екінші рет шақырған соң, бас тартпайын деп, келдім.
– Өзіңіз көркем әдебиетке қаншалықты қызығасыз? Ғалым адамның дамып, жетіліп отыруы үшін әдебиеттің әсері қандай?
– Эйнштейн айтқан «Мен сіңірген білімнің көбісі Достоевскийден келді» деп. Оның өзі физика емес, математика емес, негізгі білімін әдебиет арқылы жетілдірген. Көбінесе жұмысқа керек әдебиеттерді ақтарамын. Ал өзімнің жақсы көретін жа­зушым – Эрнест Хэменгуэй. Сосын Ай­зек Азимов. Оның фантастикалық шығар­ма­ла­рын оқу арқылы, келешекке көз жүгір­темін. Өте қызық. Өзім орыс мектебін б­ітір­­г­енмін. Бірақ «Абай жолын» міндетті түрде оқып шықтым және балама да оқыттым.
– Қазір заман қарыштап, жаңа техно­логиялар дамып жатыр. Осы дамудың шегі қайда апаруы мүмкін?
– Әлемге әйгілі, мойындалған ғалым тұлғалар «адам жерді құртады» деп айтып кеткен. Ғаламдық жылынудың қаупі тө­ніп тұр. Сингулярлық теориясына сүйенсек, 2046 жылға қарай адамдар жерден ұшып кете бастайды. Ол уақытта ғылымның, дамудың жылдамдығы тіпті көзілеспес жылдамдықпен жүрмек. Сол уақытқа дейін жер осы күйінде тұрса, ол жақсы. Антарктидада мұздар еріп жатыр, жыл сайын теңіз деңгейі көтерілуде, мұның бәрі ойлантпай қоймайды.
– Бұл жаққа келгендегі басты миссияңыз қандай және Қазақстанда қанша уақыт боласыз?
– Қазір бір жобамен айналысып жатырмын. Сол жоба аясында прибо­рымды толық аяқтап, тиісті компания­ларды тауып, іске асыру жағын қарасты­рамын. Жұмысты бітіргеннен кейін қалай боларын көреміз. Жақсы лабораториям, оншақты шәкіртім бар. Барлық семинар­лар ағылшын тілінде өтеді. Қазақ балалары арасынан инновация саласында биік белестерге жететін, әлемді мойын­дататын ғалымдар шықса екен деймін. Сол үшін үлесімді қоса алсам, қуаныштымын.
– Физика-математика саласына кіш­кентай кезіңізден қызықтыңыз ба, әлде өсе келе таңдадыңыз ба?
– Кішкентай кезімде инженер болғым келетін. Сол мақсатпен Мәскеуге оқуға түстім. Ол уақытта Мәскеуге түсу өте қиын еді. Бір орынға 8 адам таласатын. Кіш­кентай мектепті бітіріп, өзім тапсырып түстім. Мектепте кілең 5-ке оқығанымның пайдасы тиді. Институтта Лениндік сти­пендия алдым. Кейін білімімді аспи­рантурада жалғастырдым. Оны бітіргеннен кейін Алматыға келдім. Өзім таңдап алған мамандыққа көңілім толады.
– Ғылымның тілін қазақшаландыру мәселесіне қатысты не айтасыз?
– Бұл мәселеге қатысты қандай да бір тоқтам айту қиын. Кезінде орта ғасырда араб тілі үстемдік құрды. Көптеген мықты мемлекеттердің өзі араб тілін тұтынды. Себебі, араб тілі – ғылымның тілі болды. Содан кейін неміс, сосын фрацуз тілі басты орынға шықты. Қазір ағылшын тілінің дәуірі туып тұр. Жақында ағылшын тілінде кітап жазып, шығардым. Олай еткен себебім – кітаптың аудиториясы көп болады. Ал қазақша жазсам, оны оқитындар саны аз болар еді. Әрине, балаларға түсінікті болу үшін ақпараттың өз тілінде берілгені дұрыс. Бірақ кеңірек ойлайтын кез келді. Адамдар ағылшын тілін үйренуі тиіс. Барлық кітапты қазақ­шаға аударып шығу мүмкін емес. Ақпа­раттың өсу, таралу қарқыны қазір өте жо­ғары. Бәрін түпнұсқа тілден оқып, түсіне алатындай деңгейге жетуіміз керек. Біз күніне бір кітаптан аударсақ та, тауы­сып біте алмаймыз. Қазір ағылшын тілі үстемдік құрса, ертең қытай тілінің күні туа­тын шығар. Ал арғыкүні қазақ тілі – әлем­дік тілге айналуы мүмкін. Онда ғы­лымың да, білімің де, кез келген салаң қазақша сайрайды. Қазір бізге барынша басқа тілдерді үйреніп алу кедергі бол­майды. Жапонияға аттанар алдында ағыл­шын тілін екі аптада үйрендім. Ол кезде тіл курстары жоқ, не интернет жоқ, маған көмектескен – кітап. Хименгуэйдің кітап­тарын орыс тілінде жатқа білетінмін. Оның барлық кітабының ағылшын тіліндегі нұсқаларын сатып алдым. Көркем әдебиетті оқи отыра ағылшынша үйрену маған оңай тиді.
– Рақмет!

Сұхбаттасқан
Абай Аймағамбет

Бөлісу:

2 пікір жазылған

  1. Айнур 15 Қыркүйек, 2018 at 21:38 Жауап

    Қалай мұндай ғалымдардан айырылып қалғанбыз! Дәл осындай азаматтарға жағдай неге жасалмайды екен?

Пікір жазу


*