Күнделікті өмірде біз естіген дүниенің бәрін жалпылама «музыка» деп атай береміз. Бұл, әрине, қате емес. Бірақ кәсіби музыкада әр шығарма өзіндік құрылымдық заңдылықтарына, орындаушылық құрамына, көлеміне және көркемдік мақсатына қарай белгілі бір жанрға бөлінеді. Опера мен симфония, концерт пен соната, сюита мен кантата – жай ғана әртүрлі атаулар емес, әрқайсысының қалыптасқан ерекшелігі бар музыкалық жанрлар. Бүгін солардың ең жиі кездесетін түрлеріне қарапайым тілмен түсіндірме шолу жасаймыз.
1. Опера сөзі итальян тіліндегі opera – «еңбек», «туынды», «шығарма» деген сөзден шыққан. Музыкадағы опера XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында Италияда қалыптасты. Оның басты ерекшелігі – театрдағы оқиға кәдімгі сөзбен емес, негізінен ән айту арқылы өрбиді. Кейіпкерлердің жеке толғанысы арияда, әңгімесі речитативте, ал көпшілік қатысатын көріністер хор мен ансамбльдер арқылы беріледі. Оркестр бүкіл драмалық әрекетті сүйемелдеп қана қоймай, оның мағынасын ашуға қатысады.
Опера тарихында Вольфганг Амадей Моцарттың «Дон Жуаны» мен «Сиқырлы флейтасы», Джузеппе Вердидің «Аида», «Травиата», «Риголетто» опералары, Жорж Бизенің «Кармені» кең танылған. Верди қырық жылға жуық шығармашылық жолында жиырмадан астам опера жазып, бұл жанрдың ірі өкілдерінің біріне айналды. Қазақстанда Евгений Брусиловскийдің «Қыз Жібек», Ахмет Жұбанов пен Латиф Хамидидің «Абай», Мұқан Төлебаевтың «Біржан – Сара» опералары ұлттық классикаға айналды. «Қыз Жібек» 1934 жылы сахналанған қазақтың тұңғыш операсы саналады.
2. Балет атауы итальяндық ballare – «билеу» сөзімен байланысты. Қазіргі балеттің алғашқы үлгілері Қайта өрлеу дәуіріндегі Италия сарайларында пайда болып, кейін Францияда кәсіби сахналық өнер ретінде қалыптасты. Операда оқиға негізінен ән арқылы айтылса, балетте кейіпкерлер сөйлемейді: сюжет пен сезім би, дене қимылы, пантомима және музыка арқылы беріледі. Сондықтан балет – музыкалық шығарма ғана емес, музыка мен хореографияның біртұтас сахналық жанры.
Балет музыкасының ең әйгілі үлгілерінің қатарында Петр Чайковскийдің «Аққу көлі», «Ұйқыдағы ару», «Щелкунчик» балеттері бар. Сергей Прокофьевтің «Ромео мен Джульеттасы», Игорь Стравинскийдің «Көктем священныйы», Арам Хачатурянның «Спартагы» да әлемдік репертуардан тұрақты орын алды. Қазақстанда Ғазиза Жұбанова «Аққанат», «Хиросима», «Қарагөз» сияқты балеттер жазды; «Қарагөз» бүгінде де «Астана Опера» репертуарында бар.
3. Симфония сөзі көне гректің symphōnia – «үндестік», «дыбыстардың үйлесуі» деген сөзінен тараған. Бірақ бүгінгі мағынадағы симфония – үлкен симфониялық оркестрге арналған көлемді шығарма. Классикалық үлгіде ол көбіне төрт бөлімнен тұрады: жылдам бірінші бөлім, баяу бөлім, би немесе скерцо сипатындағы бөлім және жылдам финал. Дегенмен бұл міндетті қағида емес. Симфонияның негізгі ерекшелігі – мәтінсіз-ақ үлкен музыкалық ойды ұзақ уақыт бойы дамыту мүмкіндігі.
Симфония жанрының қалыптасуына Йозеф Гайдн ерекше үлес қосты: ол жүзден астам симфония жазғандықтан «симфонияның атасы» аталады. Моцарттың 41 симфониясы, Бетховеннің 9 симфониясы да жанр тарихындағы негізгі мұралардың бірі. Әсіресе Бетховен симфонияны бұрынғыдан әлдеқайда ірі философиялық жанр дәрежесіне көтерді. Қазақстандық симфонизмде Ғазиза Жұбанованың «Жігер» симфониясы белгілі.
4. Концерт сөзі итальянның concerto сөзінен шыққан. Оның этимологиясында бір жағынан «жарысу», «таласу», екінші жағынан «бірлесу», «үндесу» мағыналары қатар айтылады. Музыкалық концертте осы екі сипат та бар: жеке орындаушы оркестрден бөлініп шығып, өзінің мүмкіндігін көрсетеді, бірақ сонымен бірге оркестрмен біртұтас шығарма орындайды. Қазіргі классикалық концерт көбіне үш бөлімнен тұрады: жылдам – баяу – жылдам.
Антонио Вивальди концерт жанрының аса өнімді өкілдерінің бірі болды: ол жүздеген концерт жазған. Оның «Жыл мезгілдері» атты төрт скрипкалық концерті – жанрдың ең танымал үлгілерінің бірі. Моцарттың фортепиано концерттері, Бетховеннің бес фортепиано концерті, Чайковскийдің №1 фортепиано концерті, Мендельсон мен Брамстың скрипка концерттері де әлемдік репертуарға енген. Ғазиза Жұбанова да концерт жанрында шығармалар жазған.
5. Соната итальянның sonare – «дыбыстау», «аспапта ойнау» деген сөзінен шыққан. Ал оған мағыналық жағынан қарама-қарсы тұрған cantata – «ән айту» дегенді білдірген. Яғни бастапқыда соната дегеніміз өте қарапайым мағынада «аспаппен орындалатын шығарма» болған. Кейін бұл атау белгілі құрылымы бар күрделі жанрға айналды. Классикалық соната әдетте бір немесе екі аспапқа, мысалы, жеке фортепианоға немесе скрипка мен фортепианоға жазылып, бірнеше бөлімнен тұрады.
Доменико Скарлатти жүздеген клавирлік соната жазған. Классикалық сонатаның ең әйгілі шеберлерінің бірі – Бетховен: оның фортепианоға арналған 32 сонатасы бар. «Ай сонатасы», «Патетикалық соната», «Аппассионата» деген атаулар музыканы көп тыңдамайтын адамдарға да таныс. Моцарт пен Гайдн да бұл жанрда үлкен мұра қалдырды.
6. Сюита – француздың suite, яғни «рет», «жалғасы», «бірінің артынан бірі келетін топ» деген сөзінен шыққан. Атау шығарманың табиғатын дәл көрсетеді: сюита – өз алдына аяқталған бірнеше музыкалық бөлімнің бір шығармаға біріктірілуі. XVII–XVIII ғасырлардағы классикалық сюиталар көбіне аллеманда, куранта, сарабанда, жига сияқты әртүрлі халықтардың билерінен құралды.
Иоганн Себастьян Бах француз және ағылшын сюиталарын, виолончельге арналған алты сюитаны, оркестрлік сюиталарды жазды. Гендель де жанрдың ірі өкілдерінің бірі. Кейін сюита тек билер жинағы болудан қалды. Мысалы, Эдвард Григ өзінің «Пер Гюнт» спектакліне жазған музыкасынан екі оркестрлік сюита құрастырды. Чайковскийдің «Щелкунчик» балетінен де жеке концерттік сюита жасалған.
7. Симфониялық поэма – XIX ғасырда қалыптасқан бір бөлімді оркестрлік жанр. Оның басты ерекшелігі – музыка белгілі бір әдеби шығармаға, тарихи оқиғаға, табиғат көрінісіне, кейіпкерге немесе философиялық идеяға сүйенеді. Яғни симфония көбіне музыка ішіндегі заңдылықтармен дамитын болса, симфониялық поэманың артында музыкадан тыс белгілі бір бағдарлама болады.
Жанрды дербес форма ретінде қалыптастырған композитор – Ференц Лист. Ол он үш симфониялық поэма жазды, солардың ең әйгілісі – «Прелюдтер» (Les Préludes). Кейін Рихард Штраус «Дон Жуан», «Тиль Уленшпигель», «Заратустра осылай деді» сияқты симфониялық поэмалар жазды. Бедржих Сметананың «Менің Отаным» циклі де бағдарламалық симфонизмнің әйгілі үлгісі. Қазақстан музыкасында Ғазиза Жұбанованың «Ақсақ құлан» симфониялық поэмасы бар.
8. Увертюра француздың ouverture – «ашылу», «бастау» деген сөзінен шыққан. Бастапқы қызметі де осыған сәйкес: опера, балет, оратория немесе театр қойылымы басталар алдында орындалатын оркестрлік кіріспе. Ол көрерменді шығарманың музыкалық әлеміне енгізеді. Кейбір увертюраларда кейін спектакльде естілетін негізгі тақырыптар алдын ала беріледі.
Уақыт өте увертюра сахналық шығармадан тәуелсіз концерттік жанр ретінде де өмір сүре бастады. Россини операларының увертюралары ерекше танымал: «Севилья шаштаразы», «Вильгельм Телль». Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасы, Бетховеннің «Эгмонт» пен «Леонора» увертюралары да концерттерде жеке орындала береді.
9. Оратория атауы латынның oratorium ұғымымен, яғни құлшылық етуге, дұға етуге арналған орынмен байланысты. XVI ғасырда Римдегі Филипп Нери құрған діни қауымның жиналыстарында қасиетті мәтіндер музыкамен орындалған. Кейін осы дәстүр үлкен вокалдық-аспаптық жанрдың атауына айналды. Ораторияда операдағыдай солистер, хор, оркестр және кейіпкерлер болады, бірақ ол әдетте декорациясыз, костюмсіз және сахналық әрекетсіз концерт түрінде орындалады.
Оратория жанрының ең үлкен шеберлерінің бірі – Георг Фридрих Гендель. Оның «Мессиясы» әлемдегі ең танымал ораториялардың бірі, ал ондағы «Hallelujah» хоры жеке музыкалық символға айналған. Гайднның «Әлемнің жаратылуы», Мендельсонның «Илия» ораториялары да белгілі. Қазақстанда Ғазиза Жұбанова бірнеше оратория жазды, олардың қатарында «Татьянаның хаты» бар.
10. Кантата итальянның cantare – «ән айту» сөзінен шыққан. XVII ғасырда бұл атау аспапта орындалатын сонатаға қарама-қарсы, дауыспен орындалатын шығарма мағынасында қолданылды. Кейін кантата бірнеше бөлімнен тұратын, солистерге, хорға және аспаптық ансамбльге немесе оркестрге арналған шығармаға айналды. Ол діни де, зайырлы да болуы мүмкін.
Бұл жанрмен ең тығыз байланысты есім – Иоганн Себастьян Бах. Оның екі жүзге жуық сақталған кантатасы белгілі. Бах кантаталары лютерандық шіркеу қызметінің құрамында орындалған. Қазақстан музыкасында Ғазиза Жұбанованың кантаталарының арасында Мұхтар Әуезовке арналған шығарма және «Арал туралы аңыз» аталады.
11. Квартет сөзі итальянның quartetto – «төртеу» деген ұғымнан шыққан. Термин екі мағынада қолданылады: төрт музыканттан құралған ансамбльді де, сол төрт орындаушыға арналған шығарманы да квартет дейміз. Классикалық музыкадағы ең кең тараған түрі – ішекті квартет: екі скрипка, альт және виолончель. Мұнда төрт аспаптың әрқайсысы дербес музыкалық дауыс ретінде әрекет етеді.
Ішекті квартетті классикалық жанр ретінде орнықтырған композитор – Йозеф Гайдн. Одан кейін Моцарт, Бетховен, Шуберт, Брамс, Дворжак, Шостакович квартет жанрын дамытты. Бетховеннің кейінгі квартеттері композитордың ең күрделі шығармаларының қатарына жатады. Қазақстанда Ғазиза Жұбанова атындағы Мемлекеттік ішекті аспаптар квартеті жұмыс істейді.
12. Прелюдия атауы латынның prae – «алдында» және ludere – «ойнау» сөздерінен шыққан. Яғни тура мағынасы – «алдын ала ойнау». Алғашқыда музыкант негізгі шығармаға кіріспес бұрын аспабын тексеріп, тональдікті сезіну үшін еркін түрде ойнайтын шағын кіріспе болған. Кейін прелюдия қағазға түсірілетін дербес шығармаға айналды.
Бах «Жақсы темперленген клавир» жинағында әр прелюдияны фугамен жұптастырды. XIX ғасырда Шопен 24 прелюдиядан тұратын цикл жазып, прелюдияны басқа шығарманың кіріспесі емес, толыққанды жеке миниатюра ретінде көрсетті. Кейін Дебюсси, Рахманинов, Скрябин, Шостакович те прелюдия циклдерін жазды.
13. Фуга латынның fuga – «қашу» деген сөзінен шыққан. Бұл атау музыкалық құрылысты бейнелі түрде дәл сипаттайды: бір дауыс негізгі тақырыпты бастайды, біраздан кейін екінші дауыс сол тақырыпты қайталайды, одан кейін үшінші, төртінші дауыстар қосылады. Сырттай қарағанда бір дауыс екіншісін «қуып келе жатқандай» естіледі. Бірақ фуга жай қайталау емес: бір тақырып бірнеше тәуелсіз музыкалық желінің арасында күрделі түрде дамиды.
Фуга өнерінің ең биік үлгілері Иоганн Себастьян Бах шығармашылығымен байланысты. Оның «Жақсы темперленген клавир» жинағындағы 48 прелюдия мен фуга және аяқталмай қалған «Фуга өнері» осы техниканың мүмкіндігін барынша кеңейтті. Гендель, Моцарт, Бетховен, Шостакович сияқты композиторлар да фугаға жүгінді.
14. Этюд француздың étude – «оқу», «жаттығу», «зерттеу» деген сөзінен шыққан. Музыкада бастапқыда белгілі бір орындаушылық дағдыны жетілдіруге арналған шығарма болған. Бір этюд саусақтардың жылдамдығын, екіншісі октаваларды, үшіншісі арпеджионы, төртіншісі белгілі бір штрихты дамытуы мүмкін. Сондықтан этюд ғасырлар бойы музыка мектебі мен консерваториядағы негізгі оқу материалының бірі болды.
XIX ғасырда этюд тек жаттығу болудан қалды. Фредерик Шопен мен Ференц Лист техникалық міндетті үлкен көркем мазмұнмен біріктіріп, концерттік этюд жанрын қалыптастырды. Шопеннің Op.10 және Op.25 циклдері, Листтің «Трансценденттік этюдтері» пианистік репертуардың ең күрделі шығармаларына жатады. Ал Карл Чернидің көптеген этюдтері бүгінге дейін негізінен оқу мақсатында орындалады.
15. Ноктюрн француздың nocturne, ал оның түбірі латынның nocturnus – «түнгі» деген сөзінен шыққан. Музыкадағы ноктюрн көбіне тыныш, лирикалық, ойлы сипаттағы шағын аспаптық шығарма. Алайда бұл атау музыканың міндетті түрде түнді бейнелейтінін білдірмейді. «Түн» мұнда көбіне жанрдың жалпы поэтикалық сипатын білдіреді.
Фортепианолық ноктюрн жанрын алғаш қалыптастырған композитор ретінде ирландиялық Джон Филд аталады. Бірақ оны әлемге әйгілі еткен – Фредерик Шопен. Оның 21 ноктюрні фортепиано әдебиетінің классикасына айналды. Әсіресе ми-бемоль мажордағы Op.9 №2 ноктюрні кеңінен танымал.
16. Вариация латынның variatio – «өзгерту», «түрлендіру» деген ұғымынан шығады. Оның принципін түсіну оңай: алдымен белгілі бір музыкалық тақырып беріледі, кейін композитор сол тақырыпты бірнеше рет өзгертіп көрсетеді. Әуеннің ырғағы, фактурасы, тональдігі, екпіні немесе сипаты өзгеруі мүмкін, бірақ бастапқы тақырыппен байланыс сақталады.
Вариациялық форма музыка тарихының барлық кезеңінде қолданылды. Бахтың «Гольдберг вариациялары» бір ария мен отыз вариациядан тұрады. Бетховеннің «Диабелли вариацияларында» бір қарапайым вальс 33 рет өзгеше сипатта көрсетілген. Моцарт, Брамс, Рахманинов та вариациялық циклдер жазды.
17. Рапсодия сөзі көне гректің rhapsōidia ұғымынан тарайды. Ежелгі Грекияда рапсодтар эпикалық жырларды жатқа айтып, бір оқиғадан екіншісіне еркін ауысып отырған. Музыкадағы рапсодия да осы еркіндік идеясын сақтады: оның құрылымы соната немесе симфония сияқты қатаң схемаға бағынбайды, әртүрлі мінезді эпизодтар бірінің артынан бірі келуі мүмкін.
Ференц Листтің 19 «Венгр рапсодиясы» – жанрдың ең әйгілі үлгілерінің бірі. Джордж Гершвиннің фортепиано мен оркестрге арналған «Rhapsody in Blue» шығармасы рапсодияны джаз интонацияларымен ұштастырды. Сергей Рахманиновтың «Паганини тақырыбына рапсодиясы» атауы рапсодия болғанымен, құрылымы жағынан 24 вариациядан тұрады.
Осы терминдерді түсінгенде бір маңызды нәрсені ескерген жөн. Опера, балет, симфония, соната, концерт, сюита, оратория, кантата – көбіне шығарманың тұтас жанрын немесе ірі түрін білдіреді. Ал прелюдия, фуга, вариация кейде жеке шығарма да, үлкен шығарманың ішіндегі бөлім немесе композициялық принцип те болуы мүмкін. Квартет бір мезгілде әрі орындаушылар құрамының, әрі сол құрамға арналған жанрдың атауы. «Концерт» те күнделікті тілде «музыкалық кеш» дегенді білдіреді, ал классикалық музыкадағы concerto – жеке аспап пен оркестрге арналған нақты жанр.
Сондықтан атауға қарап шығарманың қандай музыка екенін бірден толық анықтау мүмкін емес. Бірақ осы терминдердің мағынасын білген адам афишадағы «Бетховеннің №5 симфониясы», «Чайковскийдің скрипкаға арналған концерті», «Моцарттың сонатасы» немесе «Бахтың прелюдиясы мен фугасы» деген жазулардан шығарманың шамамен қандай құрамға, қандай көлемге және қандай құрылымға арналғанын алдын ала түсіне алады.
Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына белсенді гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.