«نۇر وتاننىڭ» بەدەلى پرەزيدەنت مەرەيىن وسىرەدى

204
0
بولىسۋ:

رامازان Cارپەكوۆ,
زاڭناما ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:

– رامازان قۇماربەكۇلى, سىزدىڭ كوپ جىل بويى قۇقىق سالاسىندا ەڭبەك ەتكەنىڭىزدى, پارلامەنتكە وزىڭىزدى ۇسىنۋ ارقىلى سايلان­عانىڭىزدى بىلەمىز. ال پارتيياعا قاشان مۇشە بولعانىڭىزدان بەيحابارمىز. سونىمەن پارتيياعا قالاي كەلدىڭىز?
– پارتيياعا 2003 جىلى مۇشە بولدىم. وعان دەيىن, ياعني پارتييا قۇرىلعان 1998-1999 جىلدارى قوستاناي وبلىستىق سو­تىن­دا سۋديا بولىپ قىزمەت ەتتىم. زاڭ تالابىنا سايكەس, سۋديالارعا ساياسي پارتييا­نىڭ نە­مەسە قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ مۇشەسى بولۋعا تىيىم سالىنعان. سەبەبى, سۋديا قىزمەت بارىسىندا قانداي دا بىر ساياسي كوزقاراستى كوزدەۋىنە بولمايدى. سۋديالار عانا ەمەس, پروكۋ­رور­لار, اسكەري قىزمەت­كەرلەر مەن ارنايى قىزمەت وكىلدەرىنە پارتييا قاتا­رىنا وتۋگە رۇقسات جوعىن بىلەسىز.
بارىمىزگە بەلگىلى, «وتان» – اۋ باستا پرەزيدەنت سايلاۋى قارساڭىندا ۇمىتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتى قولداۋ شتابى بولىپ قۇرىلدى. ول جىلدارى ەكونومي­­كا­لىق, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ قيىن كەزەڭىن باستان كەشىپ جاتتىق. 1999 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي پارلامەنت ماجىلىسىنىڭ سايلاۋى وتەتىن بولدى. وز-وزىمدى ۇسىنۋ ارقىلى №44 ارقالىق سايلاۋ وكرۋگى اتىنان سايلاۋعا تۇسۋگە بەل بايلادىم. بىر وكرۋگتەن 13 ادام تۇستىك. ول كەزدە پارتييالىق تىزىم­مەن وتۋ دەگەن تارتىپ جوق. 13 ۇمىتكەردىڭ بىرەۋى عانا وتەدى. ونىڭ ۇستىنە, بىز سايلاۋعا تۇسىپ جاتقان وكرۋگ بۇرىنعى تورعاي وبلىسى مەن قازىرگى قوستاناي وبلىسىنىڭ ناۋرىزىم, اۋليەكول, قاراسۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىن قامتىدى. تورعاي وبلىسى جا­بىلعان سوڭ بىرىككەن اۋداندار عوي, وكرۋ­گىمدەگى سەگىز-توعىز اۋداننىڭ التى اۋدان بولىپ بىرىكتىرىلگەن كەزى. سايلاۋ تارتىستى وتتى. جۇرت سونشا ۇمىتكەردىڭ اراسىنان ماعان سەنىم ارتىپ, دەپۋتات ەتىپ سايلادى. قاراشا ايىندا پارلامەنتكە كەلدىك. سول كەزدە بىزبەن بىرگە «وتاننىڭ» مۇشەلەرى عالىم باينازاروۆ, بولات ابىلوۆ, سەرىك ابدىراحمانوۆ دا كەلدى. ولار دا وزىن ۇسىنىپ وتكەن, بىراق قالتالارىندا «وتان» پارتيياسىنىڭ بيلەتى بار. بىزدىڭ تۇسىمىزدا ماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ سانى دا از – 77 ادام. سەنسەڭىز, ول كەزدە پرەزيدەنت ار توقسان سايىن ماجىلىسكە كەلىپ, ەلدىڭ جاعدايى جونىندە اقىلداساتىن, اسىرەسە بيۋدجەت ماسەلەسىن تالقىلاعاندا وزى مىندەتتى تۇردە قاتىساتىن. ارينە, جانىندا ۇكىمەت باسشىسى, مينيسترلەر دە بىرگە كەلەدى. قازىر عوي, بارلىق رەگلامەنت وزگەرگەن. ەلباسىنىڭ ەلدى قيىن جاعدايدان قالاي الىپ شىقسام ەكەن دەپ جانتالاسقان كەزىنە كۋامىز.
2002 جىلى ماجىلىسكە ساياسي پارتييالار تۋرالى زاڭ جوباسى تۇستى. پالاتا باسشى­لارى وسى زاڭ جوباسىنا جەتەكشىلىك ەتۋدى ماعان جۇكتەدى. پارتييالىق قۇرىلىستى, پارتييالىق جۇمىستى جەتىك بىلمەيتىنىمدى, مەنەن گورى جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى بولعان سەرىكبولسىن ابدىلدين, جوعارعى كەڭەستىڭ پرەزيديۋم توراعاسى بولعان ماقتاي ساعديەۆ, قاراتاي تۇرىسوۆ, سەرىك ابدىراحمانوۆ سيياقتى پارتييا جۇمىسىن جىلىكتەپ تالداپ بەرە الاتىن ادامداردىڭ بىرىنە بەرسەڭىزدەر, ولارعا زاڭگەر رەتىندە كومەكتەسۋگە دايىن ەكەنىمدى ايتتىم. الايدا سوڭعى شەشىم ايتىلعان سوڭ, زاڭ جوباسىنىڭ جۇمىسشى توبىنا جەتەكشىلىك ەتۋگە كىرىستىم. اتالعان زاڭ جوباسىمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە پارتييانىڭ قانداي كۇشكە يە ەكەنىن, ونىڭ نە ۇشىن قۇرىلا­تىنىن, بىز تالقىلاپ جۇرگەن زاڭ جوبا­سىنىڭ الداعى ۋاقىتتا قانداي ماسەلەلەردى شەشەتىنىنە كوزىم جەتتى. زاڭ جوباسىندا پارتييالىق ۇيىمدار تىركەلۋ ۇشىن قانشا مۇشەسى بولۋى كەرەك, وڭىرلەر مەن ورتا­لىقتاعى مۇشەلەر سانىنا قويىلاتىن تالاپ, بارى ەسكەرىلدى. وسى كەزدە ماعان ماجىلىستەگى پارتييالاردان مۇشە بولۋعا ۇسىنىس تۇسە باستادى. ەلباسى ساپىندا جۇرگەن اداممىن, جۇمىسىمىزدىڭ كوبى سول كىسىنىڭ نۇسقاۋىمەن وتىپ جاتىر, سوندىقتان تاڭداۋىم پرەزيدەنت باسقارۋىنداعى پارتيياعا تۇستى. 2003 جىلى «وتان» پاترييا­سىنا مۇشە بولدىم. العاشقى جىلدارى فراكتسييا جەتەكشىسى قايروللا ەرەجە­پوۆپەن پارلامەنتتە پارتالاس بولدىم. سول كىسى­لەردەن پارلامەنتتە وتىرىپ, ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەندىم.
– سىزدىڭشە, سول كەزدەگى پارتييا مەن بۇگىنگى پارتييانىڭ ايىرماشىلىعى بار ما?
– شىنى كەرەك, ول كەزدە دال بۇگىنگىدەي پارتييالىق كۇندەلىكتى قاربالاس جۇمىس بولعان جوق. فراكتسييانىڭ وز جينالىسى مەن بيۋدجەت ماسەلەسى قارالعاندا بولماسا, بالەندەي قاۋىرت شارۋا ەسىمدە قالماپتى. قازىر پارتييادان سايلانعان دەپۋتاتتار ايماقتارعا بارعاندا پارتييالاستارىمەن كەزدەسەدى, سول وڭىردەگى سايلاۋشىلارمەن سويلەسەدى, وڭىرلەردەگى قوعامدىق قابىلداۋ بولمەلەرىندە حالىقتىڭ مۇڭ-تۇقتاجىن تىڭدايدى. قىسقاسى, ولار قاتىساتىن ىس-شارا وتە كوپ. بۇل, ارينە, پارتييا جۇمىسى­نىڭ اناعۇرلىم جەتىلدىرىلگەنىن كورسەتەدى.
2007 جىلى كونستيتۋتسييالىق رەفور­ما­دا­ن سوڭ پارلامەنتكە پارتييالىق تىزىم­مەن وتەتىن بولدى, ۇشىنشى شاقىرىلىم كەزىندە باس پروكۋراتۋرادا اپپارات باسشىسى بولىپ قىزمەت ەتتىم. سوندىقتان تورتىنشى جانە بەسىنشى شاقىرىلىمداردا «نۇر وتاننىڭ» تىزىمى ارقىلى دەپۋتات اتاندىم. پارتييا مۇشەسى بولعان سوڭ, فراكتسييا مۇشەسى, پرەزيديۋم مۇشەلىگىنە سايلاندىم. استانا قالالىق پارتييا ۇيى­مىندا ساياسي كەڭەستىڭ مۇشەسى, ونىڭ سىرتىندا سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى قوعامدىق ۇيىمدى باسقار­دىم. وعان سەبەپكەر – يمانعالي نۇرعا­لي­ۇلى. استانا قالاسىنىڭ اكىم بولىپ تاعا­يىن­دالعان سوڭ, مەنى پارتييالىق جۇمىسقا شاقىردى. وزى پارتييانىڭ استانا فيليا­لىنىڭ تور­اعا­سى ەدى, بىرگە جۇمىس ىستەدىك, ول كىسى كەت­كەن سوڭ, ادىلبەك جاقسىبەكوۆ, اسەت يسە­كە­شوۆپەن دە جۇمىس ىستەدىم. 2016 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىندا بەسىنشى شاقىرى­لىم جۇ­مىسىن توقتاتقان سوڭ, قوعامدىق جۇ­مىستى تاپسىردىم. قازىر پارتبيلەتىم قالتامدا, جارنانى تولەپ تۇرامىن. بۇگىن, وزىڭىز كورىپ وتىرعانداي, زاڭناما ينستي­تۋتىن باسقارامىن. رەسپۋبليكالىق قۇقىق­تىق اقپارات ورتالىعىنىڭ ديرەكتورىمىن.
– سۋديالىق قىزمەتكە تاعايىندالسا­ڭىز, پارتييادان شىعاسىز با?
– قولدانىستاعى زاڭدا پارتييا مۇشە­لىگىن ۋاقىتشا توقتاتۋعا رۇقسات بەرىلگەن. سول قۇقىقتى پايدالانامىن.
– پارتييا دەگەندە, شەكتەن تىس رەسمي ادامدار ەلەستەيدى. شىندىعىندا, پارتييا – قوعامدىق ۇيىم, ال سول ۇيىمدا قىزىقتى وقيعالار بولا ما وزى?
– ادەتتە, پارتييا ومىرى سىرەسكەن رەسمي جيىنداردان تۇرادى دەگەن وي قالىپتاس­­قا­نى راس. الايدا پارتيياداعىلار دا ەت پەن سۇيەك­تەن جارالعان ادامدار. بىزدە دە قى­زىقتى وقيعالار بولادى. سونداي بىر ەستە قالار وقيعا ماجىلىستە بولعانى ەسىم­دە. 2002 جىلى دەپۋتاتتار اراسىندا بىرىنشى بو­لىپ اكە اتاندىم. قىزىمنىڭ ەسىمى – اينۇر, بيىل 16-عا تولدى. ول كەزدە پار­لامەنت دەپۋتات­تارى قالالىق اكىمدىكتىڭ جانىنداعى عيماراتتا وتىرادى. سەنات پەن ماجىلىس دەپۋتاتتارى بىر ەسىكتەن كىرىپ-شى­عامىز, بىر اسحاناعا بارامىز, ابىر-سا­بىر بولىپ جۇرەتىنبىز. بالالى بولعان سوڭ, داستارقان جايدىم. قايروللا ەرە­جە­پوۆ اعام قىزىما «وتان­نىڭ» جاس مۇشەسى – «جاس وتان» دەگەن كۋالىك تاپسىردى. سول جىلدارى «جاس وتان» تۇرماق, پارتييانىڭ اتاۋى الى «نۇر وتان» ەمەس ەدى. قىزىمنىڭ سول كۋالىگىنە «وتان» پارتيياسىن باسقارعان سەرگەي تەرەششەنكونىڭ قولى قويىلعان. قىسقاسى, بىزدىڭ ۇيدە پارتييانىڭ ەكى بيلەتى بار. ال قىزىم «جاس وتاننىڭ» ەڭ العاشقى مۇشەسى دەۋگە بولادى.
– بۇگىندە پارتييا جۇمىسىنا قانشا­لىقتى ارالاساسىز?
– 2008-2016 جىلدار ارالىعىندا پار­تييا جۇمىسىندا وتە بەلسەندى بولدىم. استا­نا فيليالى فيليالدار اراسىندا ۇز­دىك بولىپ جۇردى. سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى كوميسسييانىڭ مۇشەسى رە­تىندە قان­شاما كەزدەسۋلەر مەن قا­بىل­داۋلار وتكىز­دىك. مەكتەپتەر مەن اۋرۋ­حا­نالاردىڭ توق­تاپ قالعان قۇرىلىستارىنا باراتىنبىز, بالالار اۋلاسى, پيك جۇمىسى, ارداگەرلەر ماسەلەسىنە ارالاسۋعا تۋرا كەلدى. 2016 جىلدان بەرى پارتييا جۇ­مىسىنا ارالاسىپ جۇرمىن دەي ال­مايمىن. تەك ارا-اراسىندا بۇگىنگى قىز­مەتىمە باي­لانىستى زاڭدارعا, سىبايلاس جەم­قور­لىققا قاتىستى ماسە­لەلەردى تالقى­لاۋعا شاقىرىپ تۇرادى.
– پارتييانىڭ قالىپتاسۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالار تۋرالى نە ايتاسىز?
– بۇگىنگى كۇنگە دەيىن پارتييا سوزىنىڭ وتىم­دى بولۋى, پارلامەنتتەن تيىستى ورنىن الۋى پرەزيدەنت بەدەلىنىڭ ارقاسى ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. حالىق پارتيياعا الى دە سەنەدى, سەبەبى پارتييا باسىندا مەملەكەت باسشىسى تۇر. جاسىراتىنى جوق, «پرەزي­دەنت ايتسا عانا قوزعالاسىڭدار» دەپ سى­نادى دا سايلاۋشىلارىمىز. قالاي دەگەن­مەن دە, جاقسى ومىردەن بارىمىز دە ۇمىتتىمىز عوي. سولاي بولۋى تيىس تە. پارتييانىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن سەرگەي تەرە­ششەنكو, باقىتجان جۇماعۇلوۆ, نۇرلان نىع­ماتۋلين, باۋىرجان بايبەكتىڭ ارقاي­سىنىڭ قولتاڭباسى قالدى. مۇمكىن­دىكتەرى سول كەزدەگى جاعدايعا بايلانىستى. بۇگىنگى باسشىلىقتىڭ جۇمىسى دا كوڭىلدەن شىعادى. قازىرگى زامان تالابىنا ساي ارەكەت ەتىپ جاتقانىن بايقاپ جۇرمىن. ناتيجەسى دە جامان ەمەس. وسىدان 6-7 جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا ەلدىڭ احۋالى اناعۇرلىم جاقساردى. وزىم دەپۋتات كەزىمدە نارىنقول, قىزىلشەكارا, جار­كەنت, ەڭبەكشىقازاق, مىنا جاقتا تورعاي سيياقتى شالعاي ايماقتارعا جيى شىعا­تىن­مىن. كورشىلەس اۋداندار ەڭسەسىن كوتەرىپ قال­عاندا, بارعان ايماقتاردىڭ جاعدايى الى ناشار بولاتىن. بۇگىن كوپ تاۋىر.
– سول كەزدە بەرىلگەن ۋادەلەر قانشا­لىق­تى ورىندالدى?
– بىز ۋادەنى دە اقىلعا سالىپ بەردىك, ەكونوميكانىڭ اياق الىسىنا قارادىق. سوندىقتان كوتەرىلگەن ماسەلەلەر كەزەڭ-كەزەڭمەن شەشىلىپ جاتتى. مىسالى, ارقا­لىق پەن تورعايدىڭ اراسىندا 283 شاقى­رىمدىق جول بار. بۇل جولدىڭ جىرى ۇزاققا سوزىلعان-دى. سول جولدى جوندەۋدى باستاۋعا قول جەتكىزىپ ەك, 100 شاقىرىمى جوندەلگەن سوڭ, قالعانى قالىپ قويدى. اۋىزسۋ ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋىنە كومەك­تەس­تىك, ول بىزدىڭ عانا كومەك ەمەس, تيىستى باع­دارلامالار ارقىلى جۇزەگە اسقان جۇمىس. بىز تەك سول باعدارلامانىڭ ۋاقىتىندا جۇزە­گە اسۋىنا, قارجىنىڭ مەرزىمىندە بو­لىنۋىنە ىقپال ەتتىك. شالعايداعى اۋرۋ­حا­نالار ەلگە قىزمەت ەتسىن دەپ قۇرال-سايمان­دارىن الۋىنا سەپ بولدىق. الى ەسىمدە, 2002 جىلى تورعاي ەلىنە قاراتاي تۇرىسوۆ پەن ماقتاي ساعديەۆ اعا ەكەۋىن الىپ باردىم. ەكەۋى دە كەزىندە سول وڭىردە باسشىلىق قىزمەت ەتكەن. بىز بارعان جىلى ومىرزاق شو­كەەۆ اكىم, قوستانايدا بىر جەتىدەي جۇ­رىپ, كەلىسسوز جۇرگىزە جۇرىپ, ۇلكەن ماسە­لەنىڭ شەشىمىنە قول جەتكىزدىك: حالىقتىڭ «ەلەكترسۆەت» مەكەمەسىنە قارىزى 184 ميلليون تەڭگەگە جەتكەن. سونى ۇكىمەتكە ايتىپ, جويعىزدىق. ونىڭ سىرتىندا 6 ايعا دەيىن تاريفتى 50-60 پايىزعا دەيىن تومەن­دەتتى. ول كەزدە مونوپوليياعا قارسى اگەنت­تىك توراعاسى بۇگىنگى پرەمەر-مينيستر باقىت­جان ساعىنتاەۆ بولاتىن.
قوستاناي وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدا­نىندا اكىم بولىپ قىزمەت ەتكەن, «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ مۇشەسى, بۇگىنگى زەي­نەتكەر سابىرجان احمەتوۆ اعامىزدىڭ سۇراۋى ارقىلى ارقالىق – استانا جولاۋ­شىلار پويىزىن ساقتاپ قالدىق. سول كەز­دەگى كولىك مينيسترى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ «جولاۋشى از, پويىز جۇرگىزۋ تيىمسىز» دەگەن بولاتىن. سول كىسىنىڭ قابىلداۋىنا بارىپ, تورعايعا نە ۇشاق ۇشپايدى, قىستىگۇنى اۆتوكولىك جۇرمەيدى. جالعىز كولىك – پو­يىز. ەگەر بىز سول ماسەلەنى شەشىپ بەر­مە­سەك, ەل-جۇرت ابدەن بەينەتكە تۇسەتىنىن تۇ­­سىن­دىردىك. پويىز ماسەلەسى شەشىلدى. قا­زىرگى كۇنى 7-8 ۆاگوننان تۇراتىن استانا – ار­قالىق پويى­زىنا بيلەت تابا المايسىز. جولاۋشى كوپ.
جانگەلدى اۋدانىنا بارعانىمدا, بىر توپ ايەل تاڭعى ساعات 3-4-تە پويىزدان كۇتىپ الىپ, زەينەتاقىلارى مەن ەڭبەكاقىلارىن الا الماي, قاتتى قينالىپ جۇرگەنىن ايت­قاندا, تۇتىپ جەپ قويارداي كەزەڭ بولعان. قان­شاما ادامنىڭ اراسىنان سەنى سايلا­دىق دەپ تالاپتارىن ايتادى. ارينە, ول كەزدە قولىمنان ەشتەڭە كەلمەس ەدى. سەبەبى, سول جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ كولەمى بۇگىنگى اقتوبە وبلىسىنىڭ بيۋد­جەتىندەي عانا بولاتىن. اقشا جوق. ۋادە بەرىپ, «كورەمىز-كورەمىز» دەپ كەتتىم, بۇل بارلىق وڭىرگە تان قۇبىلىس ەدى. استانانىڭ وزى الى جاس, قۇرىلىسى جۇرىپ جاتقان كەز. پرەزيدەنت رەزيدەنتسيياسى قۇرىلىسى تولىق بىتپەگەن. پارلامەنتتىڭ جانىندا تۇرعان عيمارات بولعان سوڭ, پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس ورنىنا قالاي كەلىپ-كەتەتىنىن, قۇرىلىس ارقىلى كىرىپ-شىعىپ جۇرگەنىن كوردىك. بىزدىڭ حالىق پاراساتتى عوي, ەكى-ۇش جىلدان كەيىن جاعداي تۇزەلە باستادى. بۇگىن, شۇكىر دەرلىك. كەيىن بارعانىمىزدا ماسەلە ايتپاق تۇگىلى, امانداسۋعا ادام تابا المايتىن كۇيگە تۇستىك. قازىر جاعداي جاقساردى. وسىعان «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ جۇيەلى جۇمى­سى­نىڭ سەبەپ بولعانىن ايتۋىمىز كەرەك. تييا­ناقتى جۇمىس جالعاسسا دەيمىن. قو­عامعا پايداسى تيەتىن باعىتتا جۇمىس ىستەي بەرۋ لازىم. «نۇر وتان» اركىمنىڭ كوڭىلىنەن ورىن الاتىنداي ەڭبەكتەنۋى تيىس. ويتكەنى پارتييا بەدەلىن كوتەرۋ – پرەزيدەنتتىڭ بەدەلىن وسىرۋ دەپ بىلەمىن.

اڭگىمەلەسكەن
ايدانا بەگىم

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*