Бүгінгі зиялының «реңі» басқа

432
0
Бөлісу:

Ол интеллигенция отбасынан шыққан. Атасы – Біләл Сүлеев. Ораз Жандосов екеуі алғашқы қазақ  университетінің негізін қалаған. Әжесі Фатима Ғабитова – әдебиеттанушы, фольклортанушы. Асылдың сынығы, публицист, журналистикада өзіндік қолтаңбасы бар азамат Жәнібек  Сүлеевпен қазақ зиялылары, олардың алатын орны, мән-маңызы жайында сұхбаттасудың орайы келді. 

– Бүгінде біз егеменді елміз. Тәуел­сіздік алғанымызға да біраз жыл болды. Бір сөзбен айтсақ, ға­сыр­­дың төрттен бір бөлігі өтті (26 жыл­дан асты)… Бірақ осы тәуел­сіз­дік бізге, қазақтарға шығармашылық ер­кіндікті қаншалықты бере алды? Осы­ған орай, не айта аласыз, сені­міңіз ақталды ма?
– «Шығармашылық еркіндік» деп сұрақты қызық қойдыңыз. Гу­манитарлық жағынан айтсақ, оның ішінде көркем әдебиет не бас­қаларда еркіндік бір қарағанда бар секілді. Алайда шығарма­шы­лық­ты, оның мән-мағынасы мен биік­тігін көрсететін еркіндік жоқ. Неге дейсіз ғой. Мәселен, жоғары деңгейдегі не болмаса өзіне дес бер­мейтін, тек бір-екі басылымда ба­сылып қана қоймай, ел ішінде жақ­сы таралып, жұрт іздеп жүріп оқи­тын шығарма жоқ қазір. Әри­не, ақын не прозаик бар да шығар, болуы да мүмкін. Бірақ «Жұлдыз», «Простор» деген журналдар бұ­рын­ғы салмағын жоғалтқанын мойын­дауымыз керек. Ал ай­мақ­тарда шығып жатқан басылымдар да ешқандай леп, салар ой жоқ. Бір сөзбен айтсақ, қалың елге ұнай­тын­дай қызықты емес.
Тіпті гуманитарлық салаға жат­пайтын ғылымның өзінде шы­ғар­машылық еркіндік байқал­май­ды. Салыстырмалы түрде қарасақ, бәрі айдан анық. Мәселен, сол КСРО дәуірінде үлкен мемлекеттік тапсырыстар болатын, соны игере отырып, «шығармашылық еркін­дік» туындайтын. Бүгінде біз­дегі ғылымның деңгейі қандай еке­ні бәріне белгілі. Ол жерде шы­ғармашылық еркіндікті былай қойы­ңыз, басқасы түгілі, бел­гі­лен­ген нәтижені көрсете алмай отыр­мыз. Себебі, әлі де болса ғы­лым­мен айналысуға толық мүм­кін­дік жасалмаған. Оның үстіне, қа­­лай десек те, ғылымның негізі Ре­сей немесе Батыста, АҚШ-та қал­ған. Міне, сол жақта шығар­ма­шылық еркіндік бар деп сеніммен айту­ға болады. Өйткені өндірістен бастап, бәсекелестік деңгейге же­ту­дегі мектеп пен жолдары жасақ­талған. Бізде ол жағы тыныш. Бей­не бір «комада» жүргендейміз.
Осыны көріп отырып, «сенім ақ­талғандығы» жайында бірдеңе айту да қиын. Бұл тек «шығар­ма­шы­лық еркіндікке» ғана қатысты емес. Қазір бір ғана нәрсені бай­қауға болады. Ол – нарықтық эко­но­мика бәрін шайып әкетті.


– Сіздің шығу тегіңіз, түп-та­мы­рыңыз анау қазақтың зиялылар отбасынан басталады. Атаңыз Семейдегі алашордалық ұйымның хат­­шысы болса, әкеңіз – таза ин­тел­легент, жазушы. Осы күнде біз­дің қазақ интеллигенциясының ала­тын орны қандай? Қазақстанда оның маңызы бар ма?
– Әкем жайында қосарым бар. Әкем жазушы емес. Оның соңғы жұмыс істеген орны – ҚазКСР Жазу­шылар одағы болса да. Онда он жылдан астам уақыт істеді. 70- жылдары баға жетпес қызмет­кер­дің бірі болды. Сол кездегі Одақтас мемлекеттерден не шетелден кел­ген делегацияны күтіп алып, олар­мен тең дәрежеде сөйлесіп, ауы­зына қарататын. Негізі, ондай де­легациялар жазушылардан тұр­а­тын. Сондықтан да оны болмай қал­ған зерттеуші-ғалым деуге бо­лады. Өйткені сол кездегі ең мық­ты, білікті мамандарымен дүр­кіреп тұрған Мәскеудің мемле­кет­тік уни­верситетінің Түркі фило­ло­гия факультетін бітірген. Ол-ол ма, мына бір парадоксты айт­саңыз­­шы! КСРО кезінде ол өз мүм­­кіндігін тек Кеңеске қарайтын үш қалада ға­на шыңдай алар еді. Ол – Мәс­кеу, Ленинград және Баку. Қалған бас­қа жердің бірі, тіпті Алматы да оған сай емес еді. Сол жағынан әкемнің інісі – Мұрат Әуезовті де ай­туға болады. Оның алған білімі – қытайтану. Аға­­мыз осы маман­дық­ты өз әке­сі­нің айтуымен таң­да­ған. Әрине, ол кез­дегі кеңестік Қазақстанға си­но­лог керек емес еді. Бірақ кейін­нен Мұрат Мұх­тар­ұлы Қытай Ха­лық Республика­сын­да Қазақ­стан­ның Төтенше жән­е өкілетті елшісі бол­ғанда, сол бі­лімі қажетіне жа­ра­ды. Соған қарап-ақ, әкесі көп нәр­сені ал­дын-ала білген бе дей­мін. Себебі, кеңес дәуірінде Қа­зақстанда Қы­тайды зерттейтін ешбір ғылыми ұйым болған емес. Тіп­ті қазірдің өзінде де жоқ. Ал Қы­тай болса, Қа­зақстанды жан-жақ­ты тану үшін нешетүрлі ғы­лы­ми-зерттеу орталықтарын үйлес­ті­ріп жатыр.
Сіздің сұрағыңызға оралар бол­сам, осыдан 30 жыл кейінге ше­гініп, салыстырсам, бүгінде – зия­лы қауымның қандайда бір ерек­ше орны бар деп айтуға кел­мей­ді. Кеңестік кезде ғылыми-тех­никалық не атышулы шы­ғар­машылық интеллигенция деп бө­лінсе де, ол қоғамның негізгі бө­лігі деген түсінік болған. Бүгінде он­дай түсінік мүлдем жойылып, бей­не бір өткен ғасырдың қалдығына ай­налды. Оның орнына интел­лек­туал үлкен сұраныста. Бірақ ол бір даналық өнім. Ал ол «бізде бар ма?» деген сұраққа жауап беру өте қиын. Әрине, коммуникацияның жаңа ауқымда дамуына байла­ныс­ты пікір білдіретін лидерлер пайда болуда. Арасында бірегей тұлғалар да бар. Олардың да интеллек­туал­дыққа наразылығы бар. Меніңше, зиялы қауым деген түсінік қолда­ныс­та қалады, бірақ басқа реңкте болады.
– Ал біздің зиялы қауымның мәр­тебесінің түсуіне не себеп? Мүм­кін бүгінгі заманның тіршілігіне ке­реғар процесс шығар. Өйткені қазір шоу-бизнес жұлдыздарының дәуірі. Олардың арасынан әншіні де, актерді де табуға болады. Неге ақын-жазушылар көрінбейді?
– Біріншіден, эстраданы не­месе бүгінгі тілмен айтсақ, шоу-бизнеспен көңіл көтеріп, бой жа­затын мәдениетті шығармашылық еңбек пен көркемсурет не өнердің салмақты жанрлары кіретін мәде­ниетпен шатастыруға болмайды. Екіншіден, шоу-бизнес пен эст­ра­да жұлдыздары оған жалынышты емес. Жалпы, екеуін салыстыратын дүние емес, бұған объективті қарау керек. Себебі, халықтың махаб­б­а­тын иелену, бір қауым елдің та­быну­­шысына айналу – объективті нәр­се. Танымал әншілер осыдан бұ­рын да танымалдығымен, атақ-даң­қымен «салмақты» жанрлар­мен бәсекеге түсе алатын. Менің­ше, бұл – объективті көрініс.
– Қалай олайсыз, бүгінде үкімет зия­лы қауымның пікіріне құлақ аса ма?
– Үкімет кімге болса да құлақ аса­ды. Бастысы қоғамда ол пікір ту­дыратын, халыққа қызықты адам болуы керек. Міне, осындай адам­мен немесе топпен үкімет тіл та­бысуға не жолын бөгеуге тыры­сады. Сіз айтып отырған зиялы қауым қазір санаулы-ақ. Ал әлеу­мет­тік желіде қоғамдық пікір ту­ды­ратын көшбасшылар шу кө­теруі мүмкін. Бірақ қалай десек те, халықтың негізгі бөлігіне ешқан­дай да әсері болмайды. Соған орай мына нәр­сені ойға түю керек. Түй­дек-түй­дек пікір туғызатын ұлы тұлғалар не сондай тұлға­лар­дан құралған топ жоқтың қасы. Сон­да кімге құлақ асамыз?
– Сіз бір сұхбатыңызда «біз, қа­­­зақтар, әлі өз-өзімізді танып біл­ген жоқпыз» дегенсіз. Зиялы қауым­ның алдында біз қандаймыз? Қазір «адам адамға қасқыр» деген сөз «қа­зақ қазаққа қасқыр» деп өзгеруі­не қалай қарайсыз? Әзіл болса да, бұл шындық секілді.
– Әлі де солай ойлаймын. Мә­се­лен, бізде тарихшылар, этног­раф­тар, антропологтар, сарапшы­лар ақыр соңында сол бір жазу­шы­лар бар. Бірақ бізде әлі де болса қан­дайда бір іргелі, түбіне дейін зерт­теліп, жүйелі түрде беретін бі­лім жоқ. Бір кездері көшпенді, дәс­түрлі халықты ашатындай қа­зақ­тың өткенін айтатын не бар? Тіп­ті ол жайында тұтас түсінік, си­паттама түгілі дәстүрлі халық­тың хандық дәуірде не болғаны, кейінгі кеңестік тәжірибеге түс­кен­дігі жайында ештеңе жоқ. Осы­ған қарап-ақ, осы күнге дейін­гі өткен жолды толығымен ұғыну мүм­кін емес. Мүмкін осыдан да шы­ғар, сұрағыңыздың туындауы: зия­лы қауымның алдында біз қан­даймыз? Ендеше, ешқандайда емес­піз. Егер зиялы қауым бір ұлт­тың, халықтың бетке ұстары бол­са, небір қазақы идеялардың қоз­ғаушысы солар ғой. Бірақ біз, ба­ғана ғана, жоғарыда зиялы қауым­ның жоқтығын мойындадық. Мей­­лі ол өткен тарих, сол бір кеңес­­тік түсінік болсын, ол нәрсе біз­де жоқ. «Адам адамға қас­қыр» деген ежелгі Римнің астарлы сөзі. Шы­ны керек, адамгершілікке жат­паса да, бұл – бір шетінен әділ сөз. Ал «қазақ қазаққа қасқыр» де­генге келсек, бұл жерде сөз өзімізге ти­мей ме?
– Бүгінде көп журналист ақша­ға жазады. Бірі – мерейтой болса, енді бірі шенеуніктер мен бизнес­мен­дердің ата тегі жайында жаза­тын кітаптар, мақалалар көбеюде. Мүмкін осының бәрі сіз айтқан, на­­рықтық экономиканың әсері бо­лар. Осыдан шығатын жол бар ма?
– Бұдан шығатын жол жоқ. Се­бебі, кеңестік кезеңде шығар­ма­шылық интеллигенция, оның ішін­де журналистер де кеңестік би­ліктің дәлелдеусіз қабыл­дана­тын негізгі идеологиялық пікірге жұмыс істейтін. Қазір олардың би­лікке қызмет етуі тіптен жақын­дай түсті. Ол идеологиялық бағыт­та емес. Керісінше, әкімшілік ре­сурс­тың тетігіне әсер ететін ең не­гізгі тап ретінде сипат алды.
Бұған таңғалудың да керегі жоқ. Себебі, біздің барымыз – бас­қарушы элита. Ал оның өкілі, бет­кеұстарлары адамнан тұрмай ма? Адамдар өте мансапқор. Ел ал­дында заңды тұрғыда ғана емес, әде­мі, жақсы көрінгісі келеді. Мі­не, осы әдемілікті жасау – қажет­ті­лік. Ол үшін біреуге ақысын бер­се, енді бірін жасауға міндет­тей­ді. Бұл да насихат, тек жекеле­ген адамдарға жұмыс істейді…
– Әңгімеңізге рақмет!

Сұхбаттасқан Анар ҚОНЫС

Бөлісу:

Пікір жазу


*