ۇي قاناتى – ليفت

556
0
بولىسۋ:

 ليفت – جۇك كوتەرەتىن ماشينانىڭ بىر تۇرى, زاڭ تىلىندە «عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردا ادامداردى جانە جۇكتەردى كابينادا بىر دەڭگەيدەن ەكىنشىسىنە تاسىمالدايتىن» تىك جۇرىستى قۇرىلعى. ونسىز ادامزات اسپانعا بوي سوزعان زاۋلىم ۇي تۇگىلى, بىرەر قاباتتى عيمارات تۋرالى دا ارمانداي الماس ەدى.

الەمدەگى العاشقى ليفت رەسمي تۇردە 1743 جىلى فرانتسۋز پاتشاسى XV ليۋدوۆيكتىڭ ۆەرسالداعى سارايىندا پايدا بولدى دەپ ەسەپتەلەدى. كورول ونى جوعارى قاباتتاعى ناقسۇيەرىنىڭ ورىنجايىنا ەش قينالىسسىز كوتەرىلۋ ۇشىن ورناتقان دەسەدى. راس, بايىرعى دەرەك كوزدەرىندە بىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VI عاسىردا مىسىردا, بىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ى عاسىردا ەجەلگى ريمدە ادامداردى جوعارى-تومەن تاسىمالدايتىن قۇرىلعىلاردىڭ بولعانى ايتىلادى. ريمدىك ساۋلەتشى ۆيترۋۆيي دە ارحيمەدتىڭ بىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 236 جىلى ادام مەن زات كوتەرگىش اپپاراتتى تۇرعىزعانى تۋرالى جازادى. رەسەيدە 1795 جىلى ونەرتاپقىش ي.كۋليبين بۇراندالى جولاۋشىلار ليفتىنىڭ كونسترۋكتسيياسىن ويلاپ تاۋىپ, ورىس يمپەراتورىنىڭ «قىسقى سارايىنا» ورناتقان.
ۇزاق جىلدار بويى تەك پاتشالاردىڭ عانا يگىلىگى بولىپ كەلگەن ليفتىنىڭ زاماناۋي جانە جالپىعا ارنالعان تۇرىن دۇنيە­جۇزىلىك كورمەدە (قازىرگى EXPO) 1854 جىلى امەريكالىق ونەرتاپ­قىش ەليشا دج. وتيس جاھانعا پاش ەتتى. 1987 جىلى ونىڭ ونەرتابىسى تۇڭعىش رەت امبەباپ دۇكەندەردىڭ بىرىندە ورناتىلعان جانە العاشقىدا تاۋارلاردى جوعارعى قاباتتاردان تۇسىرۋ جانە كەرى كوتەرۋ ۇشىن قولدانىلىپتى. سەبەبى, وعان كىرۋگە ادامدار قورقاتىن بولعان.
بىرىنشى ەلەكترلى جولاۋشىلار ليفتىن 1880 جىلى Siemens & Halske (سيمەنس ۋند حالسكە) نەمىس فيرماسى دايىنداپ شىقتى. ول 22 مەتر بيىكتىككە نەبارى 11 سەكۋندتا كوتەرەتىن ەدى. سودان بەرى ادامزات ۇشىن زاڭعار عيماراتتار سالۋداعى ­باستى كەدەرگى جويىلدى. مىسالى,­ 1974 جىلى تۇرعىزىلعان, 2009 جىل­عا دەيىن Sears Tower دەپ اتالعان, اقش-تاعى قازىرگى ەكىنشى ەڭ بيىك عيمارات سانالاتىن 108 قاباتتىق ۋيلليس-تاۋەردە (Willis Tower) 106 ليفت بار. ونىڭ 16-سى – ەكى قاباتتى. ياعني, بىردەن ەكى قاباتتا جولاۋشىلاردى قابىلداپ, تۇسىرە الادى. ولار 412 مەتردى بىر مينۋتتان سال اساتىن ۋاقىت ىشىندە ەڭسەرەدى.
قازاق تىلىنە قازىر «جەدەلساتى» دەپ اۋدارىلىپ جۇرگەن ليفت قازاقستاندا العاش رەت كەڭەس وداعى تۇسىندا, سوعىستان كەيىنگى جىلدارى پايدا بولدى. ايتپاقشى, العاشقى ليفتىلەردىڭ قايدا ورناتىلعانى قۇپييا ۇستال­عان. كەيىن 1960-80-شى جىلدا­رى ولار سول كەزدەگى استانامىز ­الماتىداعى وكىمەتتىك ماڭىزدى عيماراتتاردا جانە بىرقاتار كوپقاباتتى ۇيلەردە ورناتىلا باستادى.
كەڭەستىك باستاپقى جۇك جانە جولاۋشىلار جەدەلساتىسىنىڭ سىرتقى ەسىگى اۆتومات تۇردە ەمەس, قولمەن جابىلاتىن. ياعني, بۇل قۇرىلعىنى پايدالانۋ ۇشىن ەڭ الدىمەن ارنايى نۇكتە-كنوپكانى باسىپ, ليفتىنىڭ كەلۋىن كۇتۋ كەرەك بولاتىن. سودان كە­يىن ونىڭ سىرتقى ەسىگىن, ىزىنشە ليفتىنىڭ وزىنىڭ ەسىگىن اشۋ قاجەت ەتىلەتىن. ىشىنە كىرگەسىن, قاجەتتى قاباتتى تاڭدايسىز جانە دىرىلدەپ, دۇركىرەگەن قۇرىلعىنىڭ كوزدەگەن جەرىڭىزگە امان-ەسەن جەتكىزۋىن ىشتەي تىلەيسىز.
سىرتقى تۇرقى تەك ۇرەي تۋ­عى­زاتىن, ىشى يت بايلاسا تۇرعىسىز تار, تەمىر توردى كوزگە ەلەستەتەتىن كەيىنگى كمز-58 تيپتى كە­ڭەستىك ليفتىلەر دە جايسىزدى­عى سىرتىندا, «جايباسار» شابان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە ەشكىم دە قالىپ قويعىسى كەلمەيتىن.
جۇيكە جۇيەسى السىز ادامدار تورشادان شاحتاداعى جەدەلساتى قۇرىلعىلارىنىڭ ساتىر-سۇتىر جۇمىسىن قورقاسوقتاي باقىلاپ, قاباتتار اراسىنداعى اۋىستىر­عىشتاردىڭ تاسىر-تۇسىر دىبىستارىنا سەزىك­پەن قۇلاق تۇرىپ, اۋىر ليفت اقىرى جۇلقىلاي كىلت تەجەلگەندە سەلك ەتىپ, ابدەن زارەسى كەتىپ, يمانى ۇشقانداي بولاتىن.
سوندىقتان بولسا كەرەك, ليفتەر ماماندىعى اسا سىيلى ەدى. ولاردى قازاقستاندىق ىرى قالالارداعى ليفتىسى بار ۇيلەردەگى تۇرعىنداردىڭ ەڭبەكتەگەن بالاسىنان ەڭكەيگەن كارىسىنە دەيىن تانيتىن, نە زات سۇراسا, بەتتەن قاقپايتىن. ليفتىلەردىڭ ەبەدەيسىز كابيناسى, مەحانيكالىق قۇراۋىشتارى ۇدايى كۇتىمدى قاجەتسىنەتىنىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ديسپەتچەردى شاقىرۋ باس­تىرماسىنىڭ جيى ىستەن شىعۋى ونداي ۇيلەردە ليفتەر ادامنىڭ ۇنەمى وتىرۋىن تالاپ ەتەتىن. ايتپەسە, جەدەلساتى توقتاپ قالسا, ليفتەردان جاقىن دوس, قۇتقارۋشى, جاناشىر قالمايتىن.
قازىرگى زامانعى وسىنداي قۇرىلعىلار بۇرىن ادام ەستىمەگەن تەحنولوگييالارمەن جابدىق­تالۋدا. مىسالى, دۇنيەجۇزىندە سىمسىز بايلانىستى پايدالاناتىن, سۋپەرەكولوگييا­لىق, جايلى, بۇرىنعىداي ماشينالىق بولىمى جوق جيناقى جانە 40 جىلدىق كەپىلدىكتى مەرزىمى بار پروتسەسسورلىق ليفتىلەر كەڭ تارالعان. مۇنداي ليفتىلەردى ەلورداداعى ۇكىمەتتىك عيماراتتاردا, الماتىداعى ىرى بيزنەس ورتالىقتارىندا كەزدەستىرۋگە بولادى. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنداعى ورتالىعىندا, كوپتەگەن جاڭا نىساندا جاپوندىق «ميتسۋبيسي» كومپانييا­سى وزىنىڭ الدىڭعى قاتارلى وسىنداي قۇرىلعىلارىن ورناتقان. ولاردىڭ قۇنى عيماراتتىڭ بيىكتىگىنە (كوتەرۋ قۋاتتىلىعى ارتۇرلى), ىشكى ديزاينىنا, جىلدامدىعىنا (0,2 مەتر/سەكۋندتان باستاپ, بىر قاباتتى 1 سەكۋندتان دا از ۋاقىتتا ەڭسەرەتىندەرى بار) جانە باسقا دا سيپاتتاماسىنا قاراي ارتۇرلى بولىپ كەلەدى. Transport Tower اكىمشىلىك عيماراتىندا, مىسالى, جىلدامدىعى ارتۇرلى ليفتى­لەر قىزمەت ەتەدى.
بۇدان بولەك, استانادا ونە بويىنا ەندىرىلگەن لازەرلەر تولىق شىعىپ ۇلگەرمەگەن ادامدى ەسىكپەن قىسىپ تاستاۋدان ساق­تايتىن, شاحتاعا قۇلاۋ كەزىن انىقتاپ, تەجەۋ ۇشىن سىرتقى اۋا قىسىمىن ۇنەمى باقىلاۋدا ۇس­تاي­تىن جۇيەسى بار وزىق ليفتىلەر دە كەزدەسەدى.
الەم قازىر جەدەلساتىلاردى تىپتى «جاساندى ينتەللەكتپەن» جابدىقتاۋ جايىن زەردەلەپ جاتىر. ناتيجەسىندە, بۇل قۇرىلعىلار باتىرما-كنوپكالاردان ارى­لىپ, داۋىسپەن باسقارىلاتىن بولادى; ولار كۇتۋشىلەر كوپ جينالعان قاباتتاردى انىقتاپ, ترافيكتى رەتتەيدى; عيمارات مۇلكىن بۇلدىرۋشى بۇزاقىلاردى شەكتەۋ شارالارىن قولدانادى; كابينالاردى جولداۋدا باسقا دا باسقارۋشىلىق شەشىمدەر قابىلدايدى دەپ كۇتىلۋدە.
ايتكەنمەن, قازاقستاننىڭ كوپتەگەن وڭىرى ۇشىن ازىرگە قالىپتى جۇرىپ-تۇراتىن, قاۋىپسىز قاراپايىم ليفتىنىڭ وزى مۇڭ بولىپ تۇر.
– بۇگىندە, شىنىن ايتۋ كەرەك, ەلىمىزدەگى ليفت شارۋاشى­لىعىنىڭ باسىم بولىگى نورماتيۆتىك پايدالانۋ مەرزىمىنەن اسىپ كەتتى. سوندىقتان وسى ما­سەلەنى شەشۋ ۇشىن بۇدان بىلاي قازاقستاندا ليفتىلەردى اۋىستىرۋ جانە ولارعا جوندەۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ياعني, بۇعان ­تى­كەلەي اكىمدىكتەر جاۋاپتى بولادى, – دەيدى يندۋسترييا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترى رومان سكليار.
ايتپەسە, قارجى جيناپ, جەدەل جاڭا ليفت ساتىپ الۋعا تۇرعىندار قاراجاتى جەتىسپەيدى. بىراق بۇل تەگىن سىيلىق ەمەس, قايتارىمى قاراستىرىلعان قارىز اقشا بولاتىنىن دا ايتا كەتكەن جون.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدە 18,7 مىڭ ليفت بار. سونىڭ ىشىندە 16,2 مىڭى – ­جولاۋشىلار ليفتى. قالعان 2,5 مىڭى – جۇك ليفتى.
تۇتاستاي العاندا, رەسپۋبليكادا 7 مىڭ كوپقاباتتى تۇرعىن ۇي ليفتىمەن جابدىقتالعان.
– قازىرگى قولدانىستاعى وسى 18,7 مىڭ ليفتىنىڭ تەك 14,4 مى­ڭى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. قالعان 4,3 مىڭ جەدەلساتى جوندەۋدى نەمەسە تولىق اۋىستىرۋدى تالاپ ەتەدى. جالپى, ليفتىلەردىڭ ورتاشا توزۋ دەڭگەيى 33 پايىزدى قۇرايدى. تۇرعىندار ليفتىلەرگە جوندەۋ جۇرگىزۋ نەمەسە ولاردى اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىمدى وزدەرى قابىلدايدى. تيىسىنشە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلە­نىپ, بەكىتىلۋگە تيىس. ونىڭ نەگىزىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. سودان كەيىن تۇرعىندار 8 جىلدان 15 جىلعا دەيىنگى مەر­زىم ىشىندە جۇمسالعان قارجىنى كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ تۇ­بىر­تەگى – بىرىڭعاي تولەم قۇجاتى ارقىلى قايتارادى. مىسال ۇشىن الساق, استانادا بىر پاتەردەن 2,5 مىڭ تەڭگەدەن 3 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جينالادى, – دەپ تۇسىندىرەدى ليفتىلەردى جاڭارتۋدىڭ جاڭا تەتىگىن مينيستر ر.سكليار.
ەلىمىزدە قازىر جەدەلساتىنىڭ تۇر-تۇرىن تابۋعا بولادى. ماسەلەن, 1 ميلليون تەڭگە تۇراتىن, تومەنگى قاباتتان جوعارىعا تاماق تاسىمالداۋعا قىزمەت ەتەتىن اس ۇي ليفتىن كوتتەدجدەرىنە ورناتىپ جاتقان اۋقاتتىلار دا جەتەرلىك.
بۇعان دەيىن رەسەيدەن, بەلارۋستەن, قىتايدان جانە الىس شەتەلدەن دايىن ونىمدى تاسىپ, ورناتۋمەن جانە ورناتىلعانىنا قىزمەت كورسەتۋمەن شەكتەلىپ كەلگەن قازاقستاندىق كومپا­نييالار ەندى وزدەرى دە ليفت وندىرىسىن جولعا قويۋدا. ماسەلەن, 2017 جىلى وسكەمەندە مayralift وتاندىق كاسىپورنى تۇركييالىق ينجەنەرلەردى تارتا وتىرىپ, جاڭا بۋىنداعى جايلى, جوعارى تەحنولوگييالى, جوعارعى قاۋىپ­سىزدىك جۇيەسى قاراستىرىلعان, دىبىسسىز ليفتىلەر وندىرىسىن جولعا قويدى. وندا جەرگىلىكتى مازمۇن 60 پايىزداي كورىنەدى.
جارتى عاسىرعا جۋىق تاريحى بار «الماتىليفت» جشس وسى مەرزىمنىڭ باسىم بولىگىندە تەك جاتجۇرتتىق ليفت جابدىعىن ساتىپ الىپ, ورناتۋمەن جانە قىزمەت كورسەتۋمەن شەكتەلىپ كەلگەن. 2016 جىلى ول الماتىدا جولاۋشىلار جانە جۇك ليفتى­لەرىن جاسايتىن زاۋىتتى ىسكە قوستى. ونىڭ جىلدىق قۋاتتىلىعى – 1 مىڭ جەدەلساتى. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى مازمۇن ۇلەسى 70-80 پايىز كولەمىندە كورىنەدى.
ليفت قۇراستىراتىن كاسىپورىندار ەلوردا جانىندا دا, پاۆلوداردا دا, باسقا وڭىرلەردە دە اشىلدى. 2014 جىلى بوي كوتەرگەن, كەزىندە EXPO كورمەسىن جەدەلساتىمەن جابدىقتاعان «اقمولا ليفت جاساۋ زاۋىتى» 400 كەلىدەن 1 250 كەلىگە دەيىن جۇك كوتەرەتىن, 15 ادامدى سىيدىرا الاتىن جولاۋشىلار ليف­تىن, 5 000 كەلىگە ەسەپتەلگەن جۇك ليفتىلەرىن, سونداي-اق اۋرۋحانا­لىق جانە اۆتوموبيلدىك ليفتى­لەردى, تراۆولاتوردى شىعارادى. ونىڭ قۋاتتىلىعى دا جى­لىنا
1 مىڭ ليفت پەن 250 ەسكالاتور جاساۋعا قاۋقارلى.
نەگىزى, ەلىمىزدە جاقسى, جاڭا جەدەلساتىنىڭ قۇنى 5-9 ميل­ليون تەڭگە اينالاسىندا قۇبىلادى.
ليفتىلەردىڭ قۇلاۋى وقي­عالارى, اسىرەسە, 2017 جانە 2018 جىل­دارى جيىلەدى. ولار­دىڭ بىرقاتارى ادامداردىڭ جازىم بولۋىنا سوقتىردى. وقيعالار تىزبەگى بيىل دا جالعاسىن تاپقانى مالىم. مۇنداي وقيعالار جا­يىندا اقپارات قۇرالدارى جە­دەل حابارلاپ وتىرادى. بۇل ما­سەلەنىڭ قوعامدى قاتتى الاڭ­داتاتىن تۇيتكىلگە اينالعانىن اڭعارعان مەملەكەت تە ونىڭ تۇيىنىن تارقاتۋدىڭ تۇرلى جولدارىن ىزدەپ جاتىر.
قالاي بولعاندا, ميلليون تۇرعىنى بار مەگاپوليستەرى­مىزدىڭ قاتارى ارتقان سايىن, كوككە مويىنسۇنعان زاڭعار عيمارات سانى دا قاپتاپ وسپەك. دەمەك, قازاق ەرتەگىلەرىندە ايتىلاتىن «شىڭعىرا كىسىنەپ, اسپانعا قاراي شاپشىعان» پىراقتارداي, وزىنە مىنگەن ادام­داردى الىپ, ورگە قاراي ورلەي جونەلەتىن «تەمىر تۇلپار» – ليفتىلەرگە دەگەن قاجەتتىلىك ارتا بەرمەك. سايكەسىنشە, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن جايلىلىعىنا قاتىستى تالاپتار دا وزەكتى بولا تۇسەرى انىق.

ەلدوس سەنباي

بولىسۋ: