Халықаралық қатынастар жүйесі соңғы бірнеше жылда бұрын-соңды болмаған өзгерістер кезеңіне аяқ басты. Әлемдік саясаттағы күш орталықтарының қайта қалыптасуы, жаһандық экономиканың фрагментациясы, технологиялық бәсекенің күшеюі және қауіпсіздік мәселелерінің күрделене түсуі мемлекеттердің сыртқы саяси стратегиясына жаңа талаптар қойып отыр.
Осындай жағдайда Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путиннің Қазақстанға мемлекеттік сапары тек екіжақты қатынастар шеңберіндегі оқиға емес, Еуразиялық кеңістіктегі қазіргі саяси және экономикалық үрдістерді бағалауға мүмкіндік беретін маңызды оқиға ретінде қарастырылуға тиіс. Көп жағдайда халықаралық саясаттағы маңызды кездесулер олардың хаттамалық рәсімдерімен немесе қол қойылған құжаттардың санымен бағаланады. Алайда мемлекетаралық қатынастардың шынайы мазмұны көбіне саяси сигналдардан, стратегиялық басымдықтардан және ұзақ мерзімді мақсаттардан көрінеді. Астанадағы келіссөздердің басты ерекшелігі де осында болды.
Қазақстан тәуелсіздік алған күннен бастап сыртқы саясатта теңгерімді және прагматикалық бағыт ұстанып келеді. Бұл ұстаным әртүрлі кезеңдерде түрліше бағаланғанымен, бүгінгі күні оның өміршеңдігі мен тиімділігі айқын көрініп отыр. Қазіргі әлемде көптеген мемлекет геосаяси қарама-қайшылықтардың арасында таңдау жасауға мәжбүр болса, Қазақстан ұлттық мүдделерге негізделген көпвекторлы саясатты сақтап қалды. Бұл – кездейсоқ жетістік емес, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан дипломатиялық мәдениеттің нәтижесі. Ресей Қазақстанның ең ірі көршісі ғана емес, сондай-ақ тарихи, экономикалық және гуманитарлық тұрғыдан тығыз байланысқан мемлекеттердің бірі. Әлемдегі ең ұзын құрлықтық шекараның болуы, өнеркәсіптік кооперацияның қалыптасқан жүйесі, көлік инфрақұрылымының өзара байланысы және миллиондаған адамдар арасындағы адами қатынастар екі елдің қарым-қатынасына ерекше сипат береді.
Қазақстан мен Ресей арасындағы ынтымақтастықты жекелеген саяси оқиғалар немесе қысқа мерзімді конъюнктура арқылы бағалау жеткіліксіз. Бүгінде Қазақстан–Ресей қатынастары жаңа кезеңге аяқ басып отыр. Егер бұрын екіжақты күн тәртібінде негізінен сауда, энергетика немесе қауіпсіздік мәселелері басым болса, қазіргі жағдайда технологиялық даму, цифрландыру, жасанды интеллект, логистика және адами капитал мәселелері алдыңғы қатарға шыға бастады. Сапар барысында талқыланған мәселелердің ауқымы дәл осы өзгерістерді көрсетті. Энергетика бұрынғысынша маңызды бағыт болып қала береді. Мұнай мен газ саласындағы ынтымақтастық, транзиттік инфрақұрылым, өнеркәсіптік жобалар екі мемлекеттің экономикалық байланыстарының негізін құрайды. Дегенмен қазіргі жағдай энергетикалық серіктестікті тек табиғи ресурстармен байланысты қарастырудың жеткіліксіз екенін көрсетіп отыр.
Бүгінгі күні энергетикалық қауіпсіздік ұғымы технологиялық тәуелсіздікпен, инфрақұрылымдық тұрақтылықпен және инновациялық шешімдермен тығыз байланысты. Осы тұрғыдан алғанда атом энергетикасы саласындағы ынтымақтастыққа ерекше назар аударылды. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, атом энергетикасы тек электр энергиясын өндіру құралы емес, ғылыми-технологиялық әлеуетті дамытудың, инженерлік мектептерді қалыптастырудың және жоғары технологиялық өндірістерді ілгерілетудің маңызды факторы болып табылады. Сондықтан бұл саладағы кез келген жоба ұзақ мерзімді стратегиялық мәнге ие.
Келіссөздердің тағы бір маңызды бағыты – көлік және логистика мәселелері болды. Қазіргі әлемде мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілігі көбіне олардың географиялық орналасуына емес, сол артықшылықтарды қаншалықты тиімді пайдалана алуына байланысты. Қазақстанның Еуразия құрлығының дәл ортасында орналасуы елге ерекше мүмкіндік береді. Бірақ бұл мүмкіндікті нақты экономикалық нәтижеге айналдыру үшін заманауи инфрақұрылым, тиімді логистика және халықаралық серіктестік қажет.
Соңғы жылдары әлемдік сауда маршруттары елеулі өзгерістерге ұшырады. Осы жағдайларда Қазақстан арқылы өтетін халықаралық көлік дәліздерінің маңызы артып келеді. Теміржол инфрақұрылымын жаңғырту, транзиттік өткізу қабілетін кеңейту және логистикалық процестерді цифрландыру мәселелерінің келіссөздерде кеңінен талқылануы кездейсоқ емес. Бұл тек екіжақты қатынастар мәселесі емес, бүкіл Еуразиялық кеңістіктің болашақ экономикалық архитектурасына қатысты мәселе. Сонымен қатар Астанада өткен кездесулердің маңызды ерекшелігі – цифрлық трансформация мәселелерінің алдыңғы қатарға шығуы болды.
XXI ғасырдағы мемлекеттің қуаты тек табиғи ресурстармен немесе өндірістік әлеуетпен өлшенбейді. Бүгінгі таңда деректерді басқару, жасанды интеллект технологияларын енгізу, цифрлық инфрақұрылымды дамыту және киберқауіпсіздікті қамтамасыз ету мемлекеттің стратегиялық мүмкіндіктерін айқындайтын негізгі факторларға айналып отыр. Қазақстан бұл бағытта жүйелі қадамдар жасап келеді.
Цифрлық құқықтық кеңістікті қалыптастыру, мемлекеттік қызметтерді цифрландыру, жасанды интеллектіні дамытуға арналған институционалдық негіздерді құру және технологиялық экожүйені қалыптастыру мемлекеттік саясаттың маңызды басымдықтарына айналды. Сондықтан цифрландыру тақырыбының мемлекетаралық келіссөздердің негізгі мәселелерінің біріне айналуы уақыт талабы деуге болады. Бұл ретте Еуразиялық экономикалық одақтың да даму логикасы өзгеріп келеді. Интеграция енді тек кедендік рәсімдерді жеңілдетумен немесе сауда кедергілерін азайтумен шектелмейді.
Қазіргі кезеңде цифрлық платформалар, электрондық құжат айналымы, интеллектуалды көлік жүйелері және жасанды интеллект негізіндегі шешімдер интеграциялық процестердің жаңа мазмұнын қалыптастырып отыр. Қазақстан осы жаңа күн тәртібін қалыптастыруға белсенді қатысатын мемлекеттердің қатарында. Мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық та өз маңызын жоғалтқан жоқ. Көп жағдайда мемлекетаралық қатынастардың беріктігі тек ресми келісімдермен емес, халықтар арасындағы өзара түсіністік деңгейімен анықталады. Білім беру, ғылым, мәдениет және жастар алмасуы салаларындағы ынтымақтастық екі мемлекет арасындағы байланыстардың ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды фактор болып қала береді.
Жалпы алғанда, Владимир Путиннің Қазақстанға мемлекеттік сапары бірнеше маңызды қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Біріншіден, Қазақстан халықаралық қатынастардағы күрделі өзгерістер кезеңінде өз сыртқы саяси бағытының тұрақтылығын сақтап отыр.
Екіншіден, еліміздің көпвекторлы дипломатиясы халықаралық практикада өзінің тиімділігін дәлелдеген нақты саяси модельге айналды. Үшіншіден, Қазақстан мен Ресей арасындағы ынтымақтастықтың мазмұны жаңа сапалық деңгейге көтеріліп, дәстүрлі салалармен қатар технологиялық, цифрлық және инновациялық бағыттарды қамти бастады.
Төртіншіден, қазіргі жағдайда мемлекеттердің ықпалы әскери немесе саяси факторлармен ғана емес, олардың технологиялық, логистикалық және интеллектуалдық әлеуетімен де айқындалатыны анық көрініп отыр. Сондықтан Астанада өткен жоғары деңгейдегі келіссөздердің басты нәтижесін тек ресми құжаттардан іздеу дұрыс болмас еді. Негізгі нәтиже – Қазақстанның халықаралық саясаттағы жауапты, болжамды және стратегиялық тұрғыдан маңызды мемлекет ретіндегі рөлінің нығая түсуі. Бүгінгі әлемде дәл осындай мемлекеттер тұрақтылықтың, сенімді серіктестіктің және ұзақ мерзімді дамудың негізгі тірегіне айналады.
Нұржан СӘУЛЕН,
ҚР ПІБ жанындағы Парламентаризм институтының
Ғылыми зерттеу орталығының басшысы
Сараптама, зерттеу мақала, күнделікті өзекті ақпаратты «Айқынның» TELEGRAM арнасынан табасыз.