Себебі еңбекке құрмет қалыптасқан қоғам ғана тұрақты дамуға қабілетті. Осы ұстаным аясында елімізде жастарды жұмыспен қамтуға бағытталған құқықтық тетіктер де жетілдірілуде. Соның бірі – кәмелет жасына толған жасөспірімдердің жазғы демалыс кезінде ақылы қоғамдық жұмыстарға қатысуына мүмкіндік беретін еңбек заңнамасы. Бұл бастама, ең алдымен, жастардың бос уақытын тиімді ұйымдастыруды ғана емес, олардың еңбек нарығымен ерте танысып, кәсіби жауапкершілікті сезінуіне жол ашады.
Алғашқы еңбек тәжірибесі – өмірлік мектеп
Жас адамның еңбек жолындағы алғашқы қадамы оның болашақ мамандық таңдауы мен өмірлік көзқарасының қалыптасуына тікелей ықпал етеді. Алғашқы жұмыс орнында ол ұжыммен жұмыс істеуді, тәртіп сақтауды, уақытты бағалауды және өз еңбегі арқылы табыс табудың қадірін үйренеді. Сондықтан көптеген дамыған елде мектеп жасындағы жастардың маусымдық жұмыстарға қатысуы қалыпты тәжірибеге айналған. Қазақстан да осы бағыттағы жұмыстарды кезең-кезеңімен жетілдіріп келеді. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің №476 бұйрығына сәйкес, 16 жасқа толған азаматтар жазғы демалыс кезеңінде ақылы қоғамдық жұмыстарға қатыса алады. Мұндай жұмыстар олардың денсаулығына зиян келтірмейтін, қауіпсіз әрі еңбек заңнамасының барлық талабына сай ұйымдастырылуға тиіс. Бұл әлеуметтік қолдау ғана емес, еңбек мәдениетін қалыптастырудың тиімді құралы.
Сапаға басымдық берілуде
Шымкент қаласында жастарды қоғамдық жұмыстарға тарту жүйелі түрде жүзеге асырылып келеді. Биыл жазғы маусымда қалалық Еңбек мобильділігі орталығына 161 мекемеден 661 бос жұмыс орны ұсынылған. Алайда барлық ұсыныс бірдей қабылданған жоқ. Қалалық жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау басқармасы әр жұмыс берушінің еңбек заңнамасын сақтау деңгейін, салықтық міндеттемелерін орындауын, әлеуметтік кепілдіктер беруін және еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету мүмкіндігін мұқият зерделеген. Нәтижесінде, талаптарға толық сәйкес келген 47 ұйымнан 192 жұмыс орны ғана іріктелді.
Бүгінде аудандық мансап орталықтары арқылы 156 жасөспірім қоғамдық жұмыстарға жолданып, еңбек етуде. Оның ішінде 129-ы – студент, ал 27-сі – жоғары сынып оқушысы. Олар негізінен мемлекеттік мекемелерде, жоғары оқу орындарында және қоғамдық ұйымдарда еңбек тәжірибесін жинақтап жүр. Бұл көрсеткіштер сан қуалаудан гөрі сапалы әрі қауіпсіз жұмыс орындарын таңдауға басымдық берілгенін аңғартады.
Заң бәрінен жоғары
Кәмелетке толмаған азаматтарды еңбекке тарту барысында олардың құқықтары мен қауіпсіздігі басты орында тұрады. Осыған байланысты заңнамада арнайы талаптар белгіленген. Шымкент қалалық Полиция департаментінің мәлімдеуінше, 16 жасқа толған жасөспірім еңбек шартын өз бетінше жасай алады. Дегенмен олардың еңбегі ересектермен бірдей талаптар бойынша ұйымдастырылмайды. Мәселен, 16-18 жас аралығындағы қызметкерлердің апталық жұмыс уақыты 36 сағаттан аспайды. Егер олар білім алумен қатар жұмыс істейтін болса, бұл уақыт одан әрі қысқартылады. Сонымен бірге заң бойынша оларды түнгі уақытта жұмысқа тартуға, үстеме жұмысқа қалдыруға, мереке немесе демалыс күндері еңбек еткізуге, іссапарға жіберуге тыйым салынған. Бұл талаптардың барлығы жасөспірімдердің денсаулығын сақтау мен оқу процесіне кедергі келтірмеуді көздейді.
Жасөспірімдер ауыр дене еңбегіне, қауіпті өндірістерге, химиялық заттармен байланысты жұмыстарға, биіктіктегі еңбекке немесе денсаулыққа қауіп төндіретін қызмет түрлеріне жіберілмейді. Егер олар абаттандыру немесе көгалдандыру жұмыстарына қатысса, арнайы жарық шағылыстыратын киіммен қамтамасыз етіліп, міндетті түрде жауапты мамандардың бақылауында болуға тиіс. Мұндай талаптар халықаралық еңбек стандарттарына да толық сәйкес келеді.
Сонымен қатар мамандардың айтуынша, жаз мезгілінде жасөспірімдердің құқықтарының бұзылуы көбіне бейресми жұмысқа орналасу кезінде кездеседі. Ауызша келісім арқылы еңбек ету жалақының төленбеуіне, еңбек шартының болмауына, әлеуметтік кепілдіктерден айырылуға немесе заңсыз еңбек пайдалануға алып келуі мүмкін. Сондықтан әрбір жас азамат жұмысқа орналасқан кезде міндетті түрде еңбек шартын талап етуі қажет. Егер жұмыс беруші заң талаптарын бұзып, жасөспірімді түнгі уақытта жұмысқа тартса, қауіпті еңбекке мәжбүрлесе немесе жалақысын төлемесе, бұл туралы еңбек инспекциясына немесе құқық қорғау органдарына дереу хабарлау қажет.
Жұмыс беруші жауап береді
Қазақстан заңнамасы кәмелетке толмағандардың еңбек құқықтарын қорғауға ерекше мән береді. Еңбек шартынсыз жұмысқа қабылдау, жұмыс уақытын заңсыз ұзарту немесе еңбек қауіпсіздігі талаптарын бұзу жағдайларында жұмыс берушілерге әкімшілік жауапкершілік көзделген. Ал мұндай заңбұзушылық салдарынан жасөспірімнің денсаулығына зиян келсе немесе өміріне қауіп төнсе, қылмыстық жауапкершілікке дейінгі шаралар қолданылады. Бұл талаптардың сақталуын еңбек инспекциясы, полиция және прокуратура органдары бірлесіп бақылайды. Қазіргі еңбек нарығы жас мамандардан кәсіби білімді ғана емес, жауапкершілік, тәртіп, коммуникация және ұжымда жұмыс істей білу сияқты дағдыларды талап етеді. Осындай қасиеттердің негізі алғашқы еңбек тәжірибесі барысында қалыптасады.
Сондықтан жастарды қоғамдық жұмыстарға тарту маусымдық жұмыспен қамту ғана емес, олардың өмірлік ұстанымын қалыптастыратын маңызды әлеуметтік институт. Адал еңбекке ерте араласқан жас ертең өз кәсібін сүйетін, қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінетін, елдің дамуына үлес қосатын азамат болып қалыптасады.
Назгүл НАЗАРБЕК, Шымкент қаласы