Күнсұлу Закария, ғалым: Жүйе баяу болса, ғылым тежеледі

Бұл көрсеткіш бүгінде елімізде ғылым жолын таңдаған әйелдердің қатары айтарлықтай артқанын көрсетеді. Қазақстан ғылымының дамуына сүбелі үлес қосып жүрген көрнекті ғалым, биотехнология саласының білгірі Күнсұлу Закариямен сұхбаттастық. Кейіпкер әңгіме барысында өз тәжірибесіне сүйене отырып, ғылымдағы кездесетін кедергілер мен мүмкіндіктер, STEM саласына қыздардың батыл қадам басуы туралы айтты.

– Күнсұлу ханым, қазақ ғы­лы­мында жүрген қазақ қыздары көп емес секілді. «Білім – инемен құдық қазғандай» дейтін халық мақалын ғылымға қатысты да айтуға болады. Осы бір қиын са­ланы таңдауыңыздың сыры неде? 

– Қазақ ғылымында жұмыс істеп жатқан қазақ қыздары көп екен. Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Әйел­­дер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөнін­дегі ұлттық комиссияның соңғы деректері бойынша Қазақстан ғылымындағы әйелдердің үлесі 55,6%-ды құрайды, бұл – өте жо­ғары көрсеткіш. Салыстыру үшін – Латын Америкасы елдерінде – 45-55%, Еуропада, Қы­тайда және Ресейде – 30-40%. Әйелдердің ең аз саны АҚШ-та (20%) және Жапонияда (14%).

Парадокс мынада: Қазақ­стан­да ғылым саласындағы әйел­дер санының басым болуы­на қарамастан, олардың көп­шілігі төменгі және орта деңгей­лерде қалады, ал ғы­лы­ми-зерттеу орталықтары мен институттарын басқару дең­гейіне аз ғана бөлігі жетеді.

Дамыған елдерде ғылымда, әсіресе STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) саласында әйелдердің үлесі төмен. Оның себебі құрылымдық ке­дер­гілерге, әлеуметтік стерео­типтерге және әйелдердің ман­сапты отбасымен біріктіру қиын­дықтарына байланысты. Сондықтан уақыт өте келе олардың бір бөлігі ғылымнан кетеді. Білім берудегі теңдікке қарамастан сексизм, ментор­лардың бол­мауы және еңбекақы алшақ­тығы әйелдердің басшы­лық по­зиция­ларға ілгерілеуіне ке­дер­гі кел­тіруде. 

Дамыған елдерде ғылым сала­­сындағы әйелдер үлесінің төмен болуының бірқатар жүйелі себептері бар. Со­ның ең бастысы – «қайшы әсері» деп аталатын құбылыс. Яғни, ғылыми ман­саптың жо­ғары саты­ларына көтерілген сайын әйел зерттеу­шілердің саны күрт азаяды. Статистика да осыны айқын көрсетеді: жо­ғары оқу орын­дарын тәмам­даған түлек­тердің шамамен 53 пайызын әйелдер құрағанымен, ғылыми-зерттеу саласында олардың үлесі небәрі 28-30 пайыз шамасында қалып отыр. Әлеу­меттік стерео­типтер бойынша қыздар бала кезінен бастап STEM салаларымен аз танысады, ал ғылыми-зерттеу мансабы көбі­несе «ер» мамандығы ретінде қабылданады. Одан бөлек, жоғары академиялық ұтқырлыққа қойылатын талаптар, ұзақ жұмыс уақыты және ұзақмерзімді жоба­ларда жұмыс істеудің ба­ла­ларды дүниеге әкелумен үйлесуі қиын. STEM ғылымындағы әйел­дер көбінесе улы ортаға, жал­дау және жылжыту кезінде бір­жақтылыққа, сондай-ақ әріптес­терінің қолдауы да аз. Жоғары басшылық лауа­зымдар­дағы (ғылыми-зерттеу институт­тары­ның директорлары, профес­сорлар, зертхана меңгеру­шілері) әйелдер санының аздығы жас әйел зерттеушілерге үлгі бола­тын тұлға қалыптастыра алмай отыр.

Бала кезінде жасөспірім қан­дай маман иелері көп көреді: тәр­биеші, мұғалім, дәрігер, полиция және басқалар. Менің ойымша, баланың «Мен ғалым болғым ке­леді» деп айтуы сирек, себебі бұл мамандықты жас кезінде түсіну қиын. Мен де ерекше болмадым, бала кезімде ғалым болуды арман­даған емеспін, менің басқа арман­дарым болды. Тағдыр мені бір­тіндеп ғылым әлеміне әкелді. Бұл менің «маңдайыма жазылған» деп ойлаймын.

Ғылым үнемі жаңарып отыруға тиіс

– Биотехнология саласында жүрген қазақ ғалымдары көп пе? Бұл саланың қиындығы қандай?

– Соңғы онжылдықта био­техно­логия мамандығы бойынша студенттерді қабылдау жыл сайын артып келеді. Оқуды бітіргеннен кейін кейбіреулері ары қарай жалғастырады. 2025 жылы «Био­технология» бағдарламасы бо­йынша магистратура мен PhD докторантураға грант саны 170 адам болса, қалғаны ақылы оқуға түсіп, нәтижесінде шамамен 250-дей бала оқытылады. Бұлар жыл сайын ғылымға келіп, ғалымдар қатарына қосылуы мүмкін. Осыдан бір сұрақ туын­дайды, егер бізде биотехно­логия ­жеке ғылым ретінде тіркелмесе, біз­ге осындай көп биотехнологтар дайындау ке­рек пе? Бұл нені білдіреді? Бұл дегеніміз – химия, мұнай, құ­рылыс, ауыл шаруашылығы және басқа да салалар бар да, бірақ био­технология қызмет түрі ретінде жоқ. 

Биотехнология – күрделі ғы­лым, өйткені ол жасушалық және молекулалық биологияның, мо­ле­кулалық генетика мен инже­нерия­ның, биохимия мен био­органика­лық химияның қиы­­лы­сында орна­лас­қан. Био­ло­гия, химия және техника қиы­лысында пә­наралық білімдерді меңгеру қажет­тілігіне байланысты биотехнолог­тарды дайындау өте күрделі. Студенттер қарқынды теориялық біліммен, зертхана­ларда жұмыс істеу кезін­дегі қатаң қауіпсіздік та­л­­ап­тары­мен, ұзақ­мерзімді оқы­тумен және үнемі технологиялық дамуымен бетпе-бет кездеседі.

Кез келген ғылым сияқты био­технология да үздіксіз дамып, бұ­рын-соңды болмаған биіктерге жетіп келеді. Осылайша, соңғы онжылдықтарда табиғи түрде клондау деңгейіне жетіп, бұл сала­да белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді. Адамның өмірлік ма­ңызды мүшелерін (бауыр, бүйрек) клон­дау емдеуге, толық қалпына кел­тіруге және өмір сүру сапасын жақсартуға мүмкіндік берді.

Бүгінде биотехнология жаңа әдістерді үнемі зерттеуді қажет ететін қарқынды дамып келе жатқан сала болып есептеледі, сондықтан білім тез ескіруге бейім. Университет оқулықтары мен оқу құралдары жаңа білімді көрсету үшін жаңартылып үлгермей жатады, сол себептен түлектер қазіргі жағдайға сәйкес келмейтін ескі оқулықтарды қанағат тұтады. Оның үстіне, био­технологты даярлау тек интел­лектуалдық күш-жігерді ғана емес, сонымен қатар заманауи жоғары технологиялық жабдық­тармен жұмыс істеуді де қажет етеді. Сондықтан биотех­нология бағдарламаларын ұсы­натын университеттерге оқу әде­биеттері мен жабдықтарын жүйелі түрде созбай жедел жаңартуға кеңес берер едік.

– Жалпы, ғылымға келу жолы­­ңыз қалай басталды? Әдетте, ата-аналар балаларының ғалым емес, мұғалім, дәрігер болатынын қа­лайтын еді. Сіздің ата-анаңыз таңдауыңызға қарсы болмады ма?

– Бұл шешімге ешкім және ештеңе әдейі әсер еткен жоқ. Менің анам Жансұлу Әбутәліп­қызы жарты ғасырға жуық химия-биология пәнінің мұғалімі болды. Құрметті ұстаз, ұстаз-методист, еңбек ардагері. Мен 5-6 жаста едім, оқу мен жазуды бұрыннан білем. Жазда балабақша жөндеуге жабы­лып, мені үйде қалдыратын ешкім болмағандықтан, анамның сыны­бының артқы қатарында отыратын едім. Химия емтихан­дарына да­йын­далатын кез де келген. Анам 8-10 сынып оқушы­ларына про­цесті формулаларды тағы да түсін­діріп жатты. Ең таң­ғаларлығы, мен оның түсін­дірмелерін түсінетін сияқтымын (ол менің анам болға­сын түсінген шығармын) немесе формулаларды түсінбей автоматты түрде жаттап алуым да мүмкін, қазір нақты есім­де жоқ.

Анам әлі күнге таң­ғалатын бір қызықты оқиға болды. Соңғы партада жанымда жоғары сынып оқушысы отырды, ол химияны көп түсіне бермейтін. Бақылау жұ­мысында химиялық формулаларды қалай жазатынын білмей отырған еді. Мен, 6 жасар бала, оған жауап беруге көмек­тестім. Жақсы баға алғаннан кейін, анам одан кімнен көшіріп алғанын сұрайды. Ол: «Сіздің қызыңыздан», – деп жауап берді. Анам оған сенбей, бұл жауапты әзіл деп қабылдап, қоя салды.

Айтпақшы, студент кезімде Мәс­­кеудегі химия пәнінен Бүкіл­одақтық олимпиадаға қатысып, өз секциясында бірінші орынға ие болдым, ол кезде бұл керемет же­тістік болып саналып, мені фа­куль­тетте салтанатты түрде қарсы алды. Менің сту­денттік жұмысым­ның жетек­шілері: химия ғылым­дарының докторы, профессор Нұрым Бөкейханов (Әлихан Бө­кей­­хановтың немере інісі), оның жұбайы, химия ғылымдарының кандидаты Инна Чмырь және химия ғылымдарының докторы, профессор Арыстан Сәрсенов болды. Кандидаттық диссер­тация­ны орындау қиын 90-шы жыл­дардың басына тура келді. Бір жылға жуық жалақы алмай, азық-түлік талондары арқылы тамақ алып жүрдік, жарық кезекпен ажыратылып тұрған, үлкен күй­зеліске тап болдық. Ғалым­дардың ғылымнан жаппай кеткен мезгілі болған, барлығы тамақ пен жақсы өмір іздеді. Әрине, сонау ауыр кезеңде, жалақы мен зей­нетақы тұрақты төленбеген 90-шы жылдар басында ғылымды қаржыландыру болмаған. Біздің топ, барлығымыз бесеуміз, өзіміз­дің онсызда аз қара­жатымыздан бөліп, біріктіріп реактивтер, материалдар, мал азығы және зертханалық жануар­лардың өзін сатып алып жүргенбіз. Көбі, бізді ақыл-есі сау емес деп санаған да болар. Бұл кезеңде адамдар тіпті азық-түлік таба ал­май жатқан, біз өз тамағымыздан жырып, оны зертханалық жа- н­уарларға бердік. Ал бұл оншақты емес, бірнеше есе көп жануар және оларды нұс­қауларға сәйкес толық тамақ­тандыру керек болды. Егер экс­перимент іске аспаса, жаңасын сатып алып, бәрін қайта қай­та­лау­ға тура келетін еді.

Жалпы, менің ата-анам өмір­лік таңдауымызға ешқашан қы­сым көрсеткен емес. Әкем мен анам түрлі жағдайда қалай әрекет ету керектігін түсіндіріп, бағыт-бағдар беретін, бірақ соңғы ше­шімді өзімізге қабылдауға мүм­кіндік жасайтын. «Ойлан, дұрыс таңдау жаса, оның жауапкер­шілігін де өзің арқалайсың» деген ұстаным біздің әр қадамымызды саралап, болашағымызды бағам­дауға үйрет­ті. Осындай тәрбиенің арқасында жауапкершілік сезімі ерте қалып­тасты. 

QazVac-қа кей ғалымдар сенбеді

– Ковид Қазақстанды ғана емес, әлемді дүр сілкіндірді. Ко­видке қар­сы вакцина жасау ғалым­дарға беріл­ген ең үлкен мүмкіндік еді. Бір сөзіңізде: «Өз вакцина­мызды QazVac әзірлеп, адамзатты қорғау үшін барымызды салдық», – деген едіңіз. Зерттеу барысында қиындықтар көп кездесті ме?

– Коронавирус инфекциясына қарсы QazVac вакцинасын әзірлеу процесінде ең қиындығы – отан­дық ғалымдардың күшіне сенбеу болды. Парадокс, біраз жекелеген ғалым әріптестеріміз де бізге сен­беді. 

Тағы бір қиындық, сол кездегі антиваксерлермен сот процестері күрделі болды. Қазақстанның солтүстік аймақтарынан келген 20-60 адамның бірнеше топтық талап арыздарының кесірінен бір минут бос уақыты жоқ маған сот отырыстарына қатысуыма тура келді. Интернетті ашсаңыз, өзіңіз де көресіз. Полиэмелит ауруы туралы қарасаңыз, қаншама адам мүгедек болды, біз тек вакцина­ның көмегімен ғана жеңіске жеттік. Ал жүздеген миллион адамды қырған оба мен қара шешек вакцина­лар­дың көмегімен ғана тоқтатылды. Денсаулық сақтау министрлігінде, ұлттық дәрілік заттарды сараптау жөніндегі мемлекеттік сараптама ұйымында ешкім жауапкершілікті өз мойнына алғысы келмеді, барлығы жоғарыдан тапсырма күтті. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың вакцина жа­сау, ережелерді өзгерту, иммуно­биологиялық зауыт салу және отандық ғалымдарға әлеуметтік қолдау көрсету туралы тапсырма­сынан кейін ғана істер алға жыл­жып, процесс басталды. Шын мәнінде, Мемлекет басшысының көмегі мен қолдауы болмаса, QazVac вакцинасы болмас еді және біз миллиондаған адамның өмірін сақтап, қала алмас едік.

Сонымен, 2021 жылы Қазақ­стан­ның денсаулық сақтау жүйесі ең төменгі деңгейде, яғни 1-дең­гейде болды. Бұл 30 жылдан астам уақыт бойы денсаулық сақтау стан­дартын көтеруді ешкім ойла­мағанын білдіреді. Ол кезде Премьер-министрдің орынбасары Е.Тоғжановтың басшылығымен процесс орнынан жылжып, 2022 жылы денсаулық сақтау жүйесі ДДҰ-ның жетілгендігінің 2-ші деңгейіне көтерді. Жол картасы жасалды, ол бойынша Денсаулық сақтау министрлігі 2025 жылы жетілудің 3-деңгейіне өтуге тиіс еді. Бірақ пандемия біткен соң, Жол картасы аяқсыз қалды. 

Мемлекет басшысының кеңес­шісі болған кезімде бұл сұрақ­ты қайта көтердім әрі жұмыс барысын қадағаладым. Осы жа­қын күндері ғана 2026 жылдың 30 наурызында отандық денсаулық сақтау жүйесі жетілгендігінің 3-деңгейіне ие болды. Бұл же­тістікке жеткенше, қаншама теріс пікірлерді естідім, «осы сізге не керек?» дегендер де болды. 

Дегенмен түрлі пікірлерге қарамастан, отандық денсаулық сақтау жүйесін 1-ші жетілу дең­гейінен 2-деңгейіне, одан әрі 3-деңгейіне өтуіне қарқынды ең­бек жасадым. Егер кезінде 3-ші же­тілу деңгейіне жеткенде, отан­дық дәрілік өнімдерді тіркей алар едік. Қазіргі уақытта Қазақ­станда ДДҰ-да тіркелген бірде-бір отандық дәрі жоқ. Ғалымдар не фармкомпаниялар өз бетімен Ден­саулық сақтау министрлігі көме­гінсіз, бұл күрделі сұрақтарды шеше алмайды. Отандық дәрі­лерді халықаралық дәрежеге кө­теру үшін Денсаулық сақтау министрлігі бұл мәселені тез арада қолға алып шешуі керек деп ойлаймын.

– Қазақ ғылымының даму дең­гейі туралы әртүрлі пікірлер айты­лады. Тіпті, мықты ғалымдары­мыздың шетелдерге жиі кетіп жат­қаны туралы да сөз көп. Шын мәнінде, елімізде ғылымға, ғылым­ның дамуына деген көзқарас қан­дай?

– Соңғы жеті жылда Қазақстан ғылымында көп институционалды жақсы нәрселер жасалды. «Ғылым және технологиялық саясат ту­ралы» жаңа заң қабылданды, Қазақ­стан Республикасы Пре­зидентінің жанындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы құрылды, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Пре­зидентінің жанындағы Ұлттық ғылым кеңесі құрылды. 2025-2027 жылдарға арналған қолданбалы ғылымға мемлекеттік қаржы­ланд­ыру 531,1 млрд теңгеге дейін ұл­ғайтылды. 

Сонымен қатар шешілмеген мәселелер бар. Ондаған жылдар бойы жинақталған проблемаларды бірден шешу қиын, бірақ оларды асығыс емес, керісінше саналы, әдістемелік және жүйелі түрде шешу керек деп ойлаймын. Тәуел­сіздік алған 30 жылдан астам уақыт ішінде ғалымдарымыз алдына нақты нәтижелерге қол жеткізіп, экономикаға нақты үлес қосу мін­детін ешкім қойған емес. Ғылыми ортада «грант жегіштер» деген термин бар, иә, бұл – қорлау, бірақ көп жағдайда бұл – шындық. Ғылыми экожүйені оперативті бақы­лап, бағыттау (ғалымның қан­дай экономикаға үлесі, пайдасы бар екенін анықтау үшін) үшін Ғылым министрлігі ғылымды цифр­лық форматқа тез арада кө­шіру керек. Мемлекет басшысы­ның кеңесшісі болған кезімде ғылымды цифрландыру сұрағын ұсындым, қолымнан келгенше қадағаладым. Осы ци­фрландыру мәселесінде Ғылым министрлігі әрекет етіп жатыр, бірақ өте баяу.

Неліктен жастар шетелге ке­теді? Бұл өте қиын сұрақ. Дәл қазір «ми қуаты» үшін жаһандық бәсеке­лестік бар. Көптеген елдер талант­ты мамандарды тартып, жұмысқа алуда. Осының аясында бізде білікті ғылыми кадрлардың, әсі­ресе жастардың кетуі байқалады. Негізінде бірнеше себеп бар. Мысалы, жас ғалым шетелде озық зертханада білім алып, жұмыс іс­тегенді қалайды. Ол мықты ғалым­дармен жұмыс істеп, қуатты жаб­дықтармен, озық зерттеу­лер­мен айналыса алады әрі жалақысы да жоғары. Ол әлі жас, кәсіби өсуге құштар, үлкен ғылыми жетістік­терге жетуді армандайды. Ғылымда қандай мәселелер болса да, қандай қиындықтар болса да, біз ғылымды көтеруге міндеттіміз, өйткені мық­ты ел – ол ғылыми базасы да­мы­ған, заманауи және технология­лық жағынан тәуелсіз ел.

– Жас ғалымдардың, яғни жас­тардың ғылымға көптеп бет бұ­руына жағдай жасалған ба? Жалпы, жас­тар ғылымға қызыға ма?

– Ғылымды дамыту Қазақстан үшін басты басымдықтардың бірі болып саналады. Мемлекет бас­шысының тапсырмасымен ғы­лыми-зерттеулерді қаржыландыру ұлғайып, ғылыми ұйымдар жаң­ғыр­­тылып, шетелде тағылым­дама­дан өтушілер саны көбейіп, ғы­лым­ды жастар үшін тартымды ету­де. Ғылыми қызметкерлердің саны 25,4 мың адамға жетті, оның 46%-ы – жас ғалымдар.

Мемлекет ғалымдарға, оның ішінде жас ғалымдарға жан-жақты қолдау көрсетуде. Мәселен, Қазақ­стан Республикасы Прези­дентінің тапсырмасымен олардың әлеу­меттік жағдайын жақсарту және жас кадрлардың ғылымға келуін ынталандыру мақсатында 2024 жылы 315 жас ғалым пәтерге ие бол­ды. Оның 290-ы «Отбасы банкі­мен» бірлесіп жүзеге асырған ар­найы ипотекалық бағдарлама бойынша баспана алса, 25-і тегін алған. 2025 жылдың басынан бері 36 жас ғалым тегін пәтер алды. Бұл – жас ғалымдар үшін өте үлкен қолдау.

Мемлекет басшысының жыл сайын 500 ғалымның әлемдік же­тек­ші ғылыми орталықтарда тағы­лымдамадан өтуін қамтама­сыз ету жөніндегі тапсырмасын орындау мақсатында шетелде ғы­лыми тағылымдамадан өту бағдарламасы іске қосылды. Сон­дай-ақ «Жас Ғалым» бағдарламасы жүзеге асы­рылуда. Ғылым доктор­ларын даяр­лауға мемлекеттік білім беру сұра­нысы артып келеді. Соңғы жыл­дары ғылымда жас­тардың өсу қар­қынында айтар­лықтай оң үрдіс байқалып келеді.

Армансыз адам болмайды

– Сіздің есім-сойыңыз қызық: Күнсұлу Дальтонқызы Закария. Әкеңіздің ұлты қандай? 

– Әкемнің әкесінің аты, яғни туған атамның аты – Закария. Білетін шығарсыздар, Аллаһтың жіберген шын пайғамбарларының бірі – Закария (ғ.с.) еді. Атам За­кария Қалиұлы (1900-1936) жо­ғары білімді адам болған, Орын­бор мен Саратовтағы се­­ми­нария­ларда оқыған, Ленин­град халық шаруа­шылығы институтын бітірген (қазір бұл Санкт-Петербор мемле­кеттік эко­номика университеті (СПбГЭУ), «Астық шаруашы­лығының экономисі» мамандығы бойынша (1925-1931), «Еңбекшіл Қазақ» газетінің корреспонденті болған, Қазақ қамсыздандыру ха­лық комиссариатының (КазНар­комСнаб) өнеркәсіптік то­бы­ның бастығы болды (1931-1933), 1930 жыл­дардағы аштықпен күресуге қатысты.

Отбасылық аңыз бойынша, әкем­нің атын атам студенттік досы Дальтонның құрметіне қой­ған. Әкем 1934 жылы дүниеге кел­ген, екі жасында әкесіз қалған­дықтан, бұл әңгімені өзі ести ал­мады. Та­ныс­тары, достары есімін қазақ тіліне ауыстыруды бірнеше рет ұсынды. Бейтаныс адамдар осы атпен мүлдем мазақтап, әзіл­деген де екен. Бірақ Дальтон есімі – бұл әкесінен қалған жалғыз мұра еді. Әкем мен анам жағынан жетінші буын­ға дейінгі ата-бабаларымыз – қазақтар. Анам – батыстың қа­зағы, рухы өте мық­ты, батыл, турашыл, талапшыл, қайсар, жа­уын­гер мінезді. Мен өз халқымды өте жақсы көремін және қазақ болғаныма, Ұлы да­ланың қызы екеніме мақта­намын.

– Егер сіз биотехнология са­ласын таңдамағанда, қай салаға бет бұрар едіңіз?

– Егер мен бала шағымда әс­кери, сарбаз болғым келді десем, таңғалатын шығарсыз. Әкем: «Генерал болуды арман­дамайтын сарбаз – жаман сарбаз» деп жиі айтатын. Ал мен генерал болуды армандадым (күледі). Шынымды айт­сам, мен ағаларымның орта­сында өстім, сондықтан да болар, күш құрылымдарына бала кезім­нен тартылдым: әскери, милиция, ғарышкер. Мектепте алғашқы әскери дайындық (НВП) пәні ұнады, сабақтарда Калашников автоматын тез бөлшектеп, қайта жинап жүрдім. Маған әскери-пат­риоттық «Зарница» ойыны қатты ұнайтын еді. Жыл сайын ГТО (еңбек пен қорғанысқа дайындық) нормативтерін тапсырдық. Бір жылы ГТО-ның 1-ші норманың орнына 2-ші нормадан өттім, мен үшін бұл өте ауыр жағдай болды.

Бала кезімде де, қазір де әскери шерулерді қарағанды ұнатамын. Мен әртүрлі елдердің әскери шерулерін тамашалай­мын. Қытай­дағы әскери шеруге қыздардың дайындығы мен әс­кери қалпы мені таң қалдырады. Өкініштісі, біздің заманда қыз­дарды әскерге ал­маған. Менің ойымша, мен әс­кери борышым­ды оңай өтей­тін едім. Бірақ тағ­дыр басқаша шешті, биология­лық қауіпсіз­дікті қам­тамасыз етуге қатыстым.

Жақында әскери қыздары­мыз қатты қуантты. 2026 жыл­дың ақ­пан айында Қазақстан­ның әскери қыздарының арнайы жасақтары халықаралық жарыс­тарда керемет күшін көрсетіп, әлемдегі ең үздік деп танылды. Менің ойымша, өз Отанымды және өз халқымды қор­ғау, сарбаз болу – ұлы міндет!

– Ғылымға жаңа келген жас буынға не айтар едіңіз?

– Армандаудан қорықпау керек, арман адамға шабыт бе­реді. Қиындықтан қашпай, ең­бек етуден ерінбеген жөн. Өйт­кені дәл сол қиындықтар мен ты­нымсыз жұмыс адамды шың­дап, қажетті тәжірибе мен дағ­дыны қалыптастырады. Өмірде биік мақсат қойып, соған дұрыс жолмен ұмтылу маңызды. Оқу мен еңбекті жүрек қалауы­мен, қуанышпен атқару – та­бысқа бастайтын басты шарттың бірі. Ең бастысы – сенім. Білім­сіз, сенімсіз, сабырсыз және ерік-жігерсіз адам ешқандай нәтижеге жете алмайды.

– Әлемдік рейтингте есіміңіз жа­зылды. Ендігі ойыңыз қалай? Сіз армандаған ең ұлы мақсат қандай?

– «Армансыз адам – алысқа бармас» деген мақалдың астары терең. Мақсаты жоқ, үмітсіз адам өзін азғыруға, рухани азғындауға бейім тұрады, бұл діни танымда «үмітсіз – шайтан» деген ұғым­мен үндеседі. Арман – адамды алға жетелейтін күш, ал оның жоқтығы өмірдің мәнін жоға­лтады. Жасым 60-қа жақындаса да, әлі көп нәрсені үйренгім келеді. Бүгінде биология ғылымы күн сайын дерлік әлемде жаңа ашылулар мен әзірлемелермен серпінді дамып келеді. Биотех­нология және биофармацевтика дүниежүзіндегі көптеген жетекші елдерде орасан зор табыс әке­летін экономиканың қарқынды дамып келе жатқан секторлары болып саналады. Бұл елдерді қуып жету – үлкен сынақ. Қанша артта қалсақ та, бар күшімізді салып, алға ұмтылуымыз керек. Біздің бір орында тұрып қалуға құқығымыз жоқ.

Жаңа Конституцияда ғылы­м- ның, білім беру мен инновация­ның дамуы конституциялық ба­­сымдыққа ие болды, бұл отан­дық ғылымның дамуына үлкен серпін береді деп есеп­тей­мін және Қазақстанның жоғары тех­нологиялық және индус­триал­дық болашағы жарқын болады деп сенем.

– Әңгімеңізге рақмет!

Әңгімелескен 

Гүлзина БЕКТАС