Әсіресе, декреттік төлемге қатысты мәселелер қоғамда үлкен резонанс туғызды. Кәсіпкер ретінде жылдар бойы адал еңбек етіп, салық төлеп келген аналардың баласы алты айдан асса да, заңды төлемін ала алмай сенделіп жүргені – ойландырмай қоймайды. Мәселенің түп-төркіні қайда?
1,5 мың әйел кінәсін мойындаған
Көпшілік мұның себебін соңғы жылдары кең тараған «қитұрқы схемалармен» байланыстырады. Яғни, кейбір азаматтар жүкті бола салысымен немесе босанар алдында ғана жеке кәсіпкер ретінде тіркеліп, бірнеше кәсіпкерліктен жоғары табыс көрсетіп, ірі көлемде декреттік төлем алуға тырысқан. Мұндай әрекеттер бір-екі адамның емес, жүйелі сипат алғаны да жасырын емес. Нәтижесінде, мемлекет тарапынан бақылау күшейді. Құзырлы органдар төлем тағайындауда тексерісті қатаңдатып, күмәнді деп танылған істерді ұзақ қарауға көшті. Атап айтсақ, былтыр Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Светлана Жақыпова Қазақстанда декреттік төлем ашу үшін табысын асырып көрсеткен 113 әйелге қатысты 16 қылмыстық іс қозғалғанын айтқан еді. Қылмыстық іс Ақтөбе, Алматы, Абай, Қызылорда, Жамбыл және Түркістан облыстарында, сондай-ақ Алматы, Шымкент қалаларында қозғалған. Ал әйелдерге қатысты арызды Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорының жергілікті филиалдары хабарлаған.
– Төлеуші Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына әлеуметтік аударымдарды есепті айдан кейінгі айдың 25-інен кешіктірмей, әлеуметтік аударымдар төленетін айды көрсете отырып, ай сайын есептейді және төлейді. Осылайша, әлеуметтік аударымдар уақытылы түспеген жағдайлар анықталған өтініш берушілер, атап айтқанда, әлеуметтік аударымдарды әлеуметтік тәуекел туындағанға дейін немесе туындағаннан кейін бір күнде өткен кезеңге төлеген өтініш берушілер тексеріске жатады. Қор әлеуметтік аударымдары төленген кірісті азайту/арттыру фактісін болдырмау мақсатында қолданыстағы заңнама аясында тексеру жүргізе алады. Бұл ретте, Қор мемлекеттік органдарға, ұйымдарға, төлеушіге және өтініш берушіге сұрау салу арқылы әлеуметтік төлемдерді тағайындауға қажетті құжаттардың (мәліметтердің) анықтығына тексеру жүргізуге құқылы. Осылайша, жеке тексеру іс-шаралары негізінде нақты еңбек қатынастары болмаса да әлеуметтік аударымдарды аударған жағдайлар анықталған. Мұндай фактілерді тексеру үшін Қор филиалдары тиісті құжаттарды құқық қорғау органдарына жолдап отырады, – деп хабарлаған Басқарма төрағасының бірінші орынбасары Біржан Жүнісов.
Ең қызығы, Қор қанша тексеру жүргізсе де, табысын асыра көрсеткен біраз әйел тиісті төлемін алып үлгерген. Қор ондай әйелдер мемлекетке 158 млрд теңге сомасында залал келтірді деп болжап отыр. Ал Қор табысты заңсыз артық көрсетіп, артық әлеуметтік төлем алудың арты жазаға әкеп соқтыратынын түсіндіргеннен кейін елімізде 1,5 мың әйел кінәсін мойындап, Қорға 3,4 млрд теңге қайтарып берген.
Декретке депрессиямен шыққан
Бірақ осы «тазалау» науқаны кезінде ең көп зардап шеккендер – заң аясында, адал жұмыс істеп келген кәсіпкер аналар. Көпбалалы ана, бірнеше жылдан бері шағын бизнесін дөңгелетіп отырған жеке кәсіпкер Айгүл Шағыраеваның айтуынша, барлық жарнаны уақытылы төлеп келгеніне қарамастан, декреттік төлемі бірнеше айдан бері кешігіп жатыр.
– Ауылда наубайханам бар. Жақында бесінші баламды босандым, бірақ декреттік төлемім әлі түскен жоқ. Құжаттарымды қанша реттесем де, жауапты мекеме қабылдамай келеді, – дейді ол.
Бұл жерде мәселе тек бір ананың тағдыры емес. Әлеуметтік желілерде жүздеген әйел осындай жағдайға тап болғанын жазып жатыр. Бірі құжаты «қосымша тексерісте» тұрса, енді бірі мүлде бас тарту алған. Себеп біреу: бұрынғы заңбұзушылықтардың салдары. Қоғамда «алаяқтар үшін неге барлығы жауап беруі керек?» деген орынды сұрақ туындайды. Расында, жүйені айналып өтпек болғандардың кесірінен қазір бүкіл кәсіпкер аналарға күдікпен қарау қалыпты жағдайға айналғандай. Бұл – әлеуметтік әділеттілік қағидасына қайшы емес пе?
Қаржыгерлердің пікірінше, мәселені біржақты тыйым мен қатаң тексеріс арқылы шешу ұзақ мерзімде нәтиже бермейді. Керісінше, адал кәсіпкерлердің мемлекетке деген сенімін төмендетуі мүмкін. Ал сенім жоғалған жерде көлеңкелі экономикаға кету қаупі де артады.
– Бірдің кесірі мыңға тиіп жатыр. Жалған кәсіпкерлікпен айналысып, декретке шыққан әйелдер әрекетінің зардабын адал еңбек еткен аналар көруде. Себебі жалған кәсіпкерлер бір қолдан арнайы бақылау кассасына 660 мың теңгені көрсетіп, максималды кіріс тапқан. Ал әр кассада 10-20 мың теңге ақша жинап, адал еңбек еткен аналарға кіріс жетпей жатыр. Мысалы, шекті кіріске 5-10 мың теңге жетпегенін желеу етіп көп аналарға декреттік төлем бермей отыр. Менің ойымша, бұл дұрыс емес. Егер жалған кәсіпкерлерді анықтау керек болса, заңсыздықты табу Үкіметке қиын емес. Жалған чек жасаған адам мен шын кәсіпкердің айырмашылығын бірден білуге болады. Айы, күні жақындаған әйелдер қайта-қайта құжат тасу үшін ауылдан аудан, облыс орталығына барып қиналып жүр. Бұл аналар үшін үлкен стресс. Тіпті босанып, бала күтімінде отырған аналар декреттік төлем ала алмай, мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорының табалдырығын тоздырып жүр. Үкімет төлемді тегін беріп отырған жоқ. Аналар кәсібін заңды түрде істеп, ай сайын салық төлеген. Қазір декреттен көл-көсір пайда ешкім көрмейді. Әрі кетсе, салған ақшасының 20 пайызы ғана артық түседі, – дейді қаржыгер Әсемгүл Қалилаева.
Оның айтуынша, кезінде 10-40 кәсіпкерлікке тіркеліп, декрет алған әйелдер барлық былықты жасап кетті. Біріншіден, бұл Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорының кінәсі. Олар толыққанды тексеріс жүргізбеген. «Қазір кәсіпкер әйелдердің әр құжатына тиісіп отыр. Тіпті заңсыздыққа баратын қызметкерлер де бар. Есеп жасау барысында да жаңа базаны түсінбей отырған қызметкерлер кездеседі. Бұл кәсіпкерлердің емес, Қордың кінәсі», – деп сөзін қорытындылады қаржыгер.
Ендеше, декреттік төлем – бұл жеңілдік емес, ананың және баланың әлеуметтік қорғалуы. Оны алу үшін кәсіпкер әйелдің бірнеше жыл бойы жарна төлеп, бизнесін жүргізіп келгені ескерілуге тиіс. Ал бір рет тіркеліп, жалған табыс көрсеткендерге жеке, нүктелі бақылау тетіктері қолданылуы қажет.
Еске сала кетейік, бүгінде Қазақстанда бала тууына байланысты берілетін мемлекеттік жәрдемақы мөлшері нақты бекітілген. Атап айтқанда, бірінші, екінші және үшінші балаға 38 айлық есептік көрсеткіш немесе 149 416 теңге төленеді. Ал төртінші және одан кейінгі балаларға 63 АЕК, яғни 247 716 теңге қарастырылған. Алайда бұл соманың да ананың қолына толықтай тимейтіні бар. Себебі төлемнен міндетті зейнетақы жарналары ұсталып, нәтижесінде алынатын ақырғы сома шамамен 10 пайызға азаяды.
Мұнымен қоса, ресми түрде жұмыс істейтін азаматтарға жүктілікке және босануға, сондай-ақ жаңа туған баланы асырап алуға байланысты кірісінен айырылған жағдайда Міндетті әлеуметтік сақтандыру қорынан бірреттік төлем төленеді. Дәл осы төлем соңғы уақытта ең көп сұрақ туындатып отыр. Былтыр МӘСҚ-тан біржолғы төлемді 175,1 мың адам алған. Оларға төленген жалпы сома 245,3 миллиард теңгені құрайды. Қарапайым есепке салсақ, бір адамға шаққандағы орташа төлем көлемі небәрі 1,4 миллион теңгеден айналады. Ал қазан айының өзінде ғана 17,8 мың адамға 17,4 миллиард теңге төленген.
Салыстырып қарасақ, бұған дейінгі жылдары жұмыс істейтін кейбір аналардың бала туған кезде МӘСҚ-тан алатын біржолғы төлемі 5 миллион теңгеден асып жығылатын. Тіпті жекелеген жағдайларда бұл сома 8 миллион теңгеден де жоғары болған. Қазіргі көрсеткішпен салыстырғанда айырмашылық жер мен көктей. Иә, бұл талаптардың алаяқтарды анықтау үшін орындалып жатқаны белгілі. Дегенмен, бүгінгі ахуал бір нәрсені айқын көрсетіп отыр: жүйедегі олқылықты жою кезінде әділдік ұмыт қалмауы керек. Әйтпесе, «қитұрқылық» жасаған азшылықтың кесірінен адал еңбегімен күн көріп жүрген көпшілік жапа шеге бермек.
Көктем ҚАРҚЫН