«Қара құрлық» Африка түгілі, Еуропа және Азияда ми қайнатар ыстықтан мыңдаған адам қаза тапты. Көптеген ел жұмыс күнін қысқартуға мәжбүр. Тіпті темірден соғылған Эйфель мұнарасы балқып, туристерге жабылды. Қазақстанға да қиын тиіп тұр. «Қазгидромет» төбе шашты тік тұрғызып, түнде де аптаптың басылмайтынын жариялады: күн батса да, адам мен жан-жануар дамыл таба алмайды. Жер шарында бұл нәубет неге туындады?
Жер шары «жанып» жатыр: жалыны бүкіл әлемді шарпыған ыстық Қазақстанға жетті. Синоптиктер биылғы жазғы маусымда түнде де жанға маза болмайтынын ескертті. Күні кеше «Қазгидромет» республикалық мемлекеттік кәсіпорны ұзақ жылғы бақылауының нәтижесін жариялап, жаға ұстатар дерегін жария етті. Бұл ретте мамандар 29 маусымда әр жылдары – 50 жыл, 30 жыл бұрын және биыл ауа райы қалай болғанын салыстырып көрді.
«Алдымен Астанаға тоқталайық. Биыл ең жоғары ауа температурасы – 25,1 градус, түнде 21,2 градус болды. Салыстырар болсақ, 1975 жылы күндіз сәл жылырақ болып, ең жоғары температура 27°C-қа жеткен. Алайда тарихта түн айтарлықтай суық болушы еді: ең төменгі температура 14,4°C болған. 1995 жылы да түнде 13,4 градусқа дейін түсетін. Биыл, түнде бұдан елеулі жоғары», – дейді «Қазгидромет» мамандары.
Енді Алматыға назар аударайық. 2026 жылы елдің ең ірі мегаполисі шынымен тарихта болмаған аптап ыстықтан азап шегіп тұр: күндіз орташа ауа температурасы 37,4 градусқа дейін аспандаған. Және бұл «көлеңкедегі» ыстық қана. Шақырайған күн астындағы градус бұдан әлдеқайда көп, бірақ синоптиктер дәстүр бойынша күнгейді өлшей бермейді. Салыстырғанда, 50 және 30 жыл бұрын сол кездегі Қазақстанның астанасында ең жоғары температура тиісінше 28,9 және 29,4 градус қана болған. Осы ресми мәліметтің өзі республикада өткен ғасырдан бері температуралық режимнің қатты өзгергенін паш етеді.
«Қазгидромет» дабыл қағуын жалғастырды. Оның мәліметі бойынша шілде айында Алматы, Қарағанды, ШҚО, Павлодар, Ақмола, Қостанай, СҚО, Атырау, Жамбыл, Түркістан, Қызылорда облысында, яғни республика өңірлерінің басым көпшілігінде «жоғары өрт қаупі күтіледі». Бұл ретте Жетісу, Абай облыстарында, Қызылорда облысының орталығында, Ақмола облысының шығысы мен орталығында, Павлодар облысының солтүстігі мен оңтүстік-шығысында, Қарағанды облысының батысында, ШҚО-ның солтүстік-батысында, орталығында, Жамбыл облысының солтүстік-шығысында, Алматы облысының батысы, солтүстігі мен шығысында, Атырау облысының оңтүстігінде, Ұлытау облысының оңтүстігінде «төтенше өрт қаупі» туындайды деп болжанып отыр. «Қазгидрометтің» ресми сайтындағы Қазақстан картасы қып-қызыл түспен боялып, үрей бұлтын қалыңдата түсті.
Синоптиктердің консультативті жорамалына сәйкес, 2026 жылғы шілденің бірінші онкүндігінде күндізгі ауа температурасы күрт жоғарылап, «қатты» және «өте қатты» ыстық болады: еліміздің батысында +30…+38°С-қа дейін (Маңғыстау облысында +43°С-қа дейін); солтүстік-батыста +40°С-қа дейін; республиканың солтүстігінде +38°С-қа дейін; орталықта +40°С-қа дейін; оңтүстікте +44°С-қа дейін; еліміздің оңтүстік-шығысында +42°С-қа дейін күн ысиды.
«Айдың екінші және үшінші онкүндіктерінде тұрақты ыстық кезеңдер нөсерлі жаңбыр, найзағай, екпінді жел және шаңды дауыл болатын күндермен алмасады. Соған қарамастан, Қазақстанның басым бөлігінде ең ыстық күндері күндізгі ауа температурасы +39°С-қа дейін, ал республиканың батысы мен оңтүстік жартысында +45°С-қа дейін көтеріледі», – деп ескертті «Қазгиромет».
Ғалымдар: «жаһандық жылынумен қатар 2026 жылы соңғы 140 жылдағы ең қуатты Эль-Ниньо құбылысы басталды» деп дабыл қағып отыр. Бұл табиғи құбылыс Тынық мұхитының экваторлық бөлігіндегі жерүсті суының температурасының қалыптан тыс көтерілуімен сипатталады. Соның салдарынан атмосфераға орасан зор жылу бөлініп, жаһандық температура рекордтары жаңарды. Мамандардың айтуынша, биылғы қуатты Эль-Ниньо ұзаққа созылатын қуаңшылыққа, алапат су тасқындарына және бұрын-соңды болмаған аптап ыстыққа әкелгелі тұр. Бұл туралы Американың Олбани мемлекеттік университеттің атмосфералық және экологиялық ғылымдар профессоры Пол Раунди мәлімдеді.
Сынап бағанасы сыр берді
Бір кездері сирек кездесетін, таңсық саналған қалыптан тыс ыстық бүгінде тұрақты өмір шындығына, құрлықтарды шарпып, адамзат өмірін аяусыз жалмап жатқан қатерлі күшке айналғандай. Мысалы, Үндістанда аптап ыстық ондаған мың адамның өмірін қиып жатса да, ресми билік бұл шығынды есепке алмай, жасыруды жөн көреді, деп жазды Frontiers in Environmental Health журналы. Оның сарапшылары күннің ысуынан болған өлім-жітімнің ресми статистикасы тым төмендетілгенін және трагедияның нақты, жан түршігерлік ауқымын мүлдем көрсетпейтінін жеткізді.
«Үндістанды аптап титықтатып жатыр: ауа температурасы 50°C-тан жоғары көтерілді. Зерттеушілердің бағалауынша, бүкіл Үндістан ауқымында бес күндік ыстық толқыны 30 000-ға жуық қосымша өлім-жітімге соқтырды», – деп жазды басылым.
Ғалымдар адамзаттың қазба отын түрлерін бейберекет жағуынан туындаған климаттың өзгеруі жаһандық температураны шегіне жеткізгенін ескертті. Енді мұндай аптап толқындары жиілеп, ұзағырақ әрі әлдеқайда қарқынды сипат алмақ. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның (ДМҰ) дерегінше, кейінгі 11 жыл – 2015 жылдан 2026 жылға дейінгі кезең әлем тарихындағы ең ыстық жылдар ретінде тіркелді. Бұл тұжырымдар тек Азияға емес, Еуропаға да тікелей қатысты. Лондон империялық колледжі мен Лондон гигиена және тропикалық медицина мектебі ғалымдарының зерттеуі сұмдық деректің бетін ашты: өткен жылдың рекордтық ыстық жазында еуропалық ыстық толқыны салдарынан 62 000-нан астам адам қаза тапқан.
Өкінішке қарай, бұл аномалия 2026 жылы үдемесе, бәсеңдеген жоқ. Испанияда жаз басталмай тұрып-ақ, тек 2026 жылдың мамырында ыстықтан 101 адам қайтыс болды. Бұл – соңғы онжылдықтағы осы айдың орташа көрсеткішінен 3,6 есе жоғары! Елдің Денсаулық сақтау министрі ыстықтың адам ағзасы оған бейімделіп үлгергеннен әлдеқайда ерте келетінін мұңая мойындады. Францияның ахуалы ауыр: 24 маусымнан бастап 1 мыңнан астам өлім жағдайы тіркелді. Қайтыс болғандардың басым көпшілігі – 65 жастан асқан қарттар. Кейбір қалада жедел жәрдем шақыру саны екі есеге дейін өскенін Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау агенттігі хабарлады.
ДДСҰ Еуропалық аймақтық бюросының директоры, доктор Ханс Анри Клюгенің айтуынша, Еуропа мен Азия жаһандық орташа көрсеткіштен екі еседен астам жылдам жылынып жатыр. Қалыптан тыс ыстық енді ерекше құбылыс емес, бұл – жиілеп, күшейіп және ұзарып бара жатқан қайталанбалы дағдарыс. ДДСҰ бұл экстремалды ыстықты «денсаулық сақтау дағдарысы» деп тануға шақырады. Алайда бұл дағдарыстың алдын алуға болады. Ыстық жағдайындағы іс-қимыл жоспарлары, ерте хабарлау жүйелері, салқын кеңістіктер мен осал топтарға пәрменді көмек көрсету – бюрократиялық ермек емес, адам өмірін сақтап қалудың жалғыз жолы болмақ.
Елді сақтайтын БҰҰ-ның бес кеңесі
Аптап апаты Қазақстанды да айналып өтпеді. Жаз басында-ақ елде жаңа температуралық рекорд орнады: 2026 жылдың 23 маусымы соңғы 85 жылдағы ең ыстық күн ретінде тарихқа енді. «Қазгидромет» синоптиктерінің хабарла-уынша, ауаның максималды температурасы 36,8 градусқа жетіп, алдыңғы рекордтан 0,4 градусқа асып түсті. Бұған дейін ең жоғары көрсеткіш (36,4 градус) сонау 1941 жылы тіркелген.
ДДСҰ сарапшылары Қазақстанға халықты ыстықтан қорғаудың шұғыл шараларын қолға алуды және Еуропаның тиімді тәжірибесіне сүйенуді ұсынды. Мысалы, Италияда қарттар мен созылмалы ауруы бар жандарға көшеге шықпау ескертіліп, еріктілер оларға су мен азық-түлікті үйіне жеткізуді ұйымдастырды. Нидерланды билігі болса, кітапхана, театр, шіркеу, супермаркеттер мен қоғамдық орталықтарда демалыс орны, ауызсуы және дәретханасы бар арнайы «салқын аймақтар» желісін құрды. Сонымен қатар Еуропа мен Азияның ірі қалаларында көшелерге арнайы себезгі душтар орнатылып жатыр: кез келген жүргінші оны қосып, астында біраз салқындап ала алады. Түркияда, Еуропа елдерінде, көшеде адамдар су ішетін шүмек-крандар орнатылған.
Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) баяндамасында айтылғандай, бүгінде әлемдегі барлық жұмысшының 70%-ы немесе 2,5 миллиардтай адам жан төзбес ыстықтан зардап шегіп жүр. Ғалымдар термометр бағанасы 34°C-тан асқанда еңбек өнімділігі екі есе құлайтынын дәлелдеді. Ал Қазақстанда бұл көрсеткіш 43 градусқа дейін барады! Еуропаның біраз елі аптап кезінде далада жұмыс істеуге тыйым салды. Бұл тәжірибені Қазақстанға да қолдану – уақыт талабы.
БҰҰ өзінің «Аптап ыстықты жеңу: Еуропадағы және Орталық Азиядағы аптап ыстық толқындары кезіндегі халықтың денсаулығы» атты арнайы есебінде Қазақстан Үкіметіне 5 негізгі рекомендация берді: біріншіден, аномальды ыстықтың теріс әсерін азайтуға бағытталған ортақ ұлттық стратегия әзірлеу қажет. Бұл құжат министрліктер мен әкімдіктердің, түрлі құрылымдардың аптап салдарларымен күрестегі нақты іс-қимылын үйлестіру, олар не істеу керектігін білуі үшін қажет.
Екіншіден, әсіресе балалар мен қариялардың ыстықтан ушығатын дерттерін емдеуге барынша қолдау көрсету қажет. Бұл үшін аптап кезінде денсаулық қорғау жөніндегі іс-қимыл жоспарларына және алғашқы медициналық көмекке бюджеттен молырақ инвестиция құю талап етіледі. Үшіншіден, өрт, табиғи апаттар мен аптап ыстық туралы халықты алдын ала құлағдар ететін ерте ескерту жүйелерін, құрылғыларды заманауи деңгейде жетілдіруге қаржы салу маңызды.
Төртіншіден, бұқара көп баратын орындарды, балалар жиналатын аула, балабақша және басқасын күнқағарлармен, желдеткіштермен қамтып, орын-жайларды қайта жабдықтау керек. Педагогтар мен ата-аналарды аптап тудыратын стреспен күресуге үйреткен орынды. Бесіншіден, БҰҰ жоғары температуралық соққы салдарларын азайту үшін қалалық дизайн мен инфрақұрылымды, әсіресе халықтың ең осал топтары тұратын үйлерді аптапқа бейімдеуге, тегін кондиционер орнату бағдарламасын іске қосуға үндеді.
Әйтпесе, бүгінде қазақстандық парктерде шақырайған күннен паналайтын, мол сая мен көлеңке беретін нысандар тым аз, жоқтың қасы. Өз азаматтарын аптаптан келетін азапты өлімнен арашалап қалу үшін Қазақстан билігі ғалымдар мен халықаралық сарапшылардың осы ескертулерін елеусіз қалдырмай, дәл қазір іске асырса, құп.
Айхан ШӘРІП