Бурабайда өткен Ұлттық құрылтайдың төртінші отырысында Қасым-Жомарт Тоқаев тазыға ерекше мән беру жайында әңгіме қозғағаны есімізде. Ал осыдан тура бір жыл бұрын қазақы тазы тұқымын ұлттық бренд әрі мәдениетіміздің ажырамас бөлшегі ретінде халықаралық деңгейде кеңінен насихаттауды тапсырды.
Тазы тұқымын дамыту және бірегей қасиеттерін сақтау, жүйелі ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, халықаралық көрмелерге тұрақты қатысу сияқты бағыттардан тұратын бұл іске Қазақстан кинологтар одағымен қатар мемлекеттік органдар да белсенді атсалысуға тиіс екенін қадап айтқан болатын. Соған байланысты Үкіметтің 2026 жылғы 15 сәуірдегі қаулысына сәйкес, жаңа мереке 3 қыркүйекке қойылды. Осыдан екі жыл бұрын Амстердамда қазақ тазысы алдын ала танылып, Қазақстанға стандарт иесі мәртебесі берілген еді. Дегенмен халықаралық деңгейде толық тану 2034 жылдан кейін ғана бітеді.
Президенттер де тазы ұстайды
Қазақ дәстүрінде «жеті қазынаның бірі», «адамның досы» сынды ұғымдармен қадірлі орын алған хайуанаттың қазақ түсінігіндегі мәртебесі осылай ресми құжатпен бекітілді. Талай қилы заманда бір ауылды асырап, тынышын күзеткен ит тұқымдарының аңыз қып айтар ерліктері жетерлік. Қала берді, саятшылық құрған сал-серінің де бір серігі осы тазы мен төбет еді. Адамға жақындығымен, тазалығымен, зеректігімен, ақылдылығымен ерекшеленетін ит тұқымдары осындай дара қасиеттері арқылы дәстүрімізге еніп, ұлттық санамызбен біте қайнасып кеткен.
Оның үстіне, Мемлекет басшысына сыйға тартылған Наурыз есімді тазысы бар екені белгілі. Одан бөлек, 2023 жылдың қарашасында Франция президенті Эмманюэль Макрон Астанаға іссапармен келіп, «Этноауыл» көрмесін аралап, қазақ халқының бай мәдени мұрасымен танысқанда ол да екі тазы күшігімен олжалы қайтқан еді. Көрме орталығын тамашалау барысында оған қазақы тазының тұқымы ерекше ұнаған болатын. Сол кезде Қасым-Жомарт Тоқаев франциялық әріптесіне тазы сыйлауға уәде берген-ді. Кейін Парижге қазақы тазының бес айлық екі күшігі жеткізілді. Сондай-ақ оларға күшіктерді тамақтандыру және үйрету жөніндегі нұсқаулық та берілді. Француздар ол күшіктерге Жюль және Жанна деп ат қойды. Арада бір жыл өткенде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Францияға іссапармен барғанда қос тазының қалай өскеніне куә болып қайтты. Президенттер Елисей сарайының бағында серуен құрып, бейресми әңгіме өрбіткен шақта Жюль мен Жанна оларға еріп жүрді.
Тазы мен төбет күнінің 3 қыркүйекке келуінің себебі де бар. Дәл осы күні 2024 жылы Халықаралық кинология федерациясы (FCI) қазақ тазысын алдын ала негізде ресми түрде танып, тұқымға №372 стандартын бекітіп, Қазақстанды шыққан елі ретінде белгіледі. Ал жалпы ұлттық ит тұқымдарын сақтау жөніндегі жүйелі жұмыс 2023 жылғы қаңтарда қазақ ит тұқымдарын сақтау және өсімін молайту мәселелері бойынша арнайы заң қабылданғаннан кейін мемлекеттік негізге ие болды. Заңнамалық деңгейде қазақ ит тұқымдары, асылтұқымды ит, тұқым стандарты, бірыңғай асылтұқым кітабы ұғымдары және оларды сақтаудың басқа да негізгі тетіктері айқындалды.
Осы жұмыстың басты нәтижелерінің бірі – біз айтып отырған қазақ тазысының халықаралық деңгейде танылуы. Бүгінде Қазақстанның алдында FCI талаптарына сәйкес тұқымды алдын ала танудан түпкілікті тануға дейінгі кезеңнен өту міндеті тұр. Бұл үшін иттердің халықаралық стандартқа сәйкестігімен қатар, жүйелі асылтұқымдық жұмыс, шығу тегінің нақты есебі, тұқымның бірнеше ұрпақ бойы тұрақты өсіп-өнуі, денсаулығы мен мінез-құлқын бақылау, сондай-ақ тұқымды ірі халықаралық кинологиялық іс-шараларда тұрақты түрде таныстыру қажет.
Дүниежүзілік кинологиялық қауымдастықтың Қазақстанды тазының ресми иесі ретінде мойындауы үшін бұл тұқымды әлемге таныту талап етілгенін айта кетейік. Осыған орай Бельгияда «Желден жүйрік тазы» атты еш жерде жарияланбаған авторлық фотолардың көрмесі өтеді. Шараға Еуропалық парламент депутаттары, Брюссель қаласының халық қалаулылары және басқа да беделді тұлғалар қатысады. Сондай-ақ бұл күні ресми өкілдігі Бельгияда орналасқан Дүниежүзілік кинологиялық қауымдастықтың кеңсесіне сапар ұйымдастырылады.
«Әмбебап тазы» қандай тұқым?
Тазы өсірумен айналысатын саятшылардың бірі Ұлағат Ханзаданың айтуынша, бұрын қазақта әмбебап тазылар болған. Олар қояннан бастап доңыз, қасқырға дейін ала беретін. Бұрынғы дегеніміздің өзі осыдан 25-30 жыл бұрын болған. Қазір ондайлар ілуде бір кездеседі. Әмбебап дейтін себебі, қазіргі тазылар жеке-жеке жіктеліп кетті. Бірі тек түлкіге түссе, екіншісі қоянға ғана шабады. Бүгінде сол бұрынғы әмбебап тазылар тұқымын қайта жаңғыртып шығарсақ деген ниетпен жұмыс істеп жатқан қаншама адам бар.
Маманның пікірінше, тазының дегдарлығы, әбжілдігі, аңшыдан бөлек өзінің жеке функционалдық қасиетінің арқасында өз бетінше аңшылық құрып, аңның қапысын табуы деген сияқты қабілеттері ескерілмей жүр. Егер шетелдік көрмеге апаратын болсақ, тазы өжет, алғыр болуы керек деп санайды. Мысалы, Американың малшыларына шибөрілерден қорғану үшін көмекші ретінде ұсына алсақ, тамаша болар еді.
«Сол секілді төбетке қатысты да бұлыңғыр пікір қалыптасты. Кейде көпшілік төбелесетін алып иттерді елестетеді. Төбетті қазақ «құтпан» деп те атайды, босағаның құты деген мағынада. Оларға қатысты көпшілік бүгінде екіге жарылып кеткен. Бірі түрікменнің алабайын қабылдайды, екіншілері түрлі тұқым араласып кеткен тұқымды айтып жүр. Бірақ мұның барлығы он жылдың шамасында өз-өзінен реттеліп, орнына келетін шаруа», – дейді ол.
Ұлағат Ханзаданың сөзінше, сыртқы формасына қарағанда бізтұмсық, көзі бір-біріне жақын тұратын шашаққұлақтының барлығы бірдей тазы емес. Егер әркім қолындағы тазыларына құжаттарын алып, көрмелерге апарып, сондағы талаптарға сәйкес келетін, бірақ өзіміздің «абориген» тұқымды жоғалтып алмайтындай жұмыс істесе, ең ұтымды жолы осы болар еді.
Бүгінде Қазақстан кинологтар одағының асылтұқымдық жүйесінде 4 мыңға жуық қазақ тазысы тіркелген. Сонымен қатар еліміздің ауылдық жерлерінде бұған дейін орталықтандырылған кинологиялық есепке алынбаған сапалы иттер сақталған. Сондықтан мұндай иттерді анықтау, сұрыптау және құжаттандыру жұмыстары өңірлік асылтұқымдық байқаулар аясында жалғасып келеді.
Қазақ тазысы халықаралық аренада да уақыт өте белсенді таныстырыла бастады. 2026 жылғы маусымда қазақ тазылары Болонья қаласында өткен World Dog Show дүниежүзілік иттер көрмесіне қатысып, жоғары нәтижелер көрсетіп, әлем чемпиондары атақтарын иеленді. Әлбетте, мұндай нәтижелердің маңызы зор. Әлем жекелеген иттерді ғана емес, тұрақты дамып келе жатқан тұтас ұлттық тұқымды көруі керек.
«Біз үшін ұлттық тұқымдардың атауы мен сыртқы бейнесін ғана сақтап қалу жеткіліксіз. Негізгі міндет – олардың табиғи қасиеттері мен функционалдық ерекшеліктерін сақтай отырып, өміршең тұқым ретінде келешек ұрпаққа жеткізу. Қазақ тазысының халықаралық деңгейде танылуы мемлекет, кинологтар, ғалымдар, селекционерлер мен ит иелерінің бірлескен әрі жүйелі еңбегі нақты нәтиже беретінін көрсетті. Ендігі міндет – осы жұмысты дәйекті түрде жалғастырып, екі ұлттық тұқымның да болашағын қамтамасыз ету», – дейді Қазақстан кинологтар одағының президенті Бауыржан Серікқали.
Қазақы ит тұқымдары көрме-конкурстарда ғана емес, күнделікті қызметке де қолданылатын күн алыс емес. Осы күндері Ұлттық қауіпсіздік комитеті Шекара қызметінің кинологтары тазы мен төбетті баулып жатқаны белгілі. Бұған дейін неміс және Шығыс Еуропа овчаркасы, малинуа (Бельгия овчаркасы) сияқты жаһанға мәшһүр түрлері өсіріліп, қызметке үйретіліп келсе, енді олардың қатарын ептеп қазақы тазы мен төбет толықтырып жатыр. Иттер әбден дайын болғанда есірткі заттарын іздеуге, жарылғыш заттар мен атыс қаруларын іздеуге, декаларцияланбаған валютаны іздеуге, шабуыл қызметін сүйемелдеуге жіберіледі.
Кинологтардың айтуынша, тазы мен төбет күшіктерінің иісшілдігі мен ұшқырлығы ерекше көзге түскен. Сондықтан тазыны атпен бірге іздестіру, із кесу жұмыстарына қолдану көзделіп отыр. Иіс сезу қабілеті өте жоғары болғандықтан, екі тұқым есірткі мен жарылғыш заттарды іздеуге де пайдаланылуы мүмкін.
Ербол ТҰРЫМБЕТ