Бұралқы иттерді эвтаназиялап өлтіруге жол ашатын бұл құжат бұрынғы «ұстау, стерильдеу және қайта жіберу» жүйесінен бас тартуды көздейді. Депутаттар қатаң шешімге бейіл беріп отырса да, қоғамда адам мен ит құқығы таразының екі басын алма-кезек басып тұр. Әлеуметтік желідегі қызу пікірталас қызылкеңірдек айтысқа ұласып кетті.
Жасыратыны жоқ, қалада болсын, ауыл-аймақта болсын, топ-тобымен шұбырып жүрген иесіз иттерді жиі көреміз. Кейбір қоқыс жәшіктеріне жақындап барудың өзі қауіпті. Әсіресе, балалардың үйден мектепке, мектептен үйге аман-есен жетуі мұңға айналды. Интернетте адамға шапқан төртаяқтылардың видеосы көп. Қапқаны, талағаны өз алдына, кісі өліміне әкеп соққан жайттар баршылық. Аса бір қайғылы жағдай дегенде, Өскемен іргесіндегі оқыс оқиға еске түседі. Қалаға тиіп тұрған Лесхоз ауылында жеті жасар қыз баланы қаңғыбас иттер жабылып талағанымен қоймай, аяғын тізе тұсынан жұлып тастаған. Қорғансыз бүлдіршін сол жерде, сол заматта ажал құшқан. Осыған ұқсас оқиғалар Оралда, Көкшетауда, Алматы, Ақмола, Ақтөбе облыстарында да болған. Тізе берсек, соза береміз. Жантүршігерлік статистика жағаңды ұстатады. Соңғы бір жылда 41 366 адамды ит қауыпты. Соның ішінде 23 134 адам бұралқы иттердің шабуылынан зардап шеккен. Мұндай цифр-ларды заң жобасын талқылау кезінде депутат Еділ Жаңбыршин мәлімдеді.
«Орташа есеппен елімізде бір сағатта бес адамды ит қауып, талайды екен. Біз осы залда заң талқылап отырған сәтте елдің бір жерінде – аулада, көшеде, мектептің маңында, балалар алаңында немесе аялдама жанында бір бала, әйел немесе қарт адам ит шабуылының құрбанына айналуы мүмкін. Бұл эмоция емес, бұл – құрғақ статистика. Сондықтан біз бүгін жай ғана жануарлар туралы заң қарап отырған жоқпыз. Біз бүгін адам қауіпсіздігі туралы, қоғамдық тәртіп туралы, мемлекеттің жауапкершілігі туралы, ең бастысы, адам өмірі мен денсаулығын қорғау туралы мәселені қарап отырмыз. Өңірлерде тұрғындармен кездескенде, ел бұралқы иттердің мәселесін шешуді бізге аманаттады. «AMANAT» партиясының депутаттары оны мойнына алып, осы заң жобасына бастамашылық жасады, ал басқа фракциялардағы әріптестеріміз бізді қолдады», – деді депутат.
Бұған дейінгі заң бойынша бұралқы иттерді ұстап, стерильдеп, вакцина егіп, қайтадан көшеге жіберу тәжірибесі жүргізілген. Бірақ бұл жүйеден ойдағыдай нәтиже шықпады. Сол себепті Президент Қасым-Жомарт Тоқаев осыдан тура үш жыл бұл мәселеге назар аударып, әкімдіктер мен құзырлы органдарды батыл шаралар қолдануға шақырған. Мемлекет басшысы: «Жануарларды аялауымыз керек, бірақ олардың адамға, әсіресе балаға шабуына жол бере алмаймыз. Барлық өңірден шағым түсіп жатыр, жағдай бақылаудан шығып кетуі мүмкін. Бұл дұрыс емес. Дереу шара қолдану қажет», – деп өз ұстанымын айқын білдірген.
Иә, қоғамдағы басым көпшілік айдың-күннің аманында балалардың итке таланғанына алаңдаулы. Ата-аналар одағының мүшесі Айкенже Нұрсипатова: «Бір баланың өмірі мыңдаған иттен артық» деген қағиданы толық қолдайды.
«Біз үшін бала қауіпсіздігінен артық құндылық жоқ. Күн сайын баламызды мектепке немесе үйірмеге жібергенде жолда бұралқы иттердің тобына ұшыраспай ма екен деп уайымдап отырамыз. Желідегі жаңалықтарды оқысаң, үйде отырып қорқасың. Сондықтан бұл заң – қатыгездік емес, балаларымыздың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған қажетті шара. Әрине, жануарларға жанымыз ашиды, дегенмен тәртіп орнаған жерде ғана балаларымыз аулада алаңсыз ойнай алады», – дейді ол.
Қабылданғалы отырған жаңа заңда бұралқы иттерге «таймер» енгізу ұсынылған. Яғни, ұсталған жануарлар міндетті түрде уақытша орналастыру пункттеріне апарылады, бірақ ондағы мерзімі шектеледі: қараусыз иттер 5 күнге дейін, иесі бар иттер 60 күнге дейін арнайы орында ұсталады. Осы уақыт ішінде иесі табылмаса, эвтаназия жасауға рұқсат беріледі. Сондай-ақ тегін вакцинациядан бас тарту, әкімдіктердің міндеттерін нақтылау, үй жануарларын міндетті түрде чиптеу және жануарларды өсіруді реттеу мәселесі де заң жобасында қамтылған.
Экология министрлігі бұл өзгерістерді қазіргі жүйенің тиімсіздігімен түсіндіреді. Әйтсе де, ел арасында бұл өзгерістерге келіспейтіндер де кездеседі. Олар «мұндай шаралар жануарларды жаппай құртуға арналған» деп есептейді. Заңға қарсылық танытқан азаматтардың ойынша, иесіз иттер де өмір сүруге құқылы, жаны бар тіршілік иелерін себепсіз өлтіруге болмайды, керісінше, ит иелеріне бақылауды күшейтіп, уақытша ұстау тұрақтарындағы жағдайды жақсарту керек. Бірақ позициясын ашық айтумен шектелмей, заң жобасының авторларын қарғап-сілеп, әлеуметтік желіде жерден алып, жерге салғандар жетіп артылады. Осы орайда Мәжіліс депутаты, «AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі Ерболат Сатыбалды оппоненттер тарапынан нақты конструктивті ұсыныстар жоқ екенін айтады.
«Тек жеке басына тиісу, қаптаған қорқынышты сөздер. «Сені ату керек!», «Көзіңді құрту керек!» деген пікірлер бар. Заңды толық оқымай, қауесетті әдейі таратып жатқан күштер де бар. Бұралқы иттер туралы сөз болса, өре түрегелетін ұйымдардың күмәнді гранттары бар екені жасырын емес. Біз бұл заңды екі жылдан астам уақыт талқыладық, 40-тан астам елдің жұмысын қарадық. Ортақ шешім – көшеде бұралқы ит жүрмеуі керек және иттің мінез-құлқына жауап беретін кісі міндетті түрде болуы керек. Ал зооқорғаушылар жеке панажайларда иттерді өмір бойы асырай алады, оған ешкім қарсы емес. Бірақ «итті көшеге жібереміз, шығынын бюджетке артамыз, ал олар адамға шабуыл жасаса, мемлекет жауап береді» деген заң ешқандай гуманизмге жатпайды», – деді халық қалаулысы.
Халықаралық тәжірибе демекші, әлемде иесіз иттерді аулап, медициналық жолмен жойып отыратын ел көп: АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Норвегия, Швейцария, Швеция, Финляндия, Мексика, Исландия, Латвия, Эстония, Аустралия, Ирландия, Малайзия, тағысын тағылар. Мұны да ескерген жөн.
Күні кеше Еділ Жаңбыршин Facebook парақшасында жариялаған бейнеүндеуінде біршама күдіктің шетін аңғартты. Депутаттың сөзінше, 2022-2026 жылдары қаңғыбас иттер мен мысықтарды аулау, вакцинациялау және стерилизациялауға бюджеттен 14,9 млрд теңге бөлінген. Жаңбыршин бұл қаржының орынды жұмсалуына күмәнін айтып, кейбір мүдделі топтардың осы «майлы жіліктің басынан» айырылғысы келмей отырғанын меңзеді. Осыған қатысты 13 депутат қаражаттың игерілуін тексеруді талап етіп, Бас прокуратура мен Ұлттық қауіпсіздік комитетіне ресми сауал жолдаған.
Заң жобасын жақтайтын қарапайым жұрттың дені жануарлар құқығын қорғаушылардың әрекетін екіжүзділік деп бағалады. Мәселен, Threads желісінде Мақсат Әсетұлы деген қолданушы жазған мына комментарий діттеген нысанаға дөп тиіпті. Нақтылық үшін емлесін сол қалпында қалдырдық.
«Біздегі зоозащитниктердің көбі діни фанатиктер сияқты екен. Иттер туралы сұрағыма жауап берудің орнына жеке басқа өтіп, балағаттап жазбаған жаман сөздері қалмады. Ет бизнесі үшін, тамақ үшін күніне қаншама мыңдаған сиыр, қой, жылқы сойылып жатыр. Соларды да қорғаңдар онда, итті ғана емес. Сиырдың стейгін, жылқының ішегін, қойдың басын жеп отырып ит ататындарды жауыз деулерің екіжүзділік», – деді пікір иесі. Сондай-ақ «ақбөкендер мен Каспийдің итбалықтары мыңдап қырылғанда жаңағы белсенділер неге тырс етіп үн қатпады?» деген орынды сұрақ та қоғамда көп қойылады.
Ықылым заманнан бері ит адамға көмекші қызметін атқарғаны рас, алайда урбанизация заманында олардың бақылаусыз көбеюі – қауіпті құбылыс. Әрі-беріден соң қандай заң болса да, Конституцияға қайшы келмеуі керек. Ата заңымыздың 1-бабында: «Мемлекеттің ең жоғары құндылығы – адам мен оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» деп анық жазылған. Демек, жануарлар құқығы адам құқығынан жоғары тұрмауға тиіс.
Айдар ДӘУІТҰЛЫ