Қарағанды облысы Шет ауданына қарасты Ақшатау кеңшарында (қазіргі Жарылғап батыр ауылы) туып-өскен Қанаткүл Исина, Райхан Күйкенова, Гүлсім Тонтаева еңбегін жерге арнаған жандар.
– Кең даланың төсінде трактор үні жаңғырып, жер жыртылып жатқанда, оның кабинасында ер-азамат емес, қайсар мінезді қазақ қыздары отырғанын біреу білсе, біреу біле бермейді. ХХ ғасырдың орта шенінде ауыл шаруашылығы ауыр еңбектің нағыз сынағы болған шақта трактор рөліне отырған қыз-келіншектер ел тарихында өшпес із қалдырды. Олар – тың жерді игеруге, елді асырауға, соғыстан кейінгі шаруашылықты қалпына келтіруге белсене араласқан еңбек ерлері еді. Май сасыған мотордың жанында, шаң мен күннің астында жүріп, олар жер жыртып, егін салды, астық өсірді. Бұл – тек техника меңгеру ғана емес, әйелге тән нәзіктік пен ерге тән қайсарлықты қатар алып жүру еді.
Қарағанды облысының Ақшатау, Шет, Жаңаарқа өңірлерінде құрылған қыздар трактор бригадалары ауыл өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Сол бригадаларда еңбек еткен аналарымыздың қолынан талай гектар жер түлеп, талай отбасының ырысы артты. Кейбірі жас келіншек болса да, кейбірі мектептен жаңа шыққан қыз болса да, олар темір тұлпарды ерлерден кем жүргізбеді, – дейді Жарылғап ауылының тумасы Аңғар Смағұл ағамыз.
Қанаткүл Есімбекқызы 1955 жылдың алтын күзінде, қазан айының 12-cі күні «Ақшатау» совхозында, қазіргі Жарылғап ауылында дүние есігін ашты. Балалық шағы туған ауылының топырағында өтіп, 1963 жылы алғаш рет қолына қалам алып, К.Маркс атындағы орта мектептің табалдырығын аттады.
– Мектепте спортқа құштар болып, әсіресе жеңіл атлетикадан Карл Маркс мектебінің абыройын асқақтатты. Жүгіріс жолында тек өзі үшін емес, мектебінің абыройы үшін тер төкті. Сол себепті де мектеп басшысы М.Тоқтарбеков біздің мектебіміздің мақтанышы деп орынды мақтан ететін, – деп еске алады Аңғар Смағұл.
Қанаткүл Есімбекқызы еңбек жолын «Ақшатау» совхозының №3 бөлімшесінде бастады. Шет ауданы орталығындағы №174 кәсіптік техникалық училищенің филиалынан III класты тракторшы-машинист мамандығын меңгеріп шыққаны кәдеге жарады.
«Қыздар техниканы меңгерейік!» деген жалынды ұранға үн қосып, мектепті бітіре сала «Ақшатау» совхозы басшыларының қолдауымен қыздардан құралған «Комсомолдың 50 жылдығы» атындағы тракторшы қыздар бригадасына қабылданды. Сол күндерден бастап, қара жердің қасиетін, маңдай тердің дәмін татып, еңбекпен шыңдала бастады.
Қашанда механизатор маманына зәру шаруашылық басшылары Қанаткүлді жылы қабылдады, жастығына қарамай, Т-40 тракторын сеніп тапсырды. Қанаткүл қыздардан құралған шабындық бригадасының бел ортасында жүрді. Олар шөп шапты, жер жыртты, орақ салды. Жаздың аптап ыстығында, күздің сызды жаңбырында да жұмыстан қалмайтын.
Қанаткүл апайдың бригадасы социалистік жарыстарда бірнеше мәрте жеңімпаз атанды. Ол жеке өзі де бірнеше алғысхат, «Құрмет грамотасымен» марапатталды. Еңбекте үздік шыққаны үшін мерекелік медальдармен марапатталды.
Көпшілікке пайдасы тиген адамды халық ұмытпайды. Қанаткүл Есімбекқызы ауылдық және аудандық кеңестерге депутат болып сайланды. Бұл – ел сенімінің белгісі. Ол әкімшілік пен халық арасындағы алтын көпір болды. Ауылдағы су, жарық, мектеп, мәдениет ошағы сияқты мекемелердің түйткілді мәселелерін көтеріп, әрдайым ел алдында жүрді, алға қойған мақсатын орындауда аянбады.
Ал екінші аяулы есім Гүлсім Тонтаева. Оның өмір жолы – қарапайым ауыл қызынан ел сеніміне ие болған қайраткер дәрежесіне дейін көтерілген қажырлы еңбектің айқын көрінісі. Әкесі Қарасу-Жылымсу аталатын жерде ауыл шаруашылығына адал еңбек сіңірген, табиғатпен етене тіршілік кешкен жан болған. Осындай еңбекті қадірлеген ортада өскен Гүлсім жастайынан еңбекке, жауапкершілікке, табандылыққа тәрбиеленді.
1953 жылдың сәуір айында бабаларының атамекені саналатын жер жәннаты Қарасу-Жылымсу деген нулы жерде дүниеге келген. Әке-шешесінің «өте керемет жер, талай адамды асыраған, жері өте тамаша, мал баққанда да, далада қысты күні өзінде де, қыстап шыға беретін еді» деп айтып отыратыны есінде қалыпты. 1932 жылдың аштығында ел ішерге ас таппай тентіреп жүргенде, қарасулықтар қыстан қысылмай шығып, жазда өзен бойымен шұбырған халыққа көмек жасағаны жайлы жазушы Кәмел Жүністегі «Құба белдер» трилогиясында айшықтап жазған болатын.
Балалық шағы 4-5 жасқа дейін Қарасуда өтті, жазда сиыршы ауылда, қыста колхоз орталығында қыстады. Анасы Әбілдақызы Бибікен сауыншы болып еңбек етті, әкесі Тыныбекұлы Тонтай өте еңбекқор жан болған.
Мектепті аяқтаған соң ол Қарағанды облысы Шет ауданындағы «Ақшатау» совхозында құрылған қыздардан құралған трактор бригадасына жұмысқа орналасты.
Гүлсімнің ағалары Нығмет пен Нығыбай да механизатор болып, ауыл шаруашылығына қызмет еткен білікті мамандар еді. Осындай отбасылық еңбек дәстүрі оның қалыптасуына үлкен ықпал етті. Гүлсімнің трактор бригадасындағы еңбегі көп ұзамай жоғары бағаланды. Ол бірнеше мәрте түрлі деңгейдегі конференцияларға қатысып, озат еңбек адамы ретінде танылды. Орталық комитеттен алған марапаттары оның еңбекқорлығын, ұйымдастырушылық қабілетін, жауапкершілігін айғақтайды. Ол Мәскеу қаласында болып, КПСС-тің XIV съезіне қатысты.
Бұл – сол дәуірде санаулы еңбек озаттарына ғана бұйыратын үлкен сенім мен мәртебе еді. Сонымен қатар Гүлсім облыс көлемінде бес жыл бойы тексеру комиссиясының мүшесі болып, қоғамдық-саяси өмірге белсене араласты. Оның еңбегі «Құрмет» орденімен марапатталуы – осы жолдағы адал қызметінің заңды нәтижесі.
Гүлсім Тонтаева республика көлемінде де танылды. Пионерлер жинаған металлом есебінен алынған ДТ-75 тракторы оның атына жазылып берілуі – соның бір дәлелі. Бұл – жастарға үлгі болған еңбек ерлігінің, ел сенімінің нышаны еді.
Трактор тізгіндеп, ел алғысына бөленген жанның бірі Райхан Бекетайқызы 1957 жылы дүниеге келді. К.Маркс атындағы онжылдық мектепті бітіргеннен кейін бірден еңбек майданына кірісіп кетті. Сол кездегі мектеп бағдарламасындағы жақсы дәстүр, 9-10-сынып оқушылары міндетті түрде бір мамандық алып шығатын да, жоғары оқу орнына бармағандар немесе оқуға түсе алмағандар совхоз шаруашылығына емін-еркін араласа беретін.
Ақсу-Аюлы селосындағы №174 кәсіптік-техникалық училищенің бір филиалы «Ақшатау» совхозында орналасқан болатын. Оны бітіріп шыққан оқушылар үшінші класты тракторист-машинист мамандығын алып шығатын. Бір ғажабы, оқушыларға курсант есебінде стипендия төленетін. Мектепті бітіріп, трактор руліне отырғандар өзін бақытты сезінетін. Сондай жандардың бірі Райхан еді.
Шаруашылықта «Комсомолдың 50 жылдығы атындағы механизатор-қыздар бригадасы» құрылды. Жаз маусымының әр күні дүбірлі еңбекке толы. Қыздар бригадасын айтулы механизатор Рымтай Әбенова басқарды. Енді осы топқа келіп, Райхан Бекетайқызы қосылды. Мектептен алып шыққан білімі осы жерде кәдеге асты. Бірден шөп шабатын «КДП-4» агрегаты тіркелген «Т-40» тракторына отырды.
Науқанның қызып тұрған дер кезі. Г.Тонтаева, Қ.Есімбекова, Н.Балантаева сынды тісқаққан құрбыларының көмегімен мал азығын дайындаудың қыр-сырын меңгере бастады. Рас, бұл өзі ойлағандай оңай шаруа емес екен. Агрегат жүрісін қадағалаумен қатар, оған күнделікті күтім жасаудың оңай емесін алғашқы күні-ақ байқады. Осы жерде анасына көмектесіп, қысы-жазы жанында жүргені кәдеге асты.
Трактор жүргізу бір бөлек те, шабындықтың таза шабылуына басқаша көзқараспен қарау керек екен. Агрегаттың зырылдап айналып тұрған бөлшектерінің дұрыстығын күнделікті тексеріп отырмасаң, шөп шабуға жауапты маман айналымнан шығарып тастайтынын алғашқы күні ескерткен. Аз күннің ішінде соның бәріне төселіп, кәдімгідей меңгере бастады. Тракторшылардың көпшілігінің жасы қырықтан асқан егде адамдар.
17-ге енді толған бұған сын көзбен қарайтынын іші сезеді. Алайда намысқа тырысып, өзінің нағыз еңбек адамы екенін көрсете білді. Күнделікті жұмыс нормасын еш қиындықсыз орындайтын күйге жетті. Мұның қайсарлығын көрген үлкендердің де көзқарасы түзеліп, қолы бос кездерінде шалғы алуға көмектесіп, майлауға да қол жәрдемін беретін болды.
Жылдар өте екпінді еңбегімен көзге түсіп, қоғамдық жұмыстарға тартыла бастады. Халықтық бақылау комитетінің мүшелігіне сайланды. 1976-1978 жылдар аралығында «Коммунистік еңбектің екпіндісі» атанды. Бірнеше рет ауылдық, аудандық кеңестің депутаттығына сайланды.
Қазір Райхан Күйкенова, Гүлсім Тонтаева арамызда жоқ болғанымен, ерен еңбектерімен есте қалды. Ал Қанаткүл Есімбекқызы болса немерелеріне адал термен келген нанның қадірі туралы өсиет айтып, өмір сүріп жатыр. Иә, әр ауылда осылай ақ-адал еңбегімен аты алысқа кеткен жандар баршылық. Бұл да қазіргі жастарға үлгі болмақ.
Әдебиет БЕЛГІБАЙҰЛЫ,
Қарағанды облысы