Қазақстанға ИТ керек пе?

1071
0
Бөлісу:

Бұл мақала инфляциялық таргеттеу (ИТ) жақсы яки жаман деген сұраққа жауап беруді мақсат етпейді. Әйтсе де, ИТ саясатының маңызды аспектісі, ақшаға билік етушілерге деген СЕНІМ екенін атап өткен жөн. Егер Ұлттық банк ИТ тәртібін енгізгенге дейін-ақ, фактілермен айла-шарғы жасап, ұғымдарды алмастырса, сөйтіп өзіне деген сенімді жоғалтса, онда инфляциялық таргеттеу саясаты өзін ақтайды дегенге сену қиын. Қысқасы, біз Қазақстан Ұлттық банкінің соңғы жылдарда қоғам санасына сіңіріп келген ИТ туралы аңызын талдауға тырысамыз.

Бұл материалды дайындауға себеп болған жайт – сарапшылар қауымдасты­ғының өзінде «инфляциялық таргеттеу дегеніміз не?» деген ұғымға айқын тү­сініктің болмауы. Егер де барлық тараптар пікірсайыс алдында терминологияны анықтап алғанда, онда 99 пайыз дау да болмас еді. Міне, сондықтан да Қа­зақстанға ИТ керек пе, жоқ па, еліміз ИТ-ке дайын ба, ИТ-тің қай түрін таңдау керек деген мәселені талқыламас бұрын, ин­фляциялық таргеттеуге не нәрсе жата­тынын айқындап алуымыз қажет.
Ұлттық банк ИТ саясатын таңдағанда шектеулер мен тәуекелді сезіне ме? ҰБ, шын мәнінде, ақша-кредит саясатының Қазақстан жағдайына сай түрін таңдады ма әлде алғаш кезіккен идеяны ала салды ма? Біз осы мәселеде қандай да бір негіз бен дәлел келтіруді сұраймыз. Бірақ алған жауапқа күмәніміз күшейе береді. Сон­дықтан біз Қазақстандағы ақша-кредит саясатының тиімділігін емес, мәні одан да зор әңгімеге көшу үшін ИТ ту­ралы аңыздарды талдауға тырысамыз.
№1 аңыз: «Инфляциялық таргеттеу – халықаралық озық тәжірибе. Оны барлық ел қолданады».
Халықаралық валюта қорының 2016 жылғы жіктемесі бойынша, 38 ел ИТ қолдаушылары: Австралия, Албания, Армения, Бразилия, Ұлыбритания, Венгрия, Гана, Гватемала, Грузия, Доминикан, Израиль, Исландия, Үндістан, Индонезия, Қазақстан, Канада, Колумбия, Мексика, Молдавия, Жаңа Зеландия, Норвегия, Парагвай, Перу, Польша, Ресей, Румыния, Сербия, Таиланд, Түркия, Уганда, Уругвай, Филиппин, Чехия, Чили, Швеция, ОАР, Оңтүстік Корея, Жапония.
Бұл тізімнен соң көп сұрақ туындайды.
Ең алдымен, әлемде 200-ге жуық ел бар. Ал ИТ-ті қолданатын – 38 ел ғана. Олай болса, 160 ел нені қолданады? Тағы қандай монетарлық саясаттың түрі бар, ол туралы неге айтылмайды? Олардың жетістіктері мен олқылықтары неде? Инфляциялық таргеттеудің Қазақстан үшін оңтайлы тәртіп екені рас па?
Ары қарай. Осы 38 ел әлемнің ең озық елдеріне жата ма деген күмән бар. Ол елдердің қатарындағы Гватемала, Парагвай, Уганда, Чили, Гана, Молдавия, Уругвай, Перу, Колумбия және тағы басқалары кіреді. Сонда ҰБ Қазақстанға осы елдер тәжірибесіне қарап бой түзеуді ұсынып отыр ма? Неге Швейцария, АҚШ, Еуропа тәжірибесін ұсынбайды? Бізді Қытай тәжірибесі қызықтырмай ма? Бұл тізімде дамыған 8 ел ғана бар (онда да үлкен қауіппен): Жапония, Корея, Швеция, Норвегия, Канада, Израиль, Ұлыбритания, Австралия, ОАР. Оның үстіне, Әлемдік экономика және халықаралық қатынастар институты халықаралық нарықтар капиталының бөлім меңгерушісі Я.Миркин назар аударғандай, инфляциялық таргеттеу саясатын қолданушы осы елдердің бірде-бірі 2016 жыл қорытындысы бойынша инфляция жөніндегі мақсатына қол жеткізбеген! Таңғаларлық. Дамыған ел­дерден де ешкім ИТ саясатында жетістікке жетпеген, бірақ біздің елде жетеміз…
2016 жылдың қорытындысы бойынша жалпы ИТ-ті қолданушы 38 елдің 7-уі ғана инфляцияға қатысты қойған мақсатына жеткен: Гватемала, Парагвай, Уганда, Чили… ҰБ бізге солардан үлгі алуды ұсынып отыр ма? Жарайды, бұл елдердің тізіміне Ресей мен Қазақстанды қостық де­лік, сонда ИТ-ті қолданушы 38 елдің 9-ы ғана нәтижеге жеткен болып шығады. Бұл 25 пайыздан да төмен. Осы тұста егер ИТ-ті қолданып келе жатқан елдердің өзі қойған мақсаттарына жете алмаса, инфляцияның жүктелген дең­гейіне жету көзқарасы тұр­ғы­сынан келгенде ИТ қаншалықты тиімді?
Ендеше, кейбір белгілі кейстерге көз жүгіртейік.
Ресей инфляция бойынша 4 пайызды мақсат етіп қойды. Бұл деңгейге 2017 жылдың жазына қарай қол жеткізді. Әрине, ИТ жақтаушылары қатты қуанды. Бір қарасақ, инфляцияны осы деңгейде ұстап тұру ғана қалған сияқты еді. Алайда инфляция одан ары қарай төмендей берді. Бәрі экономиканы одан ары қымбат кредитпен тұншықтыру қажет пе деген сұрақты қоя бастады. Ресей Банкі, шы­ны­мен, инфляцияны бақылауға және оны таргет шамасында ұстап тұруға қабі­летті ме немесе төмен инфляция – бұл эконо­ми­кадағы дағдарыстың салдары ма? 2017 жыл­дың қорытындысы бойын­ша, инфляция 2,5 пайызды құрады. Ал 2018 жылы жаңа санкциялардан соң, капитал­дың әкетілуі, девальвация, сайлау алдын­дағы жалақы көтеру және сайлаудан кейін­гі салықтың көтерілуінен соң баға­лар өсе бастады және қазірдің өзінде сарап­шылар 2019 жылы инфляция қай­тадан 4 пайыздан асады деп болжап отыр. Осы жерде Ресей Банкі инфляцияны бақылауға қабілетті ме деген заңды сұрақ туындайды.
Ресей тәжірибесін жемісті деп таныған күннің өзінде, солтүстік көршіміз пайыз­дық арнаны жұмыс істетуге тырысып, көп жылдан ИТ-ке бері жылжып келе жат­қа­нын айтқан жөн. Сонымен қатар Қа­зақ­станға қарағанда, Ресейдегі доллар­лан­­дыру деңгейі салыстыруға кел­­мей­тіндей төмен. Бәлкім, мәселе мұнда да емес шығар. Жарқын болашақта Ресейде ешкім тоқыраудан шығуды күтіп отырған жоқ. Оның үстіне ел басшысы экономи­калық өсу қарқынын әлемдікінен жоғары (яғни, 3 пайыздан артық) дең­гейде қам­та­масыз ету міндетін қойды. Біз Ресей тә­жіри­бесін бағдар еткіміз келе ме? Бұдан бы­лай бізді дамыған 30 елдің қатарына кіру міндеті және 5-6 пайызға өсу қар­қыны қызық­тырмай ма? Сонда біз Ұлттық банктің Халықаралық валюта қорынан (ХВҚ) мақ­тау есту үшін, инфляциялық таргеттеудің фетишіне бола, дамудың ағымдағы деңгейінде қала беруге дайынбыз ба?
Польша инфляциялық таргеттеу саясатын жүргізеді және бұл жолда алға жылжыды. 2017 жылы Ұлттық банктің конференциясында профессор Болат Мұхаметдиев баяндамасында қалай айтты: Польша ИТ саясатын жүргізе отырып, инфляциямен қатар, эконо­ми­калық өсу мақсатын да көздейді. Әлемнің басқа елдері де осылай істейді. Оған қоса, 2010-2016 жылдары Польшаның Ұлттық банкін басқарған М.Белька растағандай, «Ор­талық банктің тәуелсіздігі, инфля­цияны төмендетудегі негізгі фактор. Әйтпесе, адамдар инфляцияны төменгі деңгейде ұстап тұруға болатынына сен­бейді». Инфляциялық күтілулер факторы мен ақша реттеушісіне деген сенім – кез келген ақша-кредит саясатының тиімді шарты. Бұл шарт Қазақстанда орындалып жатыр ма?
Түйін: Әлемде инфляциялық таргеттеу саясатын аз ғана ел қолданады. Сол аздың ішіндегі азы ғана – жетістікке қол жет­кізеді.
№2 аңыз: «Бекітілген валюталық ба­ғам кезінде алтын валюта қоры тез тау­сылатындықтан, инфляциялық таргет­теуге балама жоқ».
Бұл дәлелді біз, аса құрметті және құзыретті экономистерден де жиі естиміз және ол мүлдем құрдымға кетіру сияқты көрінеді. Расында, алыпсатарлық шабуыл жағдайында, егер айырбас бағамы бекі­тілген болса, орталық банктер ұлттық валютаны қолдау үшін, алтын валюта қорын (АВҚ) тез жоғалтады. АВҚ-ның таусылғаны аздай, валютаны бәрібір құнсыздандыруға, оның үстіне тағы ХВҚ кредитіне кіруге тура келеді. Қазақстан инфляциялық таргеттеуге, дәл кезекті валю­талық дағдарыстан кейін, яғни ал­тын валюта қорын құтқару және бола­шақта макроэкономикалық тұрақты­лықты қамтамасыз ету үшін өткені баршаға аян.
Мұнда тұрған не бар? Әңгіме инфля­циялық таргеттеу мен өзгермелі айырбас бағамы ұғымдарының синоним еместі­гінде. Оның жарқын мысалы – ИТ саясатын жемісті қолданатын ел ретінде жиі ауызға алынатын Чехия тәжірибесі. Бірақ Чехия мұнай өндіруші ел емес, ол мұнай бағасының құбылмалығына, геосаясатқа тәуелді емес. Дәл осы Чехия 2017 жылға дейін еркін өзгермеліліктен бас тартып, кронның нығаюына мүм­кіндік бермей, ИТ-ті біріктірді. Мұндай ақша-кредит саясаты, қомақты алтын валюта қорын (150 млрд долларға жуық) жинақтауға және тек 2017 жылы кронды Ревальвациялауға мүмкіндік берді.
Бұл нені білдіреді? Бұл дегеніңіз – Чехияның ұзақ уақыт бойы дәл осы «ТАЛАП» ұсынып отырған валюта сая­сатын жүргізгендігін және жүргізіп отырғанын білдіреді. Саясаттың мәні – айырбас бағамын жоғары деңгейде ұстап тұрады, яғни экономикалық өсуді ынта­ландырады және тиімді болған кезде бір бағамнан басқасына кезең-кезеңмен өте отырып, АВҚ жинақтайды. Осы тә­жірибені бізге неге қолданбасқа?
Шын мәнінде, ИТ-ті іске қосушы көптеген ел еркін өзгермелікке де өтеді. Бірақ егер сіздің дәлел – алтын валюта қорын құтқару және сол себепті валюта нарығын реттемеу болса, онда бұл жерде инфляциялық таргеттеудің не қатысы бар? ИТ саясатын шығарып салып, валю­та нарығындағы өзгермелілікті орайлас­тыруға болады ғой. Бұл мәселе толығырақ зерделеуді талап етеді, бірақ дәл қазір екі зерттеуге сілтеме жасауға болады. Бірін­­ші­сі – ХВҚ және АҚШ Экономикалық зерттеулер Ұлттық бюросы қызметкер­лерінің зерттеулері. Олардың тұжырымы бойынша, бекітілген айырбас бағамын қолданушы елдер, қосымша 1 пайыз экономикалық өсуге ие. Ал басқарылатын өзгермелілер экономикалық өсуге тағы 0,5 пайыз қосады.
Келесі зерттеу – ММУ кафедра мең­герушісі Ф.Картаевтың «Валюта бағамын басқару инфляциялық таргеттеу тиімді­лігін ұлғайта ала ма?» атты жұмысы. 176 елдің деректеріне талдау жасаған автор мынадай тұжырымға келеді: «Таза күйін­дегі инфляциялық таргеттеуге қарағанда, оның шеңберінде ақшаға билік етушілер валюта бағамын басқаруды жүзеге асы­ратын, ақша-кредит саясатын аталмыш режимнің (=ИТ) гибридті нұсқаларын пайдалану аса тиімдік екен (шығары­лымды ынталандыру үшін)».
«Икемді инфляциялық таргеттеу» туралы бізге 1999 жылы Жаңа Зеландия­ның Резерв банкі айырбастау бағамы мен шығарылым өзгерістерін ескеру қажет­тігін негіздеген кезден бастап белгілі.
Түйін: Инфляциялық таргеттеу – еркін өзгермелі айырбас бағамына тең емес. ҰБ инфляциялық таргеттеудің тиімділігін негіздеген күннің өзінде, оны басқары­ла­тын өзгермелі сияқты, осындай валюталық режимдермен біріктіруі әбден мүмкін.
№3 аңыз: «Инфляциялық таргеттеу инфляцияны тез тұрақтандыруға және экономикалық өсуді тұрақтандыруға мүмкіндік береді».
Түркия Орталық банкінің бас эко­номисі Х.Кара қызық тәжірибені сипат­тайды: «2001 жылы біз имплицитті инфля­циялық таргеттеуді іске қостық. Ол дәстүрлі таргеттеуге ұқсамайтын. Бірақ бұл ең жемісті кезең болды. 2006 жылға қарай таргетке сәйкес келген, инфляция 70-тен 8 пайызға дейін түсті. Инфля­циялық күтілулер төмендеді, диапазоны азайды. Осындай жетістік қарқынымен біз, алға бір қадам жасаймыз және 2006-2011 жылдары дамыған экономикада қабылданған, дәс­түрлі инфляциялық таргеттеуге көшеміз деп шештік. Бірақ жаһандық дағдарыстан соң ахуал на­шарлады, Түркия валюта құбылмалы­ғымен және қарыздың өсуіне кезікті… 2011-2015 жылдар – үшінші кезең: біз инфляциялық таргеттеуге қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету жөніндегі шараларды қосамыз деп шештік. Бірақ инфляцияны ұстап тұра алмадық. Ол жоғары деңгейде тұрақтап қалып қойды… Өткен жылы Түркиядағы қайғылы оқиғалар (2016 жыл) кезінде эконо­микалық белсенділік құлдырады. Орта­лық банктер мөлшерлемелері жоғары болды. Біз макропруденциалдық реттеуді қатайттық және қазыналық құралдардың көмегімен шағын және орта бизнесті несиелеуді қолдау тетігін құрдық. Біз инфляцияны тұрақтандыруға қол жет­кіздік және экономикалық белсенділік қалпына келтірілді».
Бұл белгілі жайт секілді көрінер. Жергілікті шындықты есепке алмай, инфляциялық таргеттеуге догма ретінде қарау әсерлі болмауы да мүмкін. Ал бір мезгілде инфляцияны төмендетіп, эко­номикалық өсуді жеделдетуді, кредит мөлшерлемелерін механикалық көтеру есебінен емес, құрылымдық реформалар есебінен жасауға болады.
Жапония – ИТ-ті қолданушы мем­лекеттер тізіміндегі «аздың» қатарындағы дамыған елдің бірі. Басқа елдерден айыр­машылығы, күншығыс елі инфляцияны төмендетуге емес, арттыруға тырысады. Бірақ белгілі болғандай, ол қадамның жетістігі жоқ… тек 2014 жылы инфляция аз-маз 2 пайызға өсті. Қалған уақытта ол төмен немесе 0 шамасында. 2018 жылы кезекті дефляция күтілуде.
Сонымен, Жапония мен Түркия тәжірибесі мынадай мәселе қояды: орталық банктер инфляцияға тиімді әсер ете ала ма және инфляциялық таргеттеу саясаты қаншалықты тиімді? ИТ тиім­ділігі неге байланысты?
ИТ дегенде оның тек инфляциямен күрес емес екенін айту керек. Әлемнің барлық елінің орталық банктері ИТ пайда болғанға дейін де ұзақ уақыт, өз тарихында инфляцияға қарсы саясат жүргізді. ИТ біз жоғарыда көрсетуге тырысқан өзгермелі айырбас бағамын да білдірмейді. Мәні бойынша, ИТ – бұл айла-шарғы жасау жолымен пайыздық мөлшерлеменің инфляцияның көздеген деңгейіне шығуын білдіретін, ақша-кредит саясатының айрықша түрі. ИТ тиімділігі үшін мыналар қажет:
а) жұмыс істеп тұрған пайыздық трансмис­сиялық механизм;
Пікірсайыс қатысушыларының мойын­дауынша, Қазақстанда бұл механизм жұмыс істемейді. Жұмыс істеп тұрған пайыздық арнаны іске қосу үшін, көп жыл кетуі мүмкін.
ҰБ-ның мойындауынша, пайыздық трансмиссиялық механизм іс жүзінде инфляцияға әсер етпейді: «Инфляциялық шеңбер негізінен, Ұлттық банктің ақша-кредит саясаты сипатына ресми тәуелсіз емес, қосымша факторлармен анықта­ла­ды». Мұндай ашықтық түсінбеушілік тудырады: ҰБ инфляцияға әсер ете алмаса, оны қалай таргеттейді?
Біз жауапты тұтынушылық құн индексінің келесі кестесінен таптық. Онда біз, ҰБ сайтынан инфляция бойынша ресми деректерді алып, 2008 және 2016 жылдарындағы дағдарыс кезеңдерін алып тастадық және трендті қойдық (нүктелі сызық). Нәтижесінде, ИТ-ке немесе оның болмаған кезіне қатыссыз, елде инфляция баяу, бірақ өшетін болып шықты. Төраға жоғарыда келтірген дәйексөзде ашық айтқанындай, ҰБ еш нәрсеге аса әсер етпейді. Алайда кредиттік процестер мен экономикалық белсенділікті тежеу бойынша инфляцияны біртіндеп табиғи жолмен бәсеңдетуді ҰБ өз күшімен қосып жазады.
б) ақшаға билік етушілердің тәуелсіздігі және Ұлттық банкке деген сенім;
Бұл маңызды элемент те жоқ. Тұрғын­дардың валюта бағамының тұрақтылығына сенімі жоқ. Бизнесте де сенім жоқ, өйткені тұрақтылық, жетістік және тағы басқалары туралы әдемі мәлімдемелеріне қарамастан, ҰБ-ның ақшаны проблемалық банктерге құйып жатқанын көріп отыр. Ал сарап­шылар Қазақстандағы инфляцияның нақты себебін өте жақсы біледі: бюджеттік құю, ақша салмағын өсіру, экономиканы монополиялау, инфляциялық және девальвациялық күтулер, валюта баға­мының құбылмалылығы (ұшу әсері). Егер ҰБ сараптамалық қауымдастықпен шын әрі ашық араласқанда, ол өзіне деген сенімді қайтара алған болар еді.
в) экономиканы долларсыздандыру, оның ауылы әлі алыс;
г) пайыздық саясаттың макроэко­номикалық өзгерістерге қалай әсер ететінін білу. Барлық жағынан қарағанда да, мұны әлемде ешкім білмейді, соның ішінде Ұлттық банк экономистері де;
Сондықтан инфляциялық таргеттеуді тиімді қолдану үшін, елімізде әлі жағдай қалыптаспаған. Ал ҰБ-ның ағымдағы іс-әрекеті жағдайында, ол қалыптаспайды да.
Ең соңында, дәлелдердің бәрі жойылғанда жүгінетін аргумент: «Ақша-кредит саясатын жиі өзгертуге болмайды. Осы жолға түстік пе, ИТ нашар болса да сонымен жүреміз».
Бұл енді ең өрескел дәлел. Бұл жерде, мейлі, ол «тиімсіз тұрақтылық» болса да, тиімді монетарлық саясатқа өткеннен гөрі, қоғамға «тиімдірек тұрақтылық» екендігі айтылып тұр.
Біріншіден, осы және басқа шығын­дарды кім есептепті? Сатып алу және сату шартының (ССШ) маңызды екені белгілі. Демек, ССШ-ғы қателер өте қымбатқа түседі. Бірақ нақ осы себепті де ақша-кредит саясатын таңдау стратегиялық және ұзақмерзімді болуы тиіс. Сол үшін де ол сараптамалық және ғылыми орталарда аргументтелген, талқыланған, қоғамға дейін жеткізілген болуы тиіс. Жүргізілген монетарлық саясатқа қатысты, қоғамда консенсус пайда болуы керек. ҰБ-ға деген сенім шарты сол болмақ.
Екіншіден, қоғам тиімсіз ССШ шығыс­тарды, халықтың әл-ауқат шығыстарын қашанға дейін көтереді? Жинақталған қоғамдық шығыстар, тиімді саясатқа бір реттік өту шығындарынан артқан кезде ме?
Біз бір-екі жылдан соң өзінің дәрмен­сіздігін дәлелдейтін инфляциялық тар­геттеу саясатын аяқ астынан таңдалған ба деп қауіптенеміз. Ұлттық банк тағы да ХВҚ-ның келесі бір ұсынымдарына қарай бас ұрып, «бұл әлемдік озық тәжірибе (әйтеуір бір Гондурас немесе Мадагаскарға сілтеме жасалынып)» деп айтатын болар.
Бізге ақша нарығындағы бітпейтін солқылдақтық емес, тұрақтылық қажет. Біз, ИТ идеясына айтарлықтай қарсы емеспіз. Біз бұл саясат Қазақстанға бүгін сәйкес келе ме, монетарлық саясаттың бұл нұсқасы, еліміздің даму деңгейі үшін оңтайлы ма, басшылық қойған міндеттерді шешуге ықпал ете ме дегенді талқылағымыз келеді.
Ақырында, ИТ апологеттері бәрін өлшеп, есептеп-ақ қойды делік, сонда қоғам тиімсіз монетарлық саясатпен қа­шанға дейін келісе беруі тиіс? ИТ сая­сатының тиімділігі жөніндегі мәселені неге талқылауға болмайды? ИТ-ті талқыламай, болашақта қалай тиімді модель жасаймыз, халық пен бизнес өздеріне эксперимент жасаудан шаршап, төзімі таусылған кезде ме? Ал кезекті валюталық дағдарыстан кейін, бізге қайтадан ХВҚ сарапшыларынан келген, қолға бірінші тиген ұсынымдарды «ойланбастан» алу ұсынылады.
XX ғасырдағы көрнекті макроэко­номист, экономикалық өсудің заманауи теориясының негізін қалаушылардың бірі Пол Ромер «Макроэкономикалық теория мен проблемалар» атты мақаласында, өзегінде инфляциялық таргеттеу жатқан модель айналасындағы ахуалды мынадай эпитеттермен сипаттайды: «зияткерлік регрестің үш онжылдығы», діни сенім немесе саяси идеология, экономикалық мағынаға нұқсан келтіруде математикалық модельдермен әуестену. Ал П. Ромердің, Қазақстандағы инфляциялық таргеттеу айналасындағы ахуалды, өте дәл сипат­тағанымен келісесіз: өз-өзіне деген зор сенімділік (ИТ апологеттерінің), фактіге емес, беделге деген апелляция (мысалы, ХВҚ пікіріне); жақтаушылар тобы мен басқа сарапшылар арасындағы қатаң шекара; баламалы көзқарастарға назар аудармау және қызығушылықтың болмауы; дәлелдерді артық оптимистікпен түсін­діруге ұмтылу; теорияның дұрыс болмай шығу мүмкіндігін елемеу. Егер келіспейтін адам табыла қалса, ИТ қорғаушыларының жұмылдырылған тобы жабылады. Бұл ахуал кеңес заманындағы экономиканы догмалауды еске салады. Оның немен аяқталғаны бәрінің есінде.
Егер де біреу, мейлі ол құрметті адам болсын, бір ғалымның пікірі көрсеткіш емес десе, оған да жауап бар: Нобель сый­лығының лауреаттары П.Кругман мен Дж.Стиглиц сияқты корифейлер, негіздемесінде инфляциялық таргеттеу саясаты жатқан идеяларға қатысты көптен бері дабыл қағып отыр.
Түйіндейміз:
1. инфляциялық таргеттеуді әлемнің аз ғана елдері пайдаланады. Сатып алу және сату шартының түрлі нұсқаларының жетістіктері мен олқылықтарын кең талқылау қажет;
2. ИТ автоматты өзгермелі айырбас бағамы дегенді білдірмейді;
3. Қосымша зерттеулер қажет, әрине, мұнда ИТ – панацея деген аңызды растайтын елдердің емес, ИТ-ті көп жылдан бері жүргізіп келе жатқан елдер тәжірибесіне назар аудару;
4. ИТ-ті енгізу үшін, әзірге Қа­зақстанда жоқ және қашан орындалатыны белгісіз көптеген шартты орындау талап етіледі;
5. ИТ идеясы өз беделін түсірмес үшін, ҰБ өз мүдделерінде инфляцияны таргеттеу саясаты туралы емес, бұл бағыт­тағы қозғалыстар туралы айтқаны жөн.
Ең бастысы – қалыпты, байсалды, бірін-бірі сыйлайтын диалог қажет: сарапшылар қауымдастығының өз арасындағы диалогы, ҰБ-ның сарап­тамалық қауымдастықпен диалогы, ҰБ-ның қоғаммен диалогы.
Сөз соңында, жоғарыда айтылғандарға қатысы жоқ, бірақ басқа зерттеулердің нәтижесі болған қосымша тезистерді келтіреміз. Біздің ойымызша, бұл тұжы­рымдар Қазақстан үшін оңтайлы ақша-кредит саясатын таңдауға ықпал етуі тиіс:
1. Инфляцияға қарсы саясат, база­лық мөлшерлеменің жоғары деңгейін орнату арқылы шынайы секторды кредит­теуді тоқтатуға ғана алып келмейтін, кешенді және жан-жақты болуы тиіс;
2. Сонда ҰБ экономикалық өсу үшін аз шығынмен, инфляцияға қарсы саясатты тиімді жүргізе алады;
3. Валюталық құбылуды деңгей­лес­тіру саясатына оралу қажет: бұл дефляция мен валюталық тәуекелдермен байланысты бизнес шығындарын төмендетуге де мүм­кіндік береді. Нәтижесінде, ол монетарлық тұрақ­тылықты арттырады және экономи­калық өсуге ықпал етеді;
4. Бұл жерде сөз айырбас бағамының іргелі факторларға қарамай бекітілуі туралы емес, айырбас бағамының орташа мерзімдік тепе-теңдік бағамынан сәл жоғары тіркелуі және сол шамадан шектік ауытқулар дәлізінің берілуі жөнінде болып отыр. Бұл өз кезегінде:
a. экспорт пен өндірісті қолдауға, экономикалық өсімді ынталандыруға;
b. мемлекеттің қаржылық орнықты­лы­ғын арттырып, инвестициялық кли­матты жақсартататын АВҚ жинақтауға;
c. кәсіпорындар валюта қорын сақтау қажеттілігінен құтылатындықтан, бизнестің транзакциялық шығындарын төмендетуге;
d. долларсыздандыруға ықпал ететін валютаға сұранысты төмендетуге мүмкіндік береді.

Рахым ОШАҚБАЕВ,
экономист, «Талап» қолданбалы зерттеулер орталығының
директоры

Бөлісу:

Пікір жазу


*