اۆتونەسيە اۆتوپاركتى جاڭارتا الا ما?

585
0
بولىسۋ:

اۆتوكولىك نارىعىنداعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, وتاندىق اۆتوپاركتەن «قارتايۋ» بەلگىلەرى بىلىنەدى. ياعني, جىل وتكەن سايىن ەسكى كولىكتەر قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىندا 20 جىلدى ارتقا تاستاعان كولىكتەر سانى 38,1 پايىز بولسا, وسى جىلدىڭ باسىنداعى دەرەكتەردەن ونىڭ 43,5 پايىزعا جەتكەنىن كورىپ وتىرمىز. ال 1-3 جىل بولعان كولىكتەر قاتارى 4,7 پايىزدان 3,2 پايىزعا قىسقارعان. ەسكى كولىكتىڭ جيى بۇزىلاتىنىن, تۇرلى اپاتتى جاعدايلارعا سەبەپ بولاتىنىن, ونىڭ ەكولوگيياعا دا كوبىرەك زييان كەلتىرەتىنىن بارىمىز بىلەمىز. ايتسە دە, «نەگە جاڭا كولىك مىنبەيسىڭ?» دەپ ەشكىمدى مىندەتتەي المايمىز, اركىم وز شاما-شارقى كەلگەنىنە قاراي كولىك تاڭدايدى.

2019 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, «جاسى» جيىرما جىلدان اسىپ كەتكەن كولىكتەردىڭ باسىم بولىگى الماتى وبلىسى, الماتى قالاسى مەن تۇركىستان وبلىسىندا تىركەلگەن. ودان كەيىنگى ورىندا – جامبىل وبلىسى. ال سالوننان كولىك مىنەتىندەردىڭ كوبى الماتى, استانا قالالارى مەن اقتوبە وبلىسى تۇر­عىندارى ەكەن.
ەسكى كولىكتەردىڭ كوبەيۋى – اۆتوون­دى­رىستى دامىتامىز دەپ الدىمىزعا ماقسات قويعان بىز ۇشىن ونشا جاقسى كورسەتكىش ەمەس. ارينە, سۋ جاڭا اۆتوكولىكتى كىم تاقىمىنا باسقىسى كەلمەيدى دەيسىز, بىراق قارجىلىق جاعدايعا بايلانىستى وعان ەكىنىڭ بىرى قول جەتكىزە المايدى. دەگەنمەن سوڭعى جىلدارى اۆتونەسيە ارقىلى ارمانداعان ارعىماعىن تا­قىم­داعانداردىڭ قاتارى كوبەيىپ كە­لەدى. اۆتونەسيە دەمەكشى, تاياۋدا كولىك ساتىپ العىسى كەلەتىندەرگە جاعىمدى جاڭالىق تارادى. ۇلتتىق بانك تور­اعا­سى دانييار اقىشەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەي­تىلگەن وتى­رىسىندا «7 – 20 – 25» باع­دار­لاماسى ۇلگىسىندە كولىكتى نەسيەگە بەرەتىن باع­دارلامانىڭ دايىن­دالىپ جاتقانىن ايتتى. «بىلتىر «7 – 20 – 25» باعدار­لاماسىن ەنگىزدىك. ونىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كورىپ وتىرمىز. نەسيەنى حالىققا تيىمدى ەتۋ ۇشىن نە ىستەۋىمىز قاجەت? ۇلتتىق بانك از ۋاقىتتا ازا­مات­تار ۇشىن ەلىمىزدە شىعارىلاتىن كولىك­تەردى نەسيە ار­قى­لى الۋ باعدارلاماسىن دايىنداۋعا ازىر. جوسپارىمىز نا­رىقتىق ەكونو­ميكا قاعيداسىندا جۇزەگە اسادى. نەسيە تۇرى «7 – 20 – 25» باع­دار­لاماسىنىڭ با­­زاسىندا قۇرىلادى», – دەدى دانييار اقىشەۆ. بۇل جيىنعا ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ تا قاتىسقان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنىس­تى ماقۇلداپ, ونىڭ حالىققا قوسىمشا جۇمىس ورنىن بەرەتىنىن ايتا كەلە, «بىز تۇتىنۋشى مەن وندىرۋشىگە تيىمدى بولاتىن نەسيە تۇرلەرىن دامى­تۋىمىز قاجەت» دەدى.
– كەز كەلگەن نەسيە بيزنەسكە ار­نالسا, ياعني تابىس اكەلەتىن بولسا, ول – دۇرىس قادام. تاكسي قىزمەتىن اتقارىپ, جۇك تاسىمالداپ, باسقا دا كولىككە قا­تىستى قىزمەتتەردى ۇسىنىپ جۇر­گەندەرگە بۇل ۇتىمدى بولادى. ويتكەنى ونىڭ كولىگى بوسقا تۇرمايدى, ۇنەمى قوزعا­لىستا, اقشا تاۋىپ تۇر. تاپقان تابى­سىنىڭ بىر بولىگىن نەسيەگە قاي­تارادى.
7 پايىزدىق نەسيە كولىك سالا­سىندا بۇعان دەيىن بولماعان. بۇل – وتە قولايلى تاسىل. ال ەندى كولىك تۇتىنۋعا, ياعني وزى مىنۋ ۇشىن بولسا, جاعداي سال قيىنداۋ. سەبەبى, نەسيەنى ۋاقىتىلى قايتارۋ كەرەك. ال ول اقشا سىزدىڭ تابىسىڭىزدان كەتەدى, – دەيدى نارحوز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى داۋرەنبەك بوقاەۆ. – اقشاسى بولا تۇرا كولىكتى نەسيەگە الۋدى قۇپ كورەتىندەر دە بار. ولار اقشاسىنىڭ بەلگىلى بىر بولىگىن كولىك ساتىپ الۋعا جۇمساپ, قالعانىن باسقا ماقساتتا پاي­دالانۋدى جوسپار­لايدى. سول ۇشىن بۇل باعدارلاما كوپ­شىلىككە تيىمدى بولعالى تۇر. ارزان باعاداعى نەسيە ادامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتادى. وز كولىگىمەن جۇرىپ, كوپ شارۋانى تىندىرۋعا بولادى. بىرەۋگە ۇي قاجەت بولسا, ەندى بىرى كولىك ساتىپ الىپ, ىسپەن اينالىسقىسى كەلەدى. اركىمنىڭ قاجەتتىلىگى ارتۇرلى. سوندىقتان وتە قۇپ­تارلىق جاعداي. ونىڭ ۇستىنە ۇيگە قاراعاندا كولىكتىڭ قۇنى اناعۇرلىم تومەن بولعاندىقتان, بۇل نەسيەنى تەزىرەك تولەپ تاستاۋعا بولادى. مى­سالى, وتاندىق كولىكتەر العاشقى كەزدە 1 ميلليون 300 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلعان. قازىر 3-4 ميلليون تەڭگە شا­ما­سىندا دەسەك, ونىڭ قايتارىمى تە­زى­رەك بولادى. تاعى بىر ۇتىمدى تۇسى – بۇل كولىك بانكتە كەپىلدە تۇرعاندىقتان, ونى ساتۋعا دا جاقسى. ەگەر كولىكتى ساتىپ الۋشى ارى قاراي تولەي الماي­تىنداي جاعدايعا دۋشار بولسا, ونى قالعان باعاسىنا ساتىپ جىبەرىپ, بانكتەگى قارىزىنان قۇتىلا الادى.
كولىك – كۇندەلىكتى قاجەتتىلىك. جۇمىسقا بارۋ, بالاڭدى باقشاعا, مەك­تەپكە جەتكىزۋ, ۇي شارۋاسىن بىتىرۋ – بارى كولىكپەن اتقارىلادى. ونىڭ ۇستىنە ۋاقىت ۇنەمدەلەدى. سوندىقتان جاڭا كولىككە قول جەتكىزۋ كوپ ادامنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتادى. قازاقستاندىق وندىرىس كوتەرىلەدى. وتاندىق وندىرىستى قولداۋعا دا بۇل باعدارلامانىڭ پايداسى تيەدى. جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ەكونوميكا دا­مىپ, سالىق تۇسەدى. مۇنىڭ مەملەكەت ۇشىن دە تيىمدىگى باسىم بولماق. قول­دانىستاعى كولىكتەردىڭ جاڭارۋى ەكولوگيياعا دا پايداسىن تيگىزەدى.
ەسكى كولىك مايدى تۇگەل جاعا ال­مايدى. جاڭا كولىكتەر ەكولوگييالىق نورمالارعا ساي بولادى.
رەتى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىك, سوڭعى جىلدارى ەسكى كولىكتەردى جويۋ باعدارلاماسى دا ىسكە اسىپ جاتىر. ەسكى كولىكتى بەل­گىلى سو­ماعا وتكىزىپ, ونىڭ ورنىنا وز اۆتو­زاۋىتتارىمىزدان نە­سيەگە ج­اڭا كولىك ساتىپ الۋعا مۇم­كىندىك قاراستىرىلعان. مۇنىڭ بارى اينالىپ كەلگەندە وڭ وزگەرىس. حالىقتىڭ تۇر­مىسىن جاق­سارتۋعا ۇمتىلىس دەپ تۇسىنۋ قاجەت.
– جويىلۋعا ساتىپ الىنىپ جاتقان كولىكتەرگە 150 مىڭ تەڭگە شاماسىندا اقشا تولەنەدى. بۇل سونشالىقتى كوپ اقشا ەمەس. ايتسە دە, ەسكى كولىكتەردىڭ وزى نارىقتا سول 100-150 مىڭ تەڭگەگە باعالانادى. بۇل – مەملەكەتتىڭ باعدار­لاماسى. كوبەيىپ كەتكەن ەسكى كولىكتى ازايتۋدىڭ امالى, ياعني نارىقتى رەت­تەۋ. وسىلايشا, ساتىپ الاتىن جاڭا كولىكتىڭ بەلگىلى بىر مولشەرىن تولەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. بۇل – دۇنيەجۇزىندە بار تاجىريبە. سوعان بىزدىڭ ەندى مۇم­كىندىگىمىز تۋىپ وتىر. قازىر ەلىمىزدە كولىك مىنىپ جۇرگەندەر از ەمەس, تىپتى كەيبىر ۇيدە بىر نەمەسە بىرنەشە كولىك بار. وسىنداي باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ەسكى كولىكتەردەن قۇ­تىلۋعا مۇمكىندىك تۋىپ, اۆتوكولىكتەرىمىز بىرشاما جا­ڭا­رىپ قالار ەدى. باعدارلاما جاسال­عان­نان كەيىن ونىڭ ناتيجەسىن كورۋىمىز كەرەك. ناتيجەسىنە قاراپ, ونى ارى قاراي جال­عاستىرۋعا بولادى. بۇل قولدايتىن ارە­كەت, – دەيدى ەكونوميست. – ال «7 – 20 – 25» اۆتونەسيەسىن كەلەشەكتە تەك جەڭىل كو­لىكتەرگە عانا ەمەس, ادام, جۇك تاسى­مال­داۋ سالالارىندا دا قولدانۋعا بولادى. ويتكەنى بۇل سالالار – مەم­لەكەتكە تابىس اكەلەتىن شەتەلدىڭ ۆاليۋ­تا كوزدەرى. باسقا ەلدەرگە تاۋار تاسى­مالداۋ تەڭگەمەن ىسكە اسپايدى. ول رۋبل, دوللار نە ەۆرو بولۋى مۇمكىن. ول بىزدىڭ تولەم جۇيەمىزدى, التىن-ۆاليۋتا قورىمىزدى ساقتاۋعا وزىندىك ۇلەس قوسادى. مەملەكەتىمىزدە شەتەلدىك ۆاليۋتانىڭ كوپ بولۋى تەڭگەنىڭ تۇراقتى بولۋىنا وڭ اسەر ەتەدى. بىز قانشالىقتى جۇك, ادام تاسىمالداۋدى دامىتساق, سونشالىقتى ەكسپورتتىڭ دەڭگەيىن كورسەتەدى. مۇنايدان شەتەل ۆاليۋتاسى تۇسەدى دەپ ماز بولامىز. ال وسى كولىك-لوگيستيكا سالاسىندا شەتەلدەن ۆاليۋتا الاتىن ەلدەر دە بار. شەتەلدىك نا­رىقتارعا شىعاتىن مۇم­كىندىك بولۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە قانشاما قاراجات جۇم­سالىپ, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك دالىزى سا­لىن­دى. وسى جول ارقىلى جۇك تاسىمال­داۋ­دى قازاقستان ىسكە اسىراتىن بولسا, ەكونوميكانىڭ تاعى بىر سەكتورى جاقسى داميدى. بىر جاعىنان لوگيستيكا دامىسا, ەكىنشى جاعىنان مەملەكەتكە قارجى تۇسەدى. بارى بىر-بىرىمەن بايلانىستى.
قازاقستان اۆتوبيزنەس قاۋىمداس­تىعى مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىز وتكەن جىلى شەتەل نارىعىنا 2 مىڭنان استام كولىك ەكسپورتتاعان. ونىڭ باسىم بولىگىن ەاەو ەلدەرى ساتىپ العان. قازاقستان اۆتوبيزنەس قاۋىمداستىعى توراعاسى اندرەي لاۆرەنتەۆتىڭ ايتۋ­ىنشا, جەڭىل اۆتوكولىكتى تاجىكستان, رەسەي, بەلارۋس جانە قىرعىزستانعا ەكسپورتتايمىز. وتكەن جىلى ىرى مامى­لەلەر تەك جەڭىل كولىكتەرگە عانا جاسال­عان جوق, كوممەرتسييالىق تەحنيكالار دا بولدى. تاجىكستان اۆتوبۋس, كوممەر­تسييالىق تەحنيكالاردى جانە تاكسي قىزمەتى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەكە تۇلعالارعا جەڭىل كولىك تە ساتىپ العان. وسى جاسالىپ جاتقان ارە­كەتتىڭ بارى – وتاندىق وندىرىستى دامىتۋدىڭ امالى. بۇعان جاڭا باعدارلاما دا سەرپىن بەرەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.

گۇلنار جۇمابايقىزى

بولىسۋ: