Әр адамның өмірінде әке мен ананың орны бөлек. Ана мейірімі мен ақ сүті қандай қастерлі болса, әкенің тәрбиесі мен өнегесі де сондай маңызды. Қазақ халқы «Әке – асқар тау, ана – бауырындағы бұлақ» деп бекер айтпаған. Әке отбасының тірегі, баланың қорғаны, өмір жолындағы бағыт берушісі ретінде бағаланған.
Қазақ ән өнерінде ана тақырыбына арналған туындылар өте көп. Олар ананың мейірімін, сағынышын, қадірін жырлайды. Дегенмен әке туралы да халықтың жүрегінен орын алған, ұрпақтан-ұрпаққа айтылып келе жатқан әндер аз емес. Бұл әндерде әкенің тұлғасы әр қырынан көрінеді: бірінде ол қатал тәрбиеші болса, енді бірінде өмірлік арманын баласына аманат еткен жан ретінде суреттеледі. Ал кейбір әндерде әке бала үшін ең жақын адам, ең үлкен мақтаныш ретінде бейнеленеді. Бүгін біз халық арасында кеңінен танылып, түрлі мерекелер мен отбасылық басқосуларда жиі орындалатын төрт әнге тоқталамыз.
«Әке туралы жыр». Қазақ ән өнерінде әке туралы айтылғанда ең алдымен еске түсетін шығармалардың бірі — «Әке туралы жыр». Әннің музыкасын Нұрғиса Тілендиев, сөзін Мұхтар Шаханов жазған. Екі ірі тұлғаның шығармашылық бірлігінен туған бұл ән уақыт өте келе бір ғана кезеңнің емес, бірнеше ұрпақтың жүрегінен орын алған туындыға айналды.
Ашық дереккөздерде әннің шығу тарихында маңызды бір дерек бар. «Әке туралы жыр» бастапқыда әйгілі күрішші, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері Ыбырай Жақаевқа арналған. Бірақ әннің тағдыры бір адамға арналған арнау шеңберімен шектеліп қалған жоқ. Ондағы әке бейнесі жалпыхалықтық сипат алды. Сондықтан бұл шығарма тыңдаушыға нақты бір тарихи тұлғаны ғана емес, әр адамның өз әкесін еске түсіретін ән ретінде қабылданды.
Нұрғиса Тілендиевтің әуені бұл әнде аса күрделі музыкалық тәсілдерге емес, жүрекке бірден жететін қарапайым әрі салмақты әуезге құрылған. Әннің табиғатында кеңдік, сабыр, ішкі толғаныс бар. Мұнда әке қатал немесе алыста тұрған бейне ретінде емес, баласының өмір жолындағы тірегі, биігі, рухани сүйеніші ретінде көрінеді.
«Әке арманы». Әке туралы көп айтылатын әндердің бірі — «Әке арманы». Шығарманың әнін жазған — Марат Омаров, сөзін жазған — Құдайберген Қазыбек деп көрсетіледі.
Бұл шығармада перзенттік өкініш те бар. Бала әкенің қадірін бірден түсінбейді. Уақыт өткен соң ғана әкенің әр сөзі, әр алаңы, әр үнсіздігі үлкен махаббат екенін ұғады. Сондықтан ән тыңдаушыға тек әке туралы емес, әкені уақытында бағалау туралы ой салады.
«Әке арманының» кең таралуына Нұрлан Өнербаевтың орындауы ерекше әсер етті. Ән халық арасында осы орындаушымен танылып кеткені сонша, кейін авторлыққа қатысты мәселе де көтерілді. Марат Омаровтың өзі бұл әннің авторы ретінде аты дұрыс аталмай жүргеніне реніш білдірген.
«Әкем-әнім». Әкеге арналған кең тараған әндердің бірі. Бұл әнді көпшілік Алтынай Жорабаеваның орындауымен жақсы біледі. Ашық деректерде әннің сазын жазған — Әділбек Сүлейменов, сөзін жазған — Орынбасар Сүттібаев деп көрсетіледі.
Ән «Ұшырдың баптап ұядан» деген жолмен басталады. Осы бір жолдың өзінде әкенің бала өміріндегі орны анық сезіледі. Әке баласын қанаттандырып, өмірге дайындаған, ұядан ұшырған тұлға ретінде бейнеленеді. Бірақ бала есейіп, өз жолына түскенімен, әке оның ойынан, қиялынан кетпейді.
«Әкем-әнім» әнінде әке бейнесі асқақ ұранмен емес, сағыныш пен алғыс арқылы ашылады. Мұнда перзент әкесіне деген сезімін той үстінде, шаттық сәтінде әнмен жеткізеді. Әннің қайырмасындағы әкеге ән сыйлау идеясы да сондықтан маңызды. Бұл жерде ән — жай ғана музыкалық шығарма емес, баланың әкесіне арнаған ризашылығы.
«Менің әкем — ең жақсы адам». Әкеге арналған кейінгі жылдардағы кең тараған әндердің бірі. Бұл әнді көпшілік Жолдасбек Әбдіхановтың орындауымен біледі. Ашық музыкалық платформалардағы деректерге қарағанда, әннің сөзі де, әуені де Дулат Құйқасқа тиесілі.
Бұл әннің ерекшелігі — әкені алыстағы сағыныш бейнесі ретінде ғана емес, баланың жанында жүрген ең жақын тірегі ретінде көрсетуінде. Мұнда әке — қорған, ұстаз, күш-қуат беретін адам. Ән мәтінінде әкенің бала өміріндегі орны өте қарапайым, бірақ әсерлі тілмен ашылады. Перзент әкесін өзгелерден биік көреді, оны өмірдегі ең жақсы адам деп таниды.
Әннің негізгі ойы — әкенің қадірін биік қою. Мұнда әке тек отбасының асыраушысы немесе қатал тәрбиеші емес. Ол — баласының сүрінгенде сүйенері, самғағанда қуат берері, өмірдегі ең үлкен ұстазы. Сондықтан бұл ән әсіресе отбасылық кештерде, туған күндерде, әкеге арналған бейнероликтерде жиі қолданылатын шығармаға айналды.
Қазақ ән өнерінде әке туралы шығармалар аз емес. Қазақта әкеге арналған басқа да әсерлі, халық арасында айтылып жүрген әндер көп. Бұл шолу — біздің талғамымыз бойынша таңдалған төрт әнге ғана негізделді. Әр адамның жүрегіне жақын өз әні, өз естелігі, өз әкесімен байланысты өз әуені болуы мүмкін. Талғамға талас жоқ. Ең бастысы, мұндай әндер әкенің қадірін ұмыттырмайды, перзенттік құрмет пен сағынышты қайта оятады.
Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына белсенді гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.