Экономика да, геосаясат та, қауіпсіздік те осы ресурстың төңірегінде тоғысып жатыр. Қазақстанда бұл шикізаттың қыруар қоры бар. Бірақ жер қойнауында қордың болуы бір бөлек те, оны өндіру, терең өңдеу, технологиялық бәсекеге төтеп беру – өз алдына өзекті міндет.
Таяуда Қауіпсіздік Кеңесінде сирек кездесетін металдар саласын дамыту мәселесі талқыланды. Мемлекет басшысы Үкіметке геологиялық барлау, техногендік қалдықтарды қайта өңдеу, зертханалық базаны жаңғырту, кадрлар құрамын нығайту, әкімшілік кедергілерді қысқарту жұмыстарын қадағалап тапсырды.
– Қазба байлығы мол елдер үшін әлемдегі ахуал тиімді әрі бірегей мүмкіндіктерге жол ашып отыр, – деді Президент.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың сөзінше, мұны мемлекет мүддесіне пайдалану керек. Өйткені жасанды интеллектіні, жасыл энергетиканы, аэроғарыш өнеркәсібін, қорғаныс кешенін сирек металдарсыз елестету мүмкін емес. Мәселен, неодим, празеодим, диспрозий, тербий материалдары электр көлігінде, жел генераторында, суасты қайықтарының дыбыссыз моторында, F-35, Су-57, J-20 сынды бесінші буындағы ұшақтарда кеңінен қолданылады. Бір ғана F-35 жойғышын құрастыруға 417 келі сирек металл жұмсалады екен. Электрондық құралдардың, энергия сақтау жүйелерінің негізін литий, кобальт, никель, марганец құрайды. Сигналдарды өте жылдам өңдейтін галлий, германий, индий, скандий секілді элементтер ЖИ чиптерін, талшықты-оптикалық байланыс желілерін, түнгі бақылау аспаптарын жасауда пайдаға жарайды. Ракета қозғалтқышында, реактивті ұшақ турбинасында, атом реакторының корпусында, берен бұзғыш снарядтарда титан, ниобий, бериллий, вольфрам, тантал тәрізді элементтер болады. Бұлардың қандай бірлікте жұмыс істейтінін түсіну үшін қарапайым смартфонға қарайық: дисплейдің сенсор қабатында – мөлдір индий оксиді, 5G чиптерінде – галлий арсениді, камера мен вибромоторда – неодим магниттері, батареяда – литий мен кобальт, плата мен корпуста тантал, вольфрам, титан бар. Яғни күнделікті қолымыздан түспейтін шағын құрылғының өзі бүгінгі өркениеттің сирек металдарға қаншалықты мұқтаж екенін көрсетеді.
Дүниежүзілік банк болжамынша, 2050 жылға қарай аса маңызды минералдарға сұраныс 500 пайызға дейін артпақ. Сирек металдар нарығында геосаяси текетірес әлден-ақ өршіп барады. Басты мәселе кенді кімнің көп өндіргенінде емес. Шикізат шығару – күрделі технологиялық тізбектің алғашқы кезеңі ғана. Одан соң кенді байытып, қажетті элементтерді бөліп алып, тазартып, озық технологиялық өндіріске жарамды материалға айналдыру керек. Қазір сирек металдарды өңдеу қуаттарының 85-90 пайызы Қытай бақылауында. 2023 жылдан бері Бейжің бұл монополиясын қысым құралы ретінде қолдануға көшті. Галий, германий, сурьма, графит экспортына тежеу қойып, импортқа тәуелді Батыс өнеркәсібіне тікелей қауіп төндірді. АҚШ пен Еуропа оған жауап ретінде экспорт көздерін әртараптандыруға кірісті.
Сондықтан сирек металдар мәселесі Қауіпсіздік кеңесінде кездейсоқ талқыланған жоқ. Президент осы арқылы «қауіпсіздік ұғымы әскери әлеуетпен шектелмейді» дегенді меңзеп отыр.
Жалпы, Қазақстанда вольфрам, титан, бериллий, рений, тантал, литий, т.б. сирек металдардың орасан қоры шоғырланған. Олар дербес кен орындары түрінде де, полиметалл, көмірсутек кен орындарындағы ілеспе компоненттер түрінде де кездеседі. Алайда геологиялық карталардың 70 пайыздан астамы 1960-1980 жылдары көнерген әдістемелер көмегімен түсірілген. Ел аумағы 1:200000 масштабында түгел қамтылғанымен, егжей-тегжейлі 1:50000 масштабындағы барлау нәтижелері 30 пайыздан аспайды. Халықаралық KAZRC, JORC стандарттарына сай қайта бағалау жұмыстары енді жүргізіле бастады. Бұл ескі геологиялық архивтердің сыртында әлі де ашылмаған кен орындары бұғып жатқанын білдіреді.
Жер астындағы қазынаның едәуір бөлігі – вольфрам мен молибден еншісінде. Мемлекеттік баланста 2,4 млн тонна вольфрам триоксиді немесе 1,9 млн тонна таза вольфрам тіркелген. Дүниежүзілік өнеркәсіп жылына 85-90 мың тонна вольфрам тұтынатынын ескерсек, біздегі ресурс Жер шарын жалғыз өзі 20 жыл бойы қамтамасыз етуге жете-ді. Молибден мөлшері 1,1 млн тоннаға жуықтайды. Вольфрам мен молибденнің ең ірі кен орындары Қарағанды облысында орналасқан. Мысалы, Жоғарғы Қайрақтыдағы вольфрам триоксидінің дәлелденген қоры 1,2 млн тоннадан артық. Осы өңірдегі Қатпар, Көктенкөл, Алматы облысындағы Бұғыты кен орындарынан да көл-көсір молибден мен вольфрам табылған. Бериллий қоры мемлекеттік есепте 117,5 мың тонна делінеді. Әлемдік бериллий өндірісінің біржылдық көлемі небәрі 280-300 тонна десек, Қазақстан қоры ғаламдық қажеттілікті 400 жыл жабуға қауқарлы екен. Осы бериллий, тантал және ниобий ресурстары ШҚО-дағы Белогорск, Огневка, Бакенное кен орындарында көп. Титан мен цирконийдің ерекше сапалы, оңай байытылатын қорлары СҚО-дағы Обухов, ШҚО-дағы Қараөткел, Сәтбаев шашыранды кен орындарында жинақталған. Жоғары технологияда айрықша бағаланатын рений қоры да әжептәуір мол. Жезқазған, Балқаш мыс кендерін өңдеу барысында ілеспе компонент ретінде жылына шамамен 2-3 тонна аммоний перренаты алынады (ғаламдық өндірістің 5 пайызы). Кейін одан ыстыққа төзімді қорытпалар құйылып, экономикалық құны бірнеше сатыға көтеріледі. Сол сияқты Павлодар алюминий зауытында бокситтерді өңдеу кезіндегі қалдықтардан галлий мен скандий бөлінсе, Кенді Алтайдың полиметалл рудаларында ілеспе компонент түрінде индий, селен, теллур ұшырасады. Ал технология алпауыттарының көкейін тескен литийдің мемлекеттік баланстағы қоры – 226,9 мың тонна (жаһандық резервтің 0,5 пайызы ғана). Мұның дені ШҚО-дағы Ахметкино, Юбилейное, Бакенное, Жоғарғы Баймырза, т.б. қатты кен орындарына тиесілі. Маңғыстау мен БҚО-дағы мұнай-газ кеніштерінің ілеспе суларынан да мол мөлшерде гидроминералдық литий анықталған. Лантаноидтар тобындағы сирек жер металдарының нақты қоры – 50-70 мың тонна. Құзырлы органдар Тараз, Шымкенттегі тыңайтқыш өндірісінен қалған фосфогипс үйінділерінен тағы 1,5 млн тоннадай сирек жер оксидтерін айыруға болады деп болжайды.
Мәселе кеннің аз-көптігінде емес, мәселе – осы элементтерді 99,99% тазалықта бөлетін жоғары технологиялық гидрометаллургияның жоқтығында. Қазақстанда сирек металдарды өндіру мен өңдеу үш негізгі бағытқа бағдарланған. Біріншісі – Өскемен титан-магний комбинаты. Онда титан құймалары, губкалы титан, ванадий пентоксиді өндіріледі. Әлемдегі әрбір алтыншы немесе жетінші Boeing, Airbus ұшақтарында ӨТМК титаны бар. Екінші бағыт – Үлбі металлургиялық зауыты базасындағы бериллий, тантал және ниобий өндірісі. Толық өндірістік циклі қалыптасқан бұл кәсіпорын бериллий бронзасын, бериллий оксидін, тантал ұнтақтары мен құймаларын, ниобий өнімдерін шығарады. Үшіншісі – ілеспе сирек металдар (рений, бисмут, селен, теллур, галлий, индий) бағыты. «Жезқазғанредмет» зауыты мыс рудасын өңдеу қалдықтарынан ренийдің аса сапалы тұзын бөліп алады. Сондай-ақ «Қазмырыш» пен «Қазақмыс» металлургиялық зауыттарында тазарту процесінде висмут, селен, теллур, индий элементтері түзіледі.
Амал қанша, бірқатар стратегиялық ресурстар әлі де игерілмей жатыр. Мәселен, елде литий металл түрінде де, оксид түрінде де өндірілмейді, оның жобалары тек геологиялық барлау деңгейінде тұр. Вольфрам да солай. Бұғытыда қытайлық Jiaxin International Resources инвесторының қатысуымен тау-кен байыту комбинатының құрылысы басталғанымен, нақты коммерциялық өнімдерін күтуге әлі ерте. Сирек жер металдарын жекелеген оксидтерге бөлетін SARECO жобасы да жұмысын тоқтатқан.
Ендеше «Қазақстанның сирек металдар қоры қанша?» деп сұрағанша, «сол қордың қаншасы экономикалық активке, активтің қаншасы өндірістік жобаға, өндірістің қаншасы қосылған құнға ұласады?» деп сұраған дұрыс. Әрине тек шикізат экспорттаушымыз жауырды жаба тоқымаймыз. Бірақ жоғары технологияны бастан-аяқ меңгерген металл өндіруші мемлекет те емеспіз. Мамандар аса маңызды металдар өнеркәсібін төрт кезеңге жіктеп қарастырады. Алғашқы кезең руданы жер астынан не ашық карьерден қазу, екіншісі – руданы байыту, үшіншісі – металлургиялық өңдеу, төртіншісі – тұрақты магниттер, литий-ионды батареялар, микрочиптер, ұшақ турбиналарының қалақшалары, т.с.с. жоғары технологиялық бұйымдар әзірлеу. Біз осы тізбектің орта тұсындамыз. Қолымыздан келетіні – кенді байытып, металлургиялық және химиялық жолмен өңдеу ғана. Бірақ төртінші кезең жоқтың қасы. Кейбір металдар бойынша әлемдік дәрежедегі өндірістік гиганттарымыз болса да жалпы өнеркәсіп моделіміз «шикізат өндіру – бастапқы байыту – жартылай фабрикат экспорты» шеңберімен шектелген.
Осылайша, қаншама табыстан қағылып отырмыз. Мұны бір келі өнімнің құнынан да байқаймыз. Рений жай концентрат түрінде он неше долларға, аммоний перренаты түрінде 1200-1500 долларға сатылса, турбинадағы шартты экономикалық эквиваленті 15-20 мың доллар деп бағаланады. Тантал да концентраттан ұнтаққа, ұнтақтан микрокомпонентке өткен сайын бірнеше есе қымбаттайды. Дайын өнімнің құнын өсіретін нәрсе – инженерия, технология, патент, сапа жүйесі һәм нарық. Қазақстанның негізгі ұтылатын жері осында.
Дегенмен сарапшылардың пікірінше, смартфон, микрочип, электромобильдер жасаймыз деп төртінші кезеңге құлаш ұрудың қажеті шамалы. Себебі ондай өндірістер тек сирек металдарға емес, миллиондаған қосалқы бөлшектер экожүйесіне, өткізу нарығына, арзан микрочиптер өндірісіне байланған. Қазақстанда мұның бәрін шығаратын толық циклді зауыттар салу экономикалық жағынан өзін-өзі ақтамайды. Сондықтан «бәрін өзіміз жасаймыз» деп күшенбей, жаһандық тізбектегі экономикалық тұрғыдан тиімді буынды таңдауымыз керек. Концентратты оксид, оксидті таза химиялық өнім, химиялық өнімді металл, металды арнаулы қорытпа қылатын өндірістер – Қазақстан үшін анағұрлым пайдалы бағыт. Жоғары технологиялық өндіріс металлургиялық зауыттың жалғасы ғана емес. Ол үшін инженерлер, зертханалар, компонент өндірушілер, сертификаттау жүйесі, тұрақты энергия, кідіріссіз логистика, үлкен тұтыну нарығы қажет. Авиацияда, микроэлектроникада жылдар бойы жиналған технологиялық тәжірибені бірнеше жылда сатып ала салу қиын. Кеннің минералогиялық құрамы әртүрлі болғандықтан, бір кен орнына жарайтын технология екіншісіне сол күйінде көшірілмейді. Минералогиялық талдаудан байыту схемасына, пилоттық сынақтан өндірістік технологияға дейінгі ұзақ жолда кедергі көп.
Қазақстандағы әлсіз буын осы технологиялық көпірге байланысты. Зертханалық технологияның өндірістік масштабта жұмыс істейтінін дәлелдеу үшін Pilot Plant керек. Өнімнің тазалығы, реагент шығыны, энергия тұтынуы, қалдық көлемі, процестің тұрақтылығы тек осы кезеңде анықталады. Содан кейін ғана банк қаржыландыратын жобалық негіздеме жасалады.
Тағы мәселе – капитал. Геологиялық барлаудан алғашқы коммерциялық өнімге дейінгі цикл 7-12 жылға созылуы ықтимал. Инвестициялық тәуекелі жоғары, қайтарымы ұзақ жобаларға ақша тарту қиямет-қайым.
Кадр мәселесі де осы тізбектің өзегінде. Кеңестік металлургия мектебі әлсіреген, ғылыми сабақтастық үзілген. Минералог, гидрометаллург, химик-экстракционист, процесс-инженер, материалтанушы және scale-up маманы жоқ жерде технологиялық өндіріс те ақсайды.
Әйтсе де геосаяси жағдай Қазақстанға сирек мүмкіндік сыйлап отыр. АҚШ, Еуропа, Жапония, Оңтүстік Корея елдері Қытайға тәуелділікті азайтып, балама жеткізу тізбектерін іздеп жатыр. Галлий, германий, сурьма, графитке қатысты шектеулер аса маңызды минералдарды ұлттық қауіпсіздік деңгейіне шығарды.
Бұл Қазақстан үшін ашылған терезе іспетті. Рас, «бізде металл бар» десек, бәрі жаппай келе қалады екен деуге болмайды. Инвесторларға сенімді заңнама, ашық геология, технологиялық өңдеу, ESG талаптарына сәйкестік, ұзақмерзімді келісімдер қажет.
Еуроодақ Critical Raw Materials Act саясаты бойынша 2030 жылға таман стратегиялық шикізаттың кемінде 10 пайызын өз ішінде өндіруді, 40 пайызын өңдеуді және бір ғана үшінші елге тәуелділікті 65 пайыздан асырмауды көздейді. Қазақстан литий, тантал, вольфрам, бериллий, титан жеткізу жөнінде Еуропаның осы стратегиясын өз мүддесіне пайдалана алады.
Ендігі жерде шикізат базасы рөлімен тоқмейілсіп қалмай, өндірістік серіктес деңгейіне көтерілуіміз керек. Шетелдік инвесторға «лицензия ал да, кенді қазып, экспортта» деумен шектелмей, ресурсты игерумен қатар Қазақстанда оны өңдейтін өндіріс ашу, технология тарту жөніндегі талаптар қойылуға тиіс.
Осы орайда Аустралия, Канада, Чили, Қытай тәжірибесінен сабақ алуға болады. Аустралия геологиялық ақпаратты айқара ашып, инвестордың тәуекелін төмендетті. Канада барлау капиталына салықтық ынталандыру берді. Чили ресурсты ішкі өңдеушілерге бағыттайтын механизмдер қолданды. Қытай сирек металдарды өндіруден гөрі оларды бөлу, тазарту технологияларына инвестиция салды.
Бәріндегі ортақ қағида айқын: мемлекет зауыттарды өзі салмай, керісінше, зауыт салатын инвесторға жағдай жасаса игі. Ашық геологиялық мәлімет, инфрақұрылым, зерттеу, пилоттық база, тұрақты заңнама болса, капитал мен технология ертең-ақ өз аяғымен келеді.
Ең маңыздысы – қор көлемін ғана есептейтін көзқарастан бас тарту. Әйтпесе кен бар, қор бар, өндіріс бар, экспорт бар. Бізге жетіспейтіні – осыларды бір жүйеге біріктіретін технологиялық және қаржылық стратегия.
Еркебұлан НҰРЕКЕШ