Оған доллардың қолма-қол саудасы азайып жатқаны туралы ақпаратты қоссаңыз, отандық қаржы нарығы қалыпқа келе бастады ма екен деген ой келеді. Дегенмен сарапшылар күні бұрын бөркімізді аспанға атудың қажеті жоқ екенін айтып отыр. Өйткені нарықтың әп-сәтте құбылуы қалыптасқан қағида, демек дүниежүзіне төрелік етіп отырған доллар кейін қарымта қайтаруы мүмкін.
Былтырғы жылдың 11 айындағы айырбастау орындары бар болғаны 1,5 трлн теңгеге доллар сатқан. Finprom сараптама орталығының мәлімдеуінше, бұл соңғы бес жылдағы ең төмен көрсеткіш және ол 2024 жылмен салыстырғанда 10,4%-ға аз. Яғни, халықтың қолма-қол валютаға қызығушылығы бұрынғыдай жоғары емес. Одан бөлек, өткен аптада теңге АҚШ долларына қарсы тағы да күшейді. Бір аптада ұлттық валюта 1,53%-ға, яғни 6 теңгеге нығайған. Есіңізде болса, 2025 жылдың 26 қаңтарында доллар 517 теңге болса, бүгінгі бағам 503 теңгеге тұрақтап тұр. Яғни, соңғы 12 айда теңге долларға қатысты 2,8%-ға нығайды.
Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығының мәліметінше, әсіресе жұма күнгі KASE-дегі сауда ерекше болды: доллар бағамы 503,19 теңгеге дейін түсіп, сауда көлемі 329,2 млн долларды құрады. Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 18% деңгейінде қалдыратыны алдын ала белгілі болғанымен, реттеушінің «қатқыл» мәлімдемесі теңгеге қосымша қолдау берді.
«Ұлттық банк бірінші жартыжылдық бойы жоғары мөлшерлемелер сақталатынын анық айтты. Тіпті, инфляция тұрақты түрде төмендемесе, базалық мөлшерлемені одан әрі көтеру де мүмкін екенін жасырмады», – делінген қауымдастық мәлімдемесінде.
Бұл қадам валюта нарығындағы спекуляцияға тосқауыл қойып, теңгеге тиесілі активтерді тартымды ете түседі.
Экономист Руслан Сұлтановтың айтуынша, өткен аптада биржадағы сауда белсенділігі де айтарлықтай өскен. Күн сайынғы орташа сауда көлемі 294,2 миллион доллар болса, ең көп сауда бейсенбіде болған, шамамен 383 миллион доллар. Ең аз көлем дүйсенбіде тіркелген 191 миллион доллар. Басқаша айтқанда, апта бойы биржада сауды қызу жүрген, нәтижесінде нарық қанша құбылса да, апта теңгенің күшеюімен аяқталды.
«Көп сауда жасалғанымен, валютаға деген сұраныс сақталды. Бірақ экспорттаушылар мен ірі ойыншылардың валюта сатуы сұраныстан көп болды, сондықтан доллардың бағамы төмендей берді», – дейді ол.
Дәл осылай валюта бағамының теңгенің пайдасына шешілуіне сыртқы факторлардың қосқан үлесі зор дейді сарапшылар. Бірі Трамптың күтпеген мәлімдемелері халықаралық нарықты шайқалтып, доллар индексінің әлсіреуіне әкелді десе, енді бірі тұрақты пайданы көздеген трейдерлердің жаппай дамушы елдер нарығына көз тігуі дейді.
Мысалы, Investing порталының сарапшысы Дмитрий Демиденко әлемдік экономиканың бүгінгі саяси ойындарға қарсы тұрар қауқары жоқ екенін алға тартқан.
«Он жыл бойы ештеңе өзгермейтін кездер болады. Ал кейде бір аптада бүтін он жылдыққа сыйып кететін оқиғалар болады. Сол секілді 2026 жылдың басында әлемдік экономика, саясат және қаржы нарықтарының құбылғаны соншалықты, бас айналдырады десе болады. Өйткені фундаменталды талдаудың басты қағидалары бұзылды, ал FOMO (қорқынышқа бой алдыру, эмоциямен шешім қабылдау) құбылысы EUR-USD валюталық жұбын 1,19 деңгейіне дейін көтеріп жіберді. Бірақ халықаралық қатынастар жүйесі шайқалған кезде бұған таңғалудың өзі артық сияқты», – дейді ол.
Сарапшының сөзінше, нарықтың негізгі қағидалары әлем тыныш кезде жақсы жұмыс істейді. Ал 2026 жылдың басын тыныш деп айту қиын.
«Бүгінгі «кешті» саясат билеп тұр, ал саясат араласқанда экономика шетте қалуға мәжбүр болады», – дейді маман.
Отандық нарыққа оралсақ, дәл қазір теңгеге қосымша қолдау көрсетіп тұрған мұнай нарығы екенін айтады Alpari брокерлік компаниясының сарапшысы Анна Бодрова. Себебі геосаяси тәуекелдер аясында Brent бағасы қайта өсіп, барреліне 65,99 долларға жетті. Дегенмен сарапшылар жақын күндері мұнай бағаcы құбылмалы болуы мүмкін деп ескертеді.
Осылайша, әлемдік нарықтардағы жағдай дамушы елдердің валюталарына, оның ішінде теңгеге майдай жағып отыр. Маманның сөзінше, АҚШ-тағы саяси белгісіздік және монетарлық саясат бойынша белгісіз болжамдар долларға қысым көрсетуде. Мұндай жағдайда инвесторлар сақ болғанымен, барлығы бірдей тәуекелден бас тартпайды. Өйткені мұндай құбылыстар шикізат экспорттаушы елдердің валютасын күшейте түспек.
Анна Бодрова дамушы елдердің ішінде дәл теңгенің осылай ойнақши түскені елдегі қатаң ақша-несие саясатының салдарынан екенін алға тартып отыр. Ұлттық банктің жоғары базалық ставкасы валютаға спекулятивті сұранысты тежейді және теңгеге деген қызығушылықты арттырады. Маман сөзіне сүйенсек, қазір нарықта тамаша үштік қалыптасқан: біріншіден, теңгеге сыртқы салдар кедергі келтірмейді, екіншіден, мұнай қымбаттап жатыр, үшіншіден, ел ішінде қаржылық тәртіп сақталған. Демек, осы факторлар валюталық нарықтағы жағдайдың салыстырмалы түрде тыныш болуына мүмкіндік беріп отыр.
Десе де, жоғары пайыздық мөлшерлеменің қымбатшылықтан өзге де кері әсері бар көрінеді. Мәселен, Reuters агенттігінің сарапшысы Джон Синдреудің айтуынша, доллар әлсіреп, Еуропа экономикасы баяулаған шақта халықаралық инвесторлар табысы жоғары активтерге бет бұра бастайды. Нәтижесінде, бұл үрдіс «шеткері нарықтар» деп аталатын экономикасы дамушы елдердің облигацияларына сұранысты арттырады.
Сарапшының сөзінше, дамушы елдердің бірқатары инфляция мен айырбас бағамын бақылау үшін өте жоғары пайыз ұсынуға мәжбүр болып отыр. «2025 жылы табыс табуды көздеген трейдерлер жергілікті валютамен шығарылатын облигациялары бар елдердің нарығына ұмтылады. Мұндай табысты «әдістің» тәуекелі де жоғары. Дегенмен қысқамерзімді капитал ағымы дамушы елдердің нарығын тұрақсыздандыруы мүмкін», – дейді ол. Өйткені аталмыш инвесторлар табысы төмендей бастаса болды, қалай келсе, дәл солай нарықтан шығып кетуі мүмкін.
Бүгінде бірқатар елде біржылдық мемлекеттік облигациялар 20%-дан жоғары табыс беріп жатқанын атап өтеді маман. Бұл трендтің Қазақстанға әсері бар. Сарапшы Қазақстанның алтын-валюта резервтерінің өсуін атап өтті. Оның айтуынша, «Қазақстанда, Пәкістан мен Сербияда резервтер алтын бағасының күрт өсуі есебінен көбейді».
Қазақстан үшін мұндай жаһандық тренд екіжақты әсер береді: бір жағынан, доллардың әлсіреуі мен алтын бағасының өсуі резервтердің күшеюіне көмектессе, екінші жағынан, қысқамерзімді капиталдың құйылуы немесе кері ағымы теңге бағамы мен нарық тұрақтылығына әсер етуі мүмкін.
Кәмила ДҮЙСЕН