Президент айқындаған міндеттер сол құндылықты геология көмегімен экономиканың стратегиялық өзегіне айналдыруды көздейді. Цифрландыру мен ғылым тоғысқан тұста кен мен кеңістікке деген көзқарас та жаңарып, сала мүлдем жаңа кезеңнің табалдырығын аттап отыр. Енді бұл белес – байлықты табудың ғана емес, оны парасатпен игерудің сынағы.
Геология – экономиканың көрінбейтін тірегі
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуындағы геологияның рөлі зор. Елдегі қазба байлықтарының барланған қорын ұлғайту және оның өндірісін арттыру – Президенттің 2029 жылға қарай ел экономикасын екі еселеу міндетімен тікелей сабақтас. Мемлекет басшысы 2025 жылғы 8 қыркүйектегі соңғы Жолдауында геологиялық барлау жұмыстарын күшейтуді мемлекеттік маңызды міндет деп бағалады. Оның айтуынша, елімізде ауқымды аэро-геофизика зерттеулері әбден ескірген.
– Цифрлық құралдарды пайдалана отырып, жер қойнауының заманауи картасын жасайтын уақыт келді. Мұндай қадам кен орындарының әлеуетін жаңа сапалық тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді. Бұл жұмысқа да халықаралық сарапшыларды тартуға болады. Әрине, ғылыми негізі болмаса, барлау жұмысын ойдағыдай жүргізу мүмкін емес. Келесі жылдың ортасына дейін озық халықаралық стандарттарға сай сертификаты бар зертхана ашу керек. Оны Ұлттық геологиялық қызметтің базасында құрған жөн, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Президент жауапты мемлекеттік органдарға жер қойнауына қатысты мәліметтің бәрін, ең алдымен, ЖИ-ді енгізу арқылы жүйелеп, цифрландыруды жүктеді. Геологиялық барлау және жер қойнауын игеру саласындағы реформалардың заң мен іс жүзіндегі рәсімдерін толық аяқтау міндетін қойды. Мұның астарында бір шындық бар: геология енді тек ғылым емес, технологиялық саясаттың діңгегі.
Осы орайда өткен апта соңында ұйымдастырылған «Geoscience & Exploration of Central Asia» (GECA 2026) халықаралық геологиялық форумындағы сөзінде Премьер-министр Олжас Бектенов Президент тапсырмасына орай Қазақстан геологиялық барлауды күшейтетінін және саланы дамыту үшін жаңа инфрақұрылым құратынын жариялады.
– Биыл – шын мәнінде, ел үшін тарихи жыл. Экономика мен қоғамның барлық саласын одан әрі жаңғырту ісіне тың серпін берген жаңа Конституция қабылданды. Ата заң нормаларын жүзеге асыруға айрықша көңіл бөліп отырмыз. Өзгерістер экономиканы дамыту үшін жаңа мүмкіндіктер ашады, соның ішінде геологиялық барлау саласы отандық өнеркәсіптің стратегиялық негізіне айналды, – деп атап өтті О.Бектенов.
Мемлекет басшысының тапсырмасымен осы сектордың инвестициялық тартымдылығын арттыруға, инфрақұрылымды жаңғыртуға және заманауи технологияларды қолдану аясын кеңейтуге бағытталған геология және жер қойнауын пайдалану саласындағы жүйелі реформалар қолға алыныпты. Салалық жаңа заң қабылданды. Мұндағы маңызды қадам қызметтерге ашық қолжетімділікті қамтамасыз ететін жер қойнауын пайдаланудың Бірыңғай порталын іске қосу болады. Мәселен, «Бірінші келгені – бірінші алды» деген әлемдік тәжірибенің негізінде жер қойнауын пайдалану құқығын беру жеңілдетілді. Бұл соңғы үш жылда геологиялық барлауға шамамен 280 млрд теңге жеке инвестиция тартуға мүмкіндік беріпті.
Бүгінде елімізде геологиялық саланы дамытудың заманауи және технологиялық моделі қалыптасып жатыр. Ұзақмерзімді басымдықтар қатарында – техногендік минералдық түзілімдерді экономикалық айналымға тарту, жерасты суларының кен орындарын түгендеу бойынша жүйелі жұмыс, сондай-ақ саланың цифрлық трансформациясы жағдайында жұмыс істеуге қабілетті жаңа формация мамандарын – геологтар, инженерлер мен сарапшылар даярлау бар. Астанада геологиялық кластер құрылу үстінде: оған сараптамалық зертхана, кен қоймасы және геологиялық ақпарат қоры кіреді. Жер қойнауы қанша бай болса да, оған қол жеткізер кадрлық, қаржылық, технологиялық ресурстар болмаса, байлық – тек картадағы белгі күйінде қалмақ.
Қор-сандықтағы қазына қаншалықты салмақты?
Өнеркәсіп және құрылыс министрі Ерсайын Нағаспаевтың мәліметі бойынша, еліміз елеулі минералды-шикізаттық әлеуетке ие: шамамен 10 мың кен орны есепке алынған. Оның 1 мыңнан астамы – қатты пайдалы қазбалар, 359-ы – көмірсутектер, 3 700-ден астамы – кең таралған пайдалы қазбалар, шамамен 4 900-і – жерасты су көздері. Қазақстан шикізатының негізгі түрлеріне: жалпы көлемі 33,5 млрд тонна көмір, 26,7 млрд тонна темір, 3,8 трлн текше метр газ, 4,3 млрд тонна мұнай және 2,3 мың тоннадан астам алтын жатады. Кейінгі бір жылда пайдалы қазбалар қоры шамамен 98 тонна алтынға, 36 мың тонна мысқа, 11 млн тонна марганецке, 1,3 млн тоннадан астам фосфориттерге өсті.
Ресурстық базаның едәуір бөлігін сирек жер металдары құрайды. Екінің бірі біле бермес: 2025 жылы Қазақстанда әлемдегі бірегей кен орны ашылды. «Құйрықтыкөл» деген атау – ғалымдар мен инвесторларды елең еткізген сирек металдарға қатысты сенсациялық жаңалық. Өйткені алдын ала дерек бойынша онда әр грамы алтыннан да құнды 800 мың тоннаға жуық церий, неодим, иттрий және басқа да сирек элементтердің қоры бар екені анықталды. Бұл ата-баба қасық қаны қалғанша қорғаған қасиетті қазақ жері әлемнің көп еліне бұйыра қоймаған аса сирек қазынаға да толы деген сөз. Жаһандық технологиялар тәуелді, әлем таласқан сирек металдардың біздің елімізден мол табылуы – тарихи мүмкіндік. Бірақ әрине, байлықтың барлығы ғана емес, оны басқару мәдениеті мен игеру мүмкіндігі де шешуші рөл атқарады.
– Бүгінде біз жер қойнауын игерудің дәстүрлі моделін түбегейлі қайта қарауды талап ететін кезеңде тұрмыз! Сұраныс құрылымы өзгеруде, жер бетіне жақын қазба байлық таусылуға таяп, перспективалы ресурстар тереңдей түсті. Тұрақтылық пен экологиялық жауапкершілікке қойылатын талаптар артып келеді. Бұл енді конституциялық құндылық. Осы тұрғыда Қазақстан минералдық-шикізат базасын кең ауқымды өңірлік экожүйенің бір бөлігі ретінде қарастырады. Қолда бар ресурстарды ұтымды және тиімді пайдалану негізгі міндет, – деді министр Ерсайын Нағаспаев.
Президенттің тапсырмасына сәйкес, ел аумағының геологиялық-геофизикалық зерттелуін 2026 жылға қарай 2,2 млн шаршы шақырымға дейін ұлғайту жұмыстары жалғасты. Қазіргі кезде 2 млн 14 мың шаршы км зерттеліпті, ал жыл соңына дейін бұл көрсеткіш 2 млн 38 мың шаршы шақырымға жеткізілуге тиіс. Министр жаһандық технологиялық компаниялар мен шетелдік инвесторларды жер қойнауын барлауға шақырды. Қазақстан геология саласында өзара тиімді серіктестікті кеңейтуге, бірлескен бастамаларды іске асыруға ашық екенін мәлімдеді.
Саланың келесі даму кезеңі басталды
Өнеркәсіп және құрылыс вице-министрі Иран Шарханның айтуынша, геологиялық сала жүйелі жаңғырту кезеңіне өтіп отыр. Бүгінде елімізде 103 пайдалы қазба түрі бойынша 10 мыңдай кен орны мемлекеттік есепке алынған. Қатты пайдалы қазбалар бойынша 2 907 лицензия және 251 келісімшарт қолданыста. Жыл басталғалы барлау жұмыстарына 707 лицензия, өндіруге 22 лицензия берілген.
Вице-министрдің түсіндіруінше, саланың келесі даму кезеңі геологиялық зерттеуді 1:50 000 масштабына көшіру болмақ. Яғни, геофизикалық карталар осы масштабпен жасала бастайды. Бағдарлама заманауи геофизикалық, қашықтықтан және геохимиялық зерттеу әдістерін, сондай-ақ деректерді терең цифрлық өңдеуді қолдануды қарастырады. Бұл перспективалы учаскелерді ерте анықтауға, өзекті геологиялық карталарды қалыптастыруға және геологиялық барлау жұмыстарының тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Жер қойнауын зерттеудің жаңа белесін бағындыру үшін геологиялық барлауға 240 млрд теңге бөлінеді. Мәселен, 2026-2028 жылдары 100 мың шаршы шақырым жалпы алаңда 1:50 000 масштабты геологиялық түсірілім жүргізуге 20 жоба әзірленді. Одан кейін жыл сайын 30 мың шаршы шақырым болатын ең перспективалы учаскелер қамтылады. Салыстыру үшін айтсақ, кеңес заманында жасалған және әлі күнге қолданылатын картаның бұрынғы масштабы 1:200 000 болды. Бұл – дәлдіктің 4 есеге артуы! Нақты карта – нақты инвестицияның кепілі.
20 жобаны жүзеге асыруға, аз зерттелген шөгінді бассейндер аумағында сейсмикалық барлау жұмыстарын жүргізуге, қазіргі заманғы геологиялық инфрақұрылымды құруға 240 млрд теңге немесе шамамен $500 млн бағыттау жоспарланып отыр. Тағы да салыстырсақ, Қазақстан соңғы 15 жылда $469 млн салды. Бұл – айтарлықтай серпіліс. Демек, мемлекет тәуекелге барып отыр. Ал тәуекел – көбіне үлкен өзгерістің алғышарты.
Биыл аэрогеофизикалық және далалық жұмыстар, соның ішінде геохимия, бұрғылау және арықтар қазу жоспарланған. Дала жұмыстары маусымының қорытындысы бойынша сынамаларға алдын ала зертханалық талдау жүргізіледі. Геологиялық түсірілім Ақмола, Ақтөбе, Алматы, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Маңғыстау, Түркістан, Абай, Ұлытау облыстарының аумақтарын қамтиды. Бүгінде осы жұмыс аясында мыс, алтын, қорғасын, мырыш, сирек жер элементтері, барит, боксит кен орындарын анықтау бойынша әлеуеті жоғары алаңдар анықталды.
Жалпы, Солтүстік Торғай, Шу-Сарысу және Сырдария бассейндерінде мол мұнай-газ қоры болуы мүмкін деп есептеледі: бұл аймақтарда 2D сейсмикалық барлау жұмыстарының 6 жобасын жүзеге асыру көзделген. Сейсмикалық барлау жүргізу мұнай мен газдың перспективалы құрылымдарын табуға, сондай-ақ қара алтын мен көгілдір отынның әлеуетті көлемін бағалауға жол ашады. Мысалы, Арал бассейнінде 20-дан аса мұнай-газдың перспективалы учаскесі айқындалып, оларды аукционға шығару жоспарланып отыр. Барлық жоба 2028 жылдың соңына дейін аяқталуға тиіс. Өнеркәсіп министрлігінің түсіндіруінше, осы егжей-тегжейлі масштабта жер қойнауын геологиялық зерттеуге көшу Еуроодақ, Канада, Аустралия сияқты елдердің тәжірибесіне сәйкес келетін геологиялық болжамдардың дәлдігін едәуір арттырмақ.
Жасанды интеллект: архивтің екінші өмірі
Геология цифрландыру дәуіріне қадам басты. Ұлы дала қойнауында жасырулы қазынаны табуда Үкіметке жасанды интеллект көмектеспек. Президент Қ.Тоқаев жариялаған Цифрландыру және ЖИ жылында Қазақстанда геологиялық деректерді соның көмегімен цифрландыру, сақтау, жүйелендіру және тиімді пайдалану бойынша ауқымды жоба да жүзеге асырылып жатыр. Бұл мақсатта «Ұлттық геологиялық қызмет» АҚ ЖИ қолданылатын ақпараттық жүйе (Big Data) құру жобасын қолға алды. Жоба кен пайдаланушылардың қаражаты есебінен қаржыландырылады.
Жасанды зерде арқылы цифрландырып, сканерлеудің негізгі мақсаты – 1950–1990 жылдары Қазақстандағы барлық геологиялық қорларда қалыптасқан тарихи геологиялық ақпараттың шамамен 5 млн бірлігін ЖИ технологиялары негізінде машина оқи алатын форматқа ауыстыру. Бұл елдің геологиялық ақпараттарына орталықтандырылған қолжетімділік беріп, пайдалы қазбаларды пайдалануға инвестициялық шешім қабылдауда маңызды фактор болады. Яғни, кез келген отандық не шетелдік инвестор ортақ порталға кіріп, архивте елеусіз жатқан кен орнын тауып, оны игеруге қаржы сала алады.
Қазір бастапқы геологиялық ақпараттың 98%-дайы цифрландырылған (сканерленген). Бұл деректер қорындағы қағаз құжат, графикалық қосымшалар парақ, магниттік таспа және картридж түрінде сақталып келген шамамен 5 млн жеке объектіні құрайды. Жоба аясында іздеуді оңайлату үшін интерактивті карта, аналитикалық құралдар және интеллектуалды чат-бот енгізілмек. Қазақстандағы барлық геологиялық ақпаратты толық цифрландыру және жүйелендіру процесін 2026 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланған.
Қазақстан жер қойнауындағы байлықты жаңа деңгейде игеруге бет алды. Жүйелі реформалар, цифрландыру, халықаралық стандарттар – бәрі бар. Кең ауқымды әрі сан-салалы жұмыстар жүргізіліп жатқаны байқалады. Ендігі мәселе – сол байлықтың ел игілігіне әділ әрі адал қызмет етуі, талан-тараж болмауы. Қазына табу – бір басқа, оны сақтау мен ел игілігіне жарату – одан да күрделі. Тарихтың талабы да, уақыттың таразысы да Әділетті Қазақстанның асқарын осыған қарап өлшейді.
Айхан ШӘРІП