Феталдық (жатырішілік) операция жасау бір жылдары тәуекелге толы, күрделі операция саналған, ал бүгінде отандық медицинаның жетістігіне айналды.
Мамандардың әр жыл сайынғы ізденісінің арқасында феталдық хирургия саласы қарқынды дамып жатыр. Жатырішілік операциялар қазір жоспарлы түрде жасалатын ем қатарына кіреді. Аталмыш ота түрі Астана және Алматы қалаларында жүргізіледі.
Елде феталдық хирургия медицинаның бір саласы ретінде біртіндеп дамып келе жатқанымен, негізгі қадамдар 2024 жылдың жазынан басталған. Сол кезде халықаралық сарапшы-практиктердің қолдауымен шеберлік сабақтары басталды. Ресейлік сарапшылар, медицина ғылымдарының докторы, ультрадыбыстық және функционалдық диагностика бөлімінің меңгерушісі Кирилл Костюков, медицина ғылымдарының кандидаты, акушер-гинеколог, академик В.Кулаков атындағы Акушерлік, гинекология және перинатология Ұлттық медициналық зерттеу орталығының жүктілік патологиясы бойынша маманы Виктория Сакало сынды мамандар шеберлік сабағын өткізді. Денсаулық сақтау министрлігінің және AYALA қайырымдылық қорының бастамасымен іске қосылған «Феталдық медицина» жобасының аясында 2024 жылы Алматыдағы Перинатология және балалар кардиохирургиясы орталығында 46, Астанада UMC клиникасының «Ана мен бала» орталығында 35 ота жасалды.
Дәрігерлер алғашында отаның тек бір түрінен, яғни көпұрықты жүктілік кезінде ұрықтың өмірін сақтап қалуға мүмкіндік беретін лазерлік коагуляциядан бастады. Кейіннен тәжірибе алмасу барысында везикоамниалды шунттау, егіз балаға кіндіктің лазерлік коагуляциясы секілді феталдық операцияның бірнеше түрін меңгере түсті. Сонымен қатар шарана сұйықтығы патологиясы болған жағдайда амниоредукция және амниоинфузия жасай бастады. Бұл процедуралар ұрықтың дамуына қолайлы жағдай туғызып, асқыну қаупін сейілтіп, шарана сұйықтығының мөлшерін реттеуге мүмкіндік береді. Кейінгі деректерге сенсек, бір жылда 118 жатырішілік операция өтсе, соның нәтижесінде 99 сәби дені сау болып дүниеге келді. Жалпы, феталдық хирургияның дені егіз құрсақты аналарға жүргізіліп жатыр, былтыр көпұрықты 79 жүкті әйел сәтті босанған.
– Кейде егіздерде жүктілік кезінде түрлі ақау анықталады. Мысалы, фето-фетальды монохорионды синдромы кездесіп жатады, яғни бір ұрық донор, ал екіншісі реципиент ретінде дами бастайды. Одан екеуі де зардап шегеді. Салдарынан екі ұрық та өліп кетуі мүмкін. Мұндай жағдайда біздің міндетіміз – кіндік тамырларын лазерлік коагуляциялау, яғни шартты түрде бөлу. Осылайша, екі ұрықтың да аман қалуына көмектесіп, сәбилердің өмірін сақтап қаламыз, – дейді «Ана мен бала» орталығындағы «Ұрық медицинасы» бағдарламасының жетекшісі Гүлмира Әуезханқызы.
Дидар Мұратова дәл осындай сырқатпен жүктілік кезінде алғашқылардың бірі болып операция жасатқан, ол Атырау қаласында тұрады. Оған жүктіліктің 20-аптасында фето-фетальды трансфузиялық синдром деген диагноз қойылып, «Ана мен бала» орталығына жіберілген көрінеді.
– Жүктіліктің 19-аптасында ультрадыбыстық диагностикадан (УДЗ) өттік, сол кезде сәбиімнің біреуі 350 грамм, ал біреуі 450 грамм болды, ұрықтың дамуы кешігіп жатыр деді. Фето-фетальды трансфузиялық синдром деген диагноз қойды. Біреуінде көп су, біреуінде аз су. Мұндағы мамандар 20-аптаға қарай «Ана мен бала» орталығына жіберуге квота дайындады, Атырауда ештеңе істей алмаймыз деп жіберді. Солай Астанаға бардық. Бірінші операция сәтті аяқталды, екеуі де тірі болған. Бір айдан кейін, 10 сәуірде екінші операция жасады. Біреуін сақтап қалдық, біреуін сақтай алмадық. Қазір 7 айлықпыз. Баламды неврапотологтарға апарып жүрмін. Бәрі уақытымен кезең-кезеңімен дамып жатыр, – дейді Д.Мұратова.
Отандық дәрігерлер фето-ұрықтың трансфузиялық синдромы, кері артериялық перфузия синдромы сынды көпұрықтық жүктіліктің асқынуларын емдеумен қатар, құрсақта жатқан ұрықтың плацента тамырларына донорлық қан құя алады. «Ана мен бала» орталығында кейінгі бір жылда осындай 29 ота сәтті өткен, бұдан өзге де ақауларды емдеуде 13 феталдық хирургия жүргізілді. Бұл көрсеткіш еліміздің медициналық қауымдастығы үшін тағы бір толағай табыстың белгісін айқындады.
– Орталығымызда 2013 жылдан бастап құрсақтағы сәбиге донорлық қан құю операциялары жасалып келеді. Мұндай ем резус-факторы теріс пациенттерге жүргізіледі. Ондайда жүктілік кезінде жатырдағы балада анемия пайда болады. Ең қысқа мерзімді айтсақ, жүктіліктің 18-аптасында жатыр ішінде ұрыққа донорлық қан құю операциясын жасағанбыз. Сол арқылы сәбилерді аман алып қалдық. Бұл бағытта тәжірибеміз айтарлықтай мол, – дейді жоғары білікті акушер-гинеколог Г.Әуезханқызы.
Бүгінде Атырау, Шымкент, Павлодар, Орал, Семей, Қызылорда сынды қалалардан, елдің түпкір-түкпірінен қаншама болашақ ана ем іздеп келеді. Осы орайда айта кетерлігі, жатырішілік операциялар квота арқылы тегін жасалады. Денсаулық сақтау министрлігі Астана мен Алматыдан өзге қалалардағы орталықтарды да заманауи жоғары технологиялық медициналық жабықтармен қамтуды, өңірлерде жасалатын оталар спектрін кеңейтуді және феталдық хирургия орталықтарының желісін құруды мақсат етіп отыр.
– Қазір құрсақішілік диафрагмалық және жұлын жарықтарын түзету операцияларын жоспарлап жатырмыз, бұл нәресте өлімін азайтуға, балалардың мүгедектігін болдырмауға жағдай жасайды. Кадрлар даярлауды күшейтіп, әлемнің жетекші клиникаларымен тәжірибе алмасу да жоспарымызда, – дейді Аналар денсаулығын сақтау басқармасының басшысы Шәкизат Халықова.
Бұған қоса, елімізде жүктіліктегі ақауларларды ерте анықтау мақсатында перинаталдық орталықтардың базасында «Бір күндік клиника» жыл сайын жұмыс істеп келеді. 22 облыстық перинаталдық орталық базасында уақытылы маманданған медициналық көмек беруге арналған «Ұрықты қорғау» орталықтары құрылды. «Бір күн ішіндегі клиника» қағидаты бойынша жұмыс істейтін орталыққа барған болашақ ана алғашқы скринингтік УДЗ-дан, пренаталдық скринингтен, психолог, акушер-гинеколог және генетик мамандардың консультациясынан өтеді. Бұл жүкті әйелге бір күн ішінде бірінші скринингтің толық тексеруінен өтуге және ұрықтағы хромосомалық патологиялардың бар-жоғын анықтауға мүмкіндік сыйлайды. Былтыр осы қағидат аясында 100 мыңға жуық жүкті әйел арнайы тексерілуден өтіп, 500 мыңнан аса қызметті тегін алған. Бағдарламаны іске асыру ұрықтың туа біткен кемістіктерін анықтаудың 13%-ға өсуіне, пренаталдық скринингтермен қамтудың 8%-ға ұлғаюына, даму кемістіктерінен болатын нәресте өлімінің 15%-ға және даму кемістіктерінен бастапқы мүгедектіктің 7,5%-ға төмендеуіне әсер етті.
Феталдық хирургияның дамуы әр отбасының, әр ананың дені сау ұрпақ сүюге, ата-ана бақытын сезінуге мүмкіндігін арттырып келеді. «Ана мен бала» орталығының мамандары жатырішілік операциялардың басқа да түрін меңгеруге, шеберлігін шыңдауға, шетелден тәжірибе жинақтауға арналған бағдарламаларды іске асырып жатыр. Мамандар келешекте туабітті диафрагмалық грыжа, зәр шығару жүйесінің туа біткен ақауларын емдейтін жаңа операциялар өткізбек.
Айсұлу СЪЕЗХАН