ونىمدى جۇمىس ورگە باستار

166
0
بولىسۋ:

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە كوڭىل بولىپ كەلەدى. جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, حالىقتى ناتيجەلى ونىمدى جۇمىسقا تارتۋ, اربىر ازاماتقا تابىس تابۋعا جانە وزىنىڭ وتباسىن قولداۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ماقساتتار بويىنشا جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلامالارىن ۇكىمەت جىل سايىن جۇزەگە اسىرادى. 

2009-2017 جىلدارعا ارنالعان بيۋد­جەت­تەن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ باعدار­لامالارىنا شامامەن 900 ملرد تەڭگە بولىندى. بىراق بىرقاتار پروبلەمالار الى دە بار: تۇراقتى جۇمىس ورنىن تابۋ, جاستار­دىڭ جۇمىسسىزدىعى جانە وزىن-وزى جۇ­مىس­پەن قامتىعان ازاماتتاردىڭ ۇلەسى شەشىل­مەي قالۋدا.
بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ كوپشىلىگى ۋا­قىت­شا جۇمىس ورىندارىنا جىبەرىلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن شارا قو­عام­دىق جۇمىستار مەن الەۋمەتتىك جۇمىس ورىن­دارى سيياقتى قۇرالداردى پايدا­لانۋمەن شەكتەلگەن.
بىلتىر 573 مىڭ باعدارلاماعا قا­تىسۋشىدان تەك 139 مىڭ ادام عانا ۋا­قىتشا جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستى.
2018 جىلى جۇمىسپەن قامتۋ باعدار­لا­ما­سىندا 110,5 مىڭ ادامعا نەمەسە قاتىسۋ­شىلاردىڭ 26 پايىزىنا ۋاقىتشا جۇمىس­پەن قامتۋ شارالارى كوزدەلگەن.
جاستار پراكتيكاسىنىڭ نەمەسە قو­عام­­­­دىق جۇمىستاردىڭ ماڭىزدىلىعى­نا ەش كۇمان كەلتىرمەستەن, وسى شارالاردىڭ كوپ­شىلىگى ۋاقىتشا ەكەنىن اتاپ ايتقىمىز كەلەدى.
2017 جىلى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىق­تارىنا وتىنىش بىلدىرگەندەر قاتارىنان تۇراقتى جۇمىس ورىندارىندا جۇمىس ىس­تەي­تىندەردىڭ ۇلەسى جوسپارداعى 75 پايىز­دان تەك قانا 62,8 پايىزدى قۇرادى. سونى­مەن قاتار تۇراقتى جۇمىس ورىندارىندا قاتىسۋشىلاردى تىركەۋ تۋرالى دەرەكتەر جوق, سوندىقتان قابىلدانعان شارالار تيىمدىلىگىنىڭ دە راستاۋى جوق.
2017 جىلى تانىمال ماماندىقتار بويىن­شا قىسقامەرزىمدى كۋرستى اياقتاعان 68,4 مىڭ ادامنىڭ تەك 39 مىڭ ادامى عانا جۇمىس ىستەيدى (58%). بيىل وقۋدى اياق­تا­عان 21,2 مىڭ ادامنىڭ تەك 49 پايىزى جۇ­مىس­قا ورنالاستىرىلدى (10,5 مىڭ ادام, ال 10,7 ادام جۇمىسقا ورنالاس­تىرىل­مادى).
وسىلايشا, بىر جارىم جىل ىشىندە بى­لىم العان 39 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاس­تىرىل­ماعان, ياعني ولاردى وقىتۋعا بولىن­گەن قاراجات بوسقا شىعارىلدى.
سوندىقتان باعدارلامانىڭ قۇرال­دارى مەن بيۋدجەت قاراجاتتارى, ەڭ الدى­مەن, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا باعىت­تالۋى كەرەك.
باعدارلامانىڭ باعىتتارىن ىسكە اسىرۋى دا كوپتەگەن ماسەلەلەردى تۋدى­رادى. وسى جازدا باس پروكۋراتۋرا جۇ­مىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنىڭ ورىن­دالۋىن تەكسەرۋ تۋرالى مالىمەتتەردى جا­رييالادى, وعان سايكەس 1 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ۇرلاۋى, 10,5 ملرد تەڭگەنىڭ تيىمسىز پايدا­لا­نۋى, 553 ملن تەڭگە سوماسىندا كرەديت­تەر­دىڭ ماقساتتى پاي­دالانباۋى انىقتالدى.
بۇل بولىنگەن قاراجاتتىڭ جوندى يگەرىل­­مەۋىنەن جانە جۇمىس پەن تيىم­دىلىكتىڭ سوڭعى كورسەتكىش­تەرىنىڭ بول­ماۋىنان بولدى. سوندىقتان بارىمىز ۇشىن جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلامالارىنىڭ ناقتى بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋ ماڭىزدى. ياعني, باستى مىندەت – ازاماتتاردى ونىمدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل قىز­مەت ادامداردىڭ تابىستى بولۋىنا, ولاردىڭ لايىقتى ومىر سۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى.
قازىرگى تاڭدا جۇمىسپەن قامتۋ سالا­سى­نىڭ دامۋىنا – بىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن ەڭبەك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە تەڭەسە المايتىنىعى كەدەرگى كەلتىرەدى.
بۇل كادرداعى ەكونوميكا­نىڭ قاجەت­تىلىكتەرىن بولجاۋ جۇيەسىنە تىكەلەي قا­تىستى. قازىر مۇنداي تولىققاندى جۇيە جوق. بىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرى­سىن قالىپتاستىرۋ پروتسەسى كادرعا دەگەن ناقتى سۇرانىستان قاشىق.
جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان جۇمىس كۇشىنىڭ قۇزىرەتىنە قويىلاتىن تالاپتار مامانداردى دايىنداۋ ۇشىن وقىتۋ دەڭ­گەيى مەن باعىتتارىنا سايكەس كەلمەيدى. 2017 جىلى جۇمىس بەرۋشىلەر جارييالاعان 26 مىڭنان استام بوس جۇمىس ورنى تالاپ­كەرلەردىڭ ماماندىعى نەمەسە بىلىكتىلىگى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەۋىنەن تولتىرىلماعان.
مامانداردى دايىنداۋ كادر نارى­عىنىڭ قاجەتتىلىگى ەسكەرىلمەي, جۇزەگە اسى­رىلادى. كوپ جاعدايدا بولاشاق ما­ماندىقتى تاڭداۋ ەڭبەك نارىعىنداعى سوڭعى ۇردىستەرگە سايكەس كەلمەيدى. ناتي­جەسىندە, بۇگىنگى تاڭدا كاسىپتىك بىلىمى بار 73% نەمەسە 323 مىڭ ادام جۇمىس تابا المايدى.
سوندىقتان بولاشاق ەڭبەك قاجەت­تىلىك­تەرىن ۇنەمى زەرتتەۋ كەرەك.
ەڭبەك نارىعىندا تاعى دا بىر جا­ھاندىق ۇردىس بار – ول «داستۇرلى تۇردە» جۇمىسپەن قامتىلۋدان ستاندارتتى ەمەس جۇمىسقا كوشۋ, ياعني قاشىقتان جۇمىس­پەن قامتۋ جانە بوس جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ.
دامىعان ەلدەردە كوپتەگەن ما­مان­دىقتار ۇشىن قاشىقتان جۇمىسپەن قامتۋ جانە بوس جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ نور­­ماعا اينالدى جانە ولاردىڭ ۇلەسى وسۋدە.
ۇلىبريتانييادا 62% كومپانييالاردىڭ قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەرى بار, ال قىزمەت­كەرلەردىڭ 34 پايىزى كەڭسەدەن تىس جۇمىس ىستەيدى. رەسەيدە مۇنداي قىزمەتكەرلەردىڭ سانى شامامەن 2,5 ملن ادام­دى قۇرايدى.
قازاقستاندا بۇل جۇمىس تۇرى كەڭ تارال­ماعان. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا 5 پايىزدان كەم جۇمىسشى مەرزىمدىك كەلى­سىم­شارت نەگىزىندە جالدانعان, ال جال­داما جۇمىس­شىنىڭ تەك 2,7 پايىزى عانا اپتا­سىنا 30 ساعاتتان كەم جۇمىس ىستەيدى.
بۇل تۇراقتى كەلىسىمشارتتارعا قا­تىستى جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى قاتاڭ زاڭناماعا جانە كەرىسىنشە, مەرزىمدى كەلىسىمشارتتار بويىنشا زاڭنامانىڭ جەتىلمەگەندىگىنە بايلانىستى. ارينە, قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ, اۋتسورسينگ, كراۋدۆوركينگ (شىن مانىندە, قارىزعا الىنعان ەڭبەك) تەك قانا كەڭەيە تۇسە­تىنىنە كۇمان جوق.
جاقىندا ماجىلىس جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنىڭ بىراز ماسەلەلەرىن شەشەتىن زاڭ جوباسىن قولدادى. بۇل زاڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ سا­پالى جۇمىسپەن قام­تۋدى جانە الەۋ­مەتتىك قام­سىزدان­دىرۋدىڭ ادىل جۇيەسىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە, وزىن-وزى جۇ­مىس­پەن قامتىعان تۇر­عىن­داردىڭ زەينەت­اقىمەن قامسىز­داندىرۋ الەۋمەت­تىك جانە مەديتسينالىق ساقتان­دىرۋ جۇيە­لەرىنە قاتىسۋى جونىندە ماسەلەلەردى ىس جۇزىندە پىسىقتاۋعا قا­تىس­تى تاپسىر­مالارىن ورىنداۋ ۇشىن ازىر­لەنگەن. فورمالدى ەمەس جۇمىسپەن قام­تىلعان جەكە تۇلعا­لاردىڭ قىزمەتىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن.
بىرىڭعاي الەۋمەتتىك تولەم – ۇلكەن مىندەتتىڭ شەشىمى. ەڭ باستىسى – ەكونو­ميكانىڭ كولەڭكەلى سەكتورىنىڭ ازايۋى. بۇل تولەم جەكە تابىس سالىعىن (جتس), زەينەتاقى قورىنا جارنالاردى جانە الەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا جارنا­لاردى بىرىكتىرەدى. بۇل رەتتە, بەيرەسمي جۇ­مىسپەن قامتىلعان ادامدار زەي­نەتا­قىلىق جۇيە مەن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ تو­لىققاندى قاتىسۋ­شىلارى سانالادى.
ارينە, وسى ارناۋلى سالىق رەجيمىنە قاتىسۋشىلاردىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە (جتس دال سوندا اۋدارى­لادى), بىرىڭعاي جي­ناقتاۋشى زەينەتاقى قورى مەن الەۋ­مەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا اۋداراتىن جارنا­لارى مۇلدەم جەتكىلىكسىز جانە تىم بول­ماعاندا شوتقا قىزمەت كور­سەتۋ شى­عىندارىن اقتايتىنى انىق. الاي­دا بۇل ادامداردىڭ رەسمي تۇردە تىركەلگەنى جانە سالىق تولەۋگە داعدى­لان­عانى ماڭىز­دى. سونىمەن بىرگە, وزىن-وزى جۇمىس­پەن قامتىعانداردى كولەڭكەلى ىستەن شىعارۋ ۇشىن بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمنىڭ بولۋى جەتكىلىكسىز.
ىنتالاندىرۋ شارالارىن جەكە كاسىپ­كەرلەر بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمدى تولەۋ­شىلەر قاتارىنا وتپەيتىن ەتىپ ازىر­لەۋ قاجەت, كەرىسىنشە, بىرىڭعاي جيىنتىق تو­لەمدى تولەۋشىلەر كاسىپكەر مارتەبەسىنە اۋىسۋىن ىنتالاندىرۋ كەرەك.
بۇگىنگى كۇنى ەلىمىز الەمدىك ەكونو­ميكا­عا ينتەگراتسييالانعان جانە جاڭا دامۋ كە­زەڭىن­دە الەمدە بولىپ جاتقان تۇبەگەيلى وز­گەرىس­تەرگە جەدەل دەن قويۋعا دايىن بولۋى تيىس.
جاھاندىق ترەندتەر, دەموگرافييالىق سىن-قاتەرلەر, تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسييا جانە جۇمىسپەن قامتۋ سالا­سىنداعى پروبلەمالار قا­زاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىنىڭ بولاشاق­تاعى دامۋ باعىتىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
وندىرىستىڭ تەحنولوگييالىق كۇردە­لى­لىگىنىڭ وسۋىنە قاراي كورسەتىلەتىن قىز­مەت­تەر سالاسى ۇلكەن رول اتقارادى. بۇل سەك­تور­دا جۇمىسپەن قامتۋدىڭ وسۋى مەن جاڭا كاسىپ­تەردىڭ پايدا بولۋى ۇشىن نەگىزگى الەۋەت قالىپتاسۋ كەرەك.

ايزادا قۇرمانوۆا,
ماجىلىس دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتيياسى
فراكتسيياسىنىڭ مۇشەسى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*