Инклюзия: шектеу емес, мүмкіндік

Биыл Қызылорда қала­сын­да өткен Ұлттық құрыл­тай­да Ғылым және жоғары білім ми­нистрі Саясат Нұрбек бүй деді: «Бұ­рын дәстүрлі педагогикада кор­рекциялық педагогика сия­қ­ты арнайы мамандандырылған ба­ғыттар болған еді. Біз қазір пе­­дагогикалық жоғары оқу орын­дарын бітіріп шыққан әрбір ма­ман­ды инклюзияның не екенін білу­ге тек теориялық форматта емес, кез келген баламен жұмыс іс­теуге, соның ішінде арнайы та­ла­бы бар балалармен жұмыс іс­теу­ге дайындауымыз керек еке­ні­не көзіміз жетті. Сол үшін оқу жос­парын түбегейлі өзгерттік. Ен­ді инклюзия принциптері, әдіс­темесі үйретіледі. Бұрын ар­найы бағыттарға үйретілген нәр­селер енді жаппай үйретіледі. Ке­лесі жылы сол бағдарламамен оқып жатқан студенттер оқу біті­ре­ді. Әрі қарай нәтижесін көре­міз».

Бұл мәлімдеме инклюзияның ен­ді жекелеген мамандардың емес, бүкіл білім беру жүйесінің жауап­кершілігіне айналғанын көр­сетеді. Яғни, «ерекше балаға» ар­найы маман ғана емес, кез кел­ген мұғалім дайын болуға тиіс де­­ген жаңа парадигма қалыпта­сып келеді.

Инклюзивті білім беруді зерт­теп жүрген маман Лаура Бұта­баева­ның «фб» парақшасындағы мы­на пікірі қоғамның назарын ау­даруға тұрарлықтай деп ой­лай­мыз. «Мүмкіндігі шектеулі сту­дент колледжде немесе басқа бі­лім беру ұйымында оқып жүрсе, ол «ерекше жағдай» емес. Ол жай ға­на студент. Оның сапалы білім алуы үшін ерекше қарым-қа­ты­нас емес, ең алдымен, қажетті жағ­дайлар жасалуы маңызды. Сон­да ол да басқа студенттер сияқ­ты білім алып, дамып, өз мүм­кіндігін пайдалана алады. Бұл қағида күнделікті өмірде де дәл солай.

Мысалы, мүгедектер арба­сын­­­дағы адам кинотеатрға келсе, бұл – аяушылық танытатын жағ­дай емес. Ол жай ғана фильм кө­­ру­ге келген көрермен. Сіз крес­ло­да отырсыз, ал ол өз арбасында оты­рып фильм көреді. Егер оған қа­жетті жағдайлар жасалған бол­са, ол да бәрімен бірге сол кеңіс­тік­те еркін бола алады. Осындай қа­рапайым дүниелердің өзі инк­лю­зивті мәдениетті қалып­тас­ты­рады. Бұл –  әртүрлі адамдар қо­ғам­­ның табиғи бөлігі болып са­­налатын мәдениет. Сондықтан инклюзия тек мүгедектік туралы мәселе емес. Бұл – қадір-қасиет, құр­мет және тең мүмкіндіктер ту­ралы. Ол пандустардан баста­л­май­ды, біздің адамға деген көз­қа­расымыздан басталады», – дейді ол.

Шынында да, инклюзия тек инфрақұрылыммен шек­телетін мәселе емес. Бұл – ең ал­дымен, сана мәселесі. Қоғам «ерек­ше» деген ұғымнан арылып, әр адамды тең қабылдауға көш­кенде ғана шынайы инклюзия туралы айтуға болады.

Соңғы жылдары бұл бағытта нақ­ты институционалдық қадам­дар да жасалып жатыр. 2023 жы­лы Оқу-ағарту министрлігінің жа­­нынан Инклюзивті және ар­найы білім беру департаменті құ­­рылды. Бұл құрылымдық бө­лім­­шенің мақсаты әр баланың даму ерекшеліктеріне қарамастан са­палы және қолжетімді білім алу құ­қығын қамтамасыз ету мә­се­лелерін жүйелі шешу болды.

Бір жарым жылдың ішінде ат­қарылған жұмыстар аз емес. Нор­мативтік-құқықтық база қай­та қаралып, бұрынғыдай фраг­мент­тік сипаттан арылуға талпы­ныс жасалды. Ерекше білім бе­­­­ру­ді қажет ететін балаларды ба­ғалау­дың бірыңғай тәсілдері ен­гізіліп, қолдау жүйесі біріз­ден­дірілді.

Мектептерде арнайы пе­да­гог, педагог-ассис­тент, жеке көмекші сияқты жаңа штат бірліктерінің енгізілуі – фор­­­­малды емес, нақты қолдаудың кө­рінісі. Бүгінде мыңдаған бала пси­­хологиялық-педагогикалық сүйе­мелдеумен қамтылып отыр. Үш деңгейлі қолдау моделі енгі­зіліп, жүздеген арнайы кабинет ашыл­ды. Бұл – инклюзияның қа­­ғаз жүзінде ғана емес, практи­ка­­лық деңгейде де жүзеге аса бас­­тағанын білдіреді.

Сонымен қатар халықаралық мін­­деттемелер де назардан тыс қал­­ған жоқ. БҰҰ-ның Мүге­дек­тер­­дің құқықтары туралы кон­вен­ция­сы аясындағы ұлттық есеп дайындалып, 2025-2030 жылдарға ар­налған инклюзивті саясат тұ­жы­рым­дамасына арнайы бөлім ен­гізілді. Тіпті «Мүмкіндіктері шек­теулі балаларды (адамдарды) ке­шенді қолдау туралы» заң жо­ба­сының әзірленуі – білім беру, ден­саулық сақтау және әлеуметтік қор­ғау жүйелерін біріктіруге ба­ғыт­талған маңызды қадам.

Алайда жүйе қанша жетіл­діріл­се де, оның өміршеңдігі прак­­­­ти­ка­мен өлшенеді. Бұл тұр­ғы­да сала ішін­де жүрген маман­дар­дың пікірі ерекше маңызды.

«Біз инклюзивті білім беру са­­­ласында үш маман бірігіп, осы оқу жылында Алматы қаласы Ала­тау ауданынан «Бір әлем» инклюзивті мектебі» қоғамдық бір­лестігін аштық. Мектептің жа­нында «Бір әлем» түзету-да­мыту орталығы да жұмыс істеп жа­тыр. Инклюзивті білім берудегі ең маңызды нәрсе – ерекше қа­жет­тілігі бар баланы қоғаммен қа­рым-қатынас жасауға, ортаға бейімделуге, өз ойын жеткізуге үй­рету. Сол кезде олар да өздерін қо­ғамның толыққанды мүшесі ре­тінде сезінеді. Бұл сенім бола­шақ­та олардың мамандық таң­дауы­на, жоғары оқу орындарына түсу­ге, еңбекке араласуға, өз бе­тін­ше өмір сүруге негіз болады деп есептеймін», – дейді «Бір әлем» инклюзивті мектебі» қо­ғам­­дық бірлестігінің құрылтай­шы­сы Ұлбала Бектемір.

Оның айтуынша, ерекше білімді қажет ететін бала­ларды шартты түрде жеңіл, орта­ша және ауыр топтарға бөлу – тек пе­дагогикалық тәсіл. Бірақ бұл олар­дың мүмкіндігін шектеу де­ген сөз емес. Керісінше, дұрыс ба­ғыт пен тұрақты қолдау болған жағ­дайда көптеген бала үлкен ж­е­тістіктерге жете алады.

Дегенмен мәселе толық ше­шіл­ді деуге әлі ерте. Өңірлердегі ма­ман тапшылығы – ең өткір проб­лемалардың бірі. Дефек­то­лог, логопед, тьютор, аватерапевт, психолог сияқты тар бағыттағы мамандар барлық өңірде бірдей қолжетімді емес. Сонымен қатар өңірлерде мектептердің мате­риал­дық-техникалық базасы да әр­келкі. Кей жерде сенсорлық ка­бинеттер мен арнайы құрал-жабдықтар жетіспейді.

Тағы бір маңызды мәселе – қо­ғамның көзқарасы. Көп жағ­дай­да ата-аналар да, қоғам да ба­ла­ның мүмкіндігін диагноз ар­қы­лы ғана бағалап, оның әлеуе­­тін елемей жатады. Ал инк­лю­­­­зияның түпкі мәні – дәл осы сте­реотиптерді бұзу.

«Бүгінде мектеп жасындағы ба­­лалардың уайым-қайғысыз бі­лім алуына ерекше көңіл бөлінеді. Со­ған сай мемлекет тарапынан жа­салып жатқан қолдау көп. Әсіресе, бүгінгі қазақ қоғамының іргесі ажырамас бір бөлігі, мектеп жасындағы ерекше білім беруді (еббқ) қажет ететін оқушыларға жа­салып жатқан игі істерді атап өтуі­міз керек. Бұл балалардың өз құр­бы-құрдастарымен бірге өсіп-жетілуі, білім алуы – болашақ же­­­­­тістіктерге жол ашатын мүм­кін­дік. Мектеп жасындағы ерек­ше білім беруді (еббқ) қажет ете­тін оқушыларға білім беру ар­найы бекітілген стандарттарға сәй­кес, жеке оқу және бейімдел­ген оқу бағдарламасы сынды екі бөлікке бөліп ұйымдастырылады. 

Жеке оқитын балаларға да, бейімделген оқу бағ­дар­ламасымен оқитын балаларға да мектеп тарапынан ыңғайлы жағ­дай жасалады. Оларға жеке да­му жоспары жасалып, кедер­гі­сіз ортада білім алуы қадағаланып, психологиялық-педагогикалық сүйе­мелдеумен, мониторинг жә­не арнайы бағалау жүргізіле оты­рып білім беріледі. Жалпы сы­нып­пен бірге, күнделікті, дәс­­­түрлі оқыту фор­масы ретінде оқу процесі жүр­гізіледі. Ал сыныптағы оқушы­лар­дың ынтымағы, береке-бір­лігі, бір-біріне деген ықыласы, жа­нашырлығы бөлек әңгіме. Арнайы мамандармен қамтылған, адамшылыққа, бауырмалдыққа бейімделген жұмыс нәтижесіз бол­­­мақ емес деп есептеймін», – дей­ді Астанадағы Смағұл Сәдуа­қас­ұлы атындағы №78 мектеп-гимназияның қазақ тілі мен әде­­­­биеті пәнінің мұғалімі Мұқият Қойшыбай. 

Мұғалімнің сөзінен бай­қа­ға­ны­мыз, мектептегі инклюзия – тек оқу процесі емес, сонымен қатар әлеуметтік орта қалыптастыру. Ба­­лалардың бір-біріне деген жа­на­шырлығы мен түсіністігі. Бұл – кез келген бағдарламадан да маңыз­­ды фактор. Қорытындылай айт­қанда, Қазақстандағы инк­лю­зив­ті білім беру жүйесі қалыптасу ке­зеңінен өтіп, енді сапалық транс­фор­мацияға бет алып келе­ді. Бірақ бұл жолда инфрақұры­лым мен заңнан бұрын сана өз­геруі керек.

Өйткені инклюзия – арнайы жағ­дай жасау емес, қалыпты жағ­дайды барлық адамға қолжетімді ету. Ал ондай қоғамды құруды тек мем­лекетке сүйеп қоюға бол­май­ды. Оған қоғамның әрбір мүшесі жауапты болуы керек.

Айгүл СЕЙІЛ