Аралас мектеп ана тілге тұсау ма?

аралас мектеп
© коллаж: Елдар Қаба

Жаңа оқу жылының басталуына санаулы күндер қалды. Биыл 1-сыныпқа өтініш берушілердің 70 пайызы мемлекеттік тілде білім алуды таңдаған. Алайда бұл елі­мізде аралас мектептердің азайғанын білдірмейді. ­Шал­ғайдағы ауыл халқы балаларын қазақша оқытқа­нымен, ірі қалалардағы ата-аналар қазақ тілінің бола­шағына сенбейтіндей.

Белгілі ғалым Мекемтас Мыр­захметұлының зерттеуінше, 1937-1938 жылдардың өзінде елімізде 478 аралас мектеп болған. Ал бүгінде Оқу-ағарту министрлігінің мәлі­ме­тіне сәйкес, Қазақстанда 2 047 ара­лас тілде оқытатын мектеп бар. Яғни 1,5 миллионға жуық бала ара­лас мектепте білім алып жүр. Сонда 1937 жылмен салыстырғанда тәуелсіз Қазақстандағы аралас мек­тептердің саны 4 есе өскен. Аралас деген аты ғана. Мұндай мектеп­тер­дегі мәдени шаралар мен ата-аналар жиналысының барлығы орыс ті­лінде өткізіледі. Елордадағы аралас мектептердің біріндегі мұғалім Назым Мақсатқызы 3-сыныпты тәжірибе алаңы етіп көру үшін са­бақты тек қазақ тілінде өткізе бас­тайды. Бірде мұғалім: «Көшеден үйі жоқ «бомждар» мен «наркомандар­­ды» көретін шығарсыңдар. Олар жал­қаулығы мен білімге деген құл­шы­нысының жоқтығынан өмірде өз орнын таба алмайды…» деп оқу­шыларды білімге ынталандыру мақсатында мысалдар келтіреді. Қазақша бір ауыз сөз түсінбейтін бастауыш сынып балаларының бірі анасына: «Мама, бізді апай нарко­мансыңдар, бомж­сыңдар деп айт­ты» деп жеткізіп барады. Осылайша, ата-ана жағ­дайды түсінбестен мұ­ғалімге келіп, аузына келгенін ай­тып, жұмыстан шығару үшін бәрін істейді. Тіпті көшеде талай рет қо­қан-лоққы көрсетіпті.

– 25 жыл бойы қазақ мек­тебінде жұмыс істеп, соңғы жыл­дары аралас мектепке ауыстым. Екі мектептің айырмашылығы жер мен көктей. Мұстафа Кемал Ататүрік көп тілді, көп дінді, көп ділді мем­лекеттің өмірі ұзаққа бармайды дейді. Аралас мектепке келгенде байқағаным, оқушылар арасында қазақ тіліне қызығушылық жоқ. Балалар ағылшын тілі мұғалімінің аузына кіріп кете жаздайды, ал қазақ тілі мұғалімінің бетіне де қарағысы келмей, кітапты жауып тастап, партаның бетінде жатады. Енді өзіңіз салыстырыңыз, – дейді Назым Мақсатқызы.

Мұғалімнің айтуынша, орыс сыныбына кіріп келсеңіз, түгел қа­зақтың қаракөз балалары отыра­ды. Ішінде 1-2 ғана өзге ұлт өкілдері кездеседі. Бастауыш сыныптарда орыс сыныптары тіптен көбейіп кеткен. Бұған ата-аналардың латын әліппесін енгізеді дегеннен қорқып, баласын орыс сыныптарына же­тектеп жатқаны дәлел.

 

Қазақ сыныбын қажетсінбейтін қалалар

Қазір елімізде 1-сыныпқа құжат қабылдау аяқталды. Жаңа оқу жы­лында мектеп табалдырығын алғаш аттайтын 400 мыңнан аса баладан өтініш түсті. Құжат тапсырған­дар­дың басым бөлігі Абай, Шығыс және Батыс Қазақстан, Қостанай, Қарағанды облыстарында. Нұр-Сұлтан, Алматы және Шымкент қалаларында да 1-сыныпқа баратын балалар саны басым. Оқу-ағарту министрлігінің мәліметі бойынша, өтініш берушілердің 70 пайыздан астамы мемлекеттік тілде білім алуды таңдаған. Яғни 280 мың бала қазақ сыныбына барады. Әсіресе, баласын мемлекеттік тілде оқыт­қысы келетін ата-аналардың қарасы Қызылорда, Ұлытау, Маңғыстау, Жам­был облыстарында көп. Ал ­сол­түстік аймақтарда бұл көрсеткіш көңіл көншітпейді. Жағдайы мәз емес өңірлер басында Қостанай облысы тұр. Мұнда мемлекеттігі бар, жекеменшігі бар, 494 мектеп білім береді. Оның 118-і ғана қазақ мектебі, 114-і – аралас. Аймақтағы 110 мыңнан аса оқушының 32 мыңы ғана қазақ тілінде білім алады. Облыста қазақ мектептерінің үлесі 25 пайыз, қазақша оқып жатқан оқушылар үлесі 29 пайыздың ай­наласында. Үштен бір бөлігін де толтыра алмайды. Қостанайдағы халықтың 40 пайызы қазақтар екен. Бірақ не мектеп, не мемлекеттік тілде білім алатын оқушылар үлесі неге 40 пайызға толмайды? Демек, қазақ мектептерінде баласын оқы­туға құлықсыз ата-аналардың бары анық. Солтүстік Қазақстан облы­сында қазақ тілін оқыту ісіндегі жағдай мәз емес. Мұнда 259 орыс мектебі, 95 аралас, 114 қазақ мектебі бар. Қазақ мектептерінде оқитын 12 мың баладан орысша білім алатын балалар 3 есе көбейіп, 36 мыңнан асқан. Ал 95 аралас мектептің жайы бізге беймәлім.

Ірі мегаполистерде де жағдай мәз емес. Өткен оқу жылында елор­дада қазақ сыныптарында – 108 мың, орыс сыныптарында 85 мың бала оқыған. Ал Шымкентте қазақ сыныптарында – 152 мың, орыс сыныптарында – 54 мың, тіпті өз­бек сыныптарында 20 мың бала білім алыпты. Алматыда қазақ сыныптарындағы (140 мың) оқу­шылардан орыс сыныпта­рын­да­ғылар (153 мың) басым болып шық­ты. Ақмола облысында да сол, 555 жалпы білім беретін мектептің 159-ы ғана қазақша, 218-і аралас. Бір қызығы, тәуелсіздік алғалы Көкшетауда жаңа қазақ мектебі 2018 жылы бір-ақ салынған. Соны қосқанның өзінде қалада мемле­кет­тік тілде білім беретін 4-ақ мектеп бар. Ал аралас мектептерде оқушы­лар үшін қазақ тілі – тек 45 ми­нуттық сабақ.

Нұр-Сұлтандағы №90 гимназия директоры Аятжан Ахметжан­ұлы­ның айтуынша, заң бойынша бала­сын қандай тілді мектепте оқытуды ата-ана өзі шешеді. Оны зорлап қазақ тілді мектепке бергізе ал­майсың, міндеттей алмайсың. Себе­бі ол – конституциялық құқы. Сон­дықтан Білім басқармаларына ара­лас мектеп ашпа деп айта ал­май­сыз. Бес ата-ана орыс сыныбына өтініш жазып тұрса, басқарманың ашпауға заң бойынша құқы жоқ.

– Аралас мектеп керек. Бізде басқа таңдау жоқ. Егер аралас мектеп ашпасақ, онда біз орыс мектебін ешқашан жоя алмаймыз. Керісінше орыс мектептері дами береді. Ал бұл мемлекетте орыстіл­ді әлем мен қазақтілді әлемнің екі бөлек өмір сүруі екі бөлек ойла­нуын жалғастыра береді. Бұл – бір тұтас ел болуға үлкен қауіп. Сон­дықтан біз бірінші аралас мектеп­тің емес, орыс мектептерінің са­нын азайтуға, орыс мектептерін ара­лас мек­тепке айналдыруға күш салуы­мыз керек. Басқа таңдау әзірге жоқ, – дей­ді Аятжан Ахметжанұлы.

 

Ата-аналар неге алаңдайды?

Аралас мектептердің көбі орыс мектебінен араласқа өзгерген. Кө­бінде білім басқармалары 1-2 ата-ана арызданып келсе, мектепті ара­ласқа ауыстыра салады. Аралас мектептерге арналған оқу құралдары әуелде орыс тілінде жазылатыны да жасырын емес. Кейін оны қазақшаға аударады. Содан кейін аудармада кеткен қате қазақ тіліндегі құралдың сапасын төмендетеді. Жаңадан ашылған мектептердің көбі қазақ мектебі болып жұмыс бастағанымен кейін аралас мектепке айналып кеткен. Себебі ата-аналар шулап жүріп үйлерінің қасындағы мек­тепте «Орыс сыныбын ашсын. Ба­ламды қазақша оқытпаймын» дейді. Қазақ отбасылардың баласын орыс сыныптарына жетектеп апарып, қазақ мектептерін жапқызып жүр­гені санамыздағы құлдық психо­логияның әсерінен бе дейсің. Қоғам зиялылары осы мәселені қозғап, ең алғаш көтере бастағанда, орыс мектептерін әуелі аралас, кейін қазақ тілді мектепке айналдыру үшін мемлекет әртүрлі шаралар қабылдады. Алайда қолға алынған бастама кейін бақылаусыз қалды. Әсіресе, қазақ тілі латын әліппесіне көшетінін естігенде, тағы ата-ана­ның көңілі бұзылды. Себебі латын әліппесіне тек қазақ тілі көшеді, ал орыс тілі кирилицамен қалды. Сон­да көпшілігі «Балам қиналғанша, орыс сыныптарындағы кирили­ца­мен жүре берсін» деді.

– Дәл қазір орыс тілін білмесең, үлкен жетістікке жету қиын, билікке жолау мүмкін емес. Ал қазақ тілін білмесең, министр де, әкім де бола аласың, кедергі жоқ. Орыс тілінің статусын Конституциямен бекітіп, болашағын әр жолдауда айқындап тұрған мемлекетте ешкім қазақ тілін шынайы мемлекеттік тіл деп се­зінбейді. Күнделікті орыс тілінде сөйлейтін, орыс тілінде ғана іс-қағаз жүргізетін шенділер мен ме­кемелер көптігінде баласын же­тек­теп қазақ мектебіне жұрт апар­май­ды, – дейді Аятжан Ахметжанұлы.

Оның пікірінше, елімізден Ре­сей техникалық университет­терінің филиалын ашу, «Болашақ» халық­аралық бағдарламасы тізіміне Ресей университеттерін қосу секілді мем­лекеттік шешімдер баласын орыс мектебіне беретіндер санын кемі 20%-ға көтереді. Сондықтан жоға­рыдағы цифрлар алдағы күндері еселеп артуы әбден мүмкін.

Дегенмен үміт те жоқ емес. Се­бебі 2019 жылға дейін мектеп тү­лектеріне грант бөлгенде 50\50 қа­ғидаты сақталғанымен, тек 2020 жылдан бері тілге бөлмей, жалпы ҰБТ қорытындысы бойынша қа­былдау жолға қойылды. Соның нә­тижесі елімізде қазақтілді мек­теп­тердегі білім сапасы жоғары екені дәлелденді. Мемлекеттік грант­тың 70-80 пайызын қазақ сы­ныптарының түлектері иеленген. Тіпті 200 мыңнан астам өзге диас­пораның баласы қазақ мектебінде оқып жатыр. Яғни өзге ұлттардың өзі мұндағы келешек қазақ тілімен тығыз байланысты екенін түсіне бастаған.

Aikyn.kz | Бүгінгі жаңалықтар. Әлем және Қазақстан жаңалықтары.