Қазақстан үшін тұрғын үй мәселесі қашанда әлеуметтік саясаттың өзегінде тұр. Себебі баспана – адамның күнделікті тұрмысын ғана емес, оның ертеңге деген сенімін де айқындайтын фактор. Өз үйі бар азаматтың отбасын құруға, бала тәрбиелеуге, еңбек етуге, кәсіби дамуға деген мүмкіндігі де кеңейеді.
Сондықтан тұрғын үй құрылысының қарқынына тек құрылыс саласының көрсеткіші ретінде қарау аздық етеді. Бұл – тұтас өңірдің экономикалық белсенділігі мен әлеуметтік ахуалының айнасы. Осы тұрғыдан алғанда, Абай облысында кейінгі жылдары тұрғын үй құрылысына берілген басымдықтың нәтижесі көңілге қонады. Жаңа үйлер бой көтеріп, тұрғын үй инфрақұрылымы кеңейіп, әлеуметтік осал азаматтарды баспанамен қамтуға бағытталған нақты шаралар жүзеге асырылып жатыр.
Шаршы метрден маңыздысы – адам
– 2025 жылдың қорытындысы бойынша қаржыландырудың барлық көздері есебі-нен Абай облысында 337,6 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Өсу қарқыны 105,8 пайызды құрады. Бұл – былтырғымен салыстырғанда тұрғын үй құрылысы көлемінің артқанын көрсететін нақты нәтиже, – дейді Абай облысы Құрылыс басқармасы басшысының орынбасары Ерсін Кенжебекұлы.
Ал 2026 жылға Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері комитеті облыс бойынша 348,8 мың шаршы метр тұрғын үйді пайдалануға беру жөнінде жоспар белгіледі. Жоспар толық орындалған жағдайда өсім қарқыны 103,3 пайызға жетпек.
Облыстық Құрылыс басқармасы басшысы орынбасарының мәліметінше, жыл басынан бергі көрсеткіш те жаман емес. 2026 жылдың қаңтар–шілде айларында облыста 138,489 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілген. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 107,2 пайызға жоғары.
Цифрлардың өзі көп нәрсені аңғартады. Бірақ статистиканың ар жағындағы әлеуметтік мазмұн одан да маңызды. Бір жаңа үй – бір құрылыс нысаны ғана емес. Ол – жаңа қоныс. Бір пәтер – жай ғана жылжымайтын мүлік емес, бір отбасының тұрмысын өзгертуге мүмкіндік. Сондықтан тұрғын үй құрылысының нәтижесін шаршы метрмен есептеу қажет болғанымен, оның шынайы құны адам тағдырымен өлшенеді. Тұрғын үй салынған сайын құрылыс индустриясы жанданады. Жұмыс орындары ашылады. Құрылыс материалдарына сұраныс артады. Инвестиция келеді. Инженерлік желілер тартылады. Демек, баспана құрылысы – экономиканың бірнеше бағытына қатар серпін беретін сала.
Абай облысы құрылғаннан бері бюджет қаражаты есебінен 48 көппәтерлі және 1 381 екі пәтерлі тұрғын үй пайдалануға берілді. Бұған қоса, жеке инвесторлардың қаражаты есебінен 92 көппәтерлі тұрғын үй ел игілігіне тапсырылды. Бұл көрсеткіштердің әрқайсысының артында нақты отбасының қуанышы тұр. Бірі жылдар бойы жалдамалы үйде тұрса, енді бірі тар баспанада күнелтті. Тағы бірі тұрғын үй кезегін күтті. Ал жаңа баспанаға ие болу – мұндай отбасылар үшін әлеуметтік жағдайдың ғана емес, өмір сапасының өзгеруі. Осы жерде тұрғын үй саясатының бір маңызды қыры көрінеді: мемлекет үшін үйдің салынуы ғана емес, оның кімге қолжетімді болуы да маңызды. Бүгінде тұрғын үй бағдарламалары аясында азаматтарға несиелік және жалға берілетін баспаналар ұсынылып, әлеуметтік осал санаттарға арналған пәтерлер де қарастырылуда. Бұл – тұрғын үй саясатының әлеуметтік бағдарын айқындайтын маңызды тетік.
Кезекте тұрғандар көп
Дегенмен атқарылып жатқан жұмысқа қарамастан, баспана мәселесі әлі де өткір. Қазір облыс бойынша тұрғын үй кезегінде шамамен 33 мың адам тұр. Оның ішінде 22 мыңға жуық тұрғын Семей қаласында кезекте тұрғаны белгілі. Бұл – тұрғын үй құрылысының қарқынын одан әрі арттыру қажеттігін көрсетеді. Өйткені кезекте тұрған әр адам статистикадағы бір сан емес. Оның артында жас отбасы, көпбалалы жанұя, мүмкіндігі шектеулі азамат, жетім бала немесе әлеуметтік қолдауға мұқтаж басқа да тұрғын тұр.
Осыған байланысты әлеуметтік осал азаматтарды баспанамен қамтуға бағытталған мемлекеттік қолдау тетіктерінің маңызы артып отыр.
2025 жылы бұл мақсатқа республикалық бюджеттен 2,122 млрд теңге, сондай-ақ аудандық бюджеттерді кредиттеу тетігі арқылы 16,133 млрд теңге бөлінді. Нәтижесінде, 2023-2029 жылдарға арналған тұрғын үй-коммуналдық инфрақұрылымды дамыту тұжырымдамасы аясында әлеуметтік осал топтарға жататын азаматтар үшін 1 097 жалға берілетін пәтер сатып алынды. Бұл жерде ең бастысы – бөлінген қаржының көлемі емес, оның нақты нәтижесі. Баспаналы болуды күткен азамат үшін мемлекеттік бағдарламаның тиімділігі есеп-қисаптағы миллиардпен емес, қолына тиген пәтердің кілтімен бағаланады.
2026 жылы да бұл бағыттағы жұмыс жалғасып жатыр. Әлеуметтік осал санаттағы азаматтарға тұрғын үй сатып алуға республикалық бюджеттен 2,122 млрд теңге бөлінді. Бұдан бөлек, мемлекеттік бағалы қағаздар шығару арқылы 9,4 млрд теңге қаражат тарту көзделуде. Бөлінген және тартылатын қаражаттарды тиімді игеру нәтижесінде жыл соңына дейін осы санаттағы азаматтар үшін шамамен 700 пәтер сатып алу жоспарланған.
Бұл – жүздеген отбасының тұрғын үй мәселесін шешуге мүмкіндік беретін маңызды қадам. Әсіресе көпбалалы отбасылар, мүгедектігі бар азаматтар, жетім балалар және әлеуметтік қолдауды қажет ететін өзге де тұрғындар үшін мұндай мүмкіндік ерекше маңызды. Қоғамның әлсіз тұсында тұрған азаматқа қаншалықты қолдау көрсете алатыны мемлекеттің адамға деген көзқарасын көрсетеді.
Тұрғын үй құрылысы әлеуметтік инфрақұрылымнан бөлек қаралмайды. Абай облысы құрылғаннан бері өңірде 89 әлеуметтік нысан ел игілігіне берілді. Оның ішінде білім беру саласында – 8, денсаулық сақтау бағытында – 67, спорт саласында – 7, мәдениет саласында – 4 және әлеуметтік қамтамасыз ету саласында 3 нысан бар. Бұл деректер өңірдегі құрылыс жұмыстарының ауқымы тұрғын үймен ғана шектелмейтінін көрсетеді.
Жаңа шағынаудан бой көтерді делік. Оның тұрғындарына мектеп, медициналық нысан, спорт алаңы, мәдениет ошағы мен сапалы инженерлік инфрақұрылым қажет. Яғни заманауи тұрғын үй саясатының мақсаты – төрт қабырға тұрғызу емес, адамның өмір сүруіне қолайлы орта қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда, тұрғын үй құрылысы мен әлеуметтік инфрақұрылымның қатар дамуы – өңірдің орнықты өсуінің маңызды шарты.
Тұрғын үй мәселесінің мемлекеттік саясаттағы салмағы «Әділет» партиясының алдағы бес жылға арналған жеті мақсатынан да көрінеді. Оның алғашқы мақсаты – әр отбасыға барынша жайлы тұрғын үй жағдайын жасау. Бұл ұстанымның астарында үлкен міндет жатыр.
Еліміздің тұрғын үй қоры озық қарқынмен өсуі керек. Ондаған мың отбасы тозған, апатты жағдайдағы үйлерден көшірілуге тиіс. Қиындыққа тап болған үлестік құрылыс нысандарының бәрі аяқталуы қажет. Мұның барлығы бір мақсатқа – азаматтардың қауіпсіз әрі жайлы өмір сүру жағдайын қалыптастыруға бағытталған. Өйткені баспана мәселесі шешілмейінше, әлеуметтік тұрақтылық туралы толыққанды айту қиын. Адамның көңілінде «ертең қайда тұрамын?» деген сауал тұрса, оның басқа мәселелерге алаңсыз ден қоюы да оңай емес. Ал өз үйі бар адамның өмірге деген көзқарасы өзгеше. Ол баласының болашағын жоспарлайды, кәсібін дамытуға ұмтылады, қоғамдағы белсенділігін арттырады. Сондықтан тұрғын үй саясаты – әлеуметтік саясаттың ғана емес, адам капиталын дамытудың да маңызды құралы.
Абай облысының қазіргі құрылыс қарқыны өңірдің экономикалық әлеуеті мен әлеуметтік дамуы қатар жүріп жатқанын көрсетеді. Бір жағынан, тұрғын үйлер салынып жатыр. Екінші жағынан, мектептер мен медициналық нысандар, спорт және мәдениет объектілері іске қосылуда. Үшінші жағынан, әлеуметтік осал азаматтарды баспанамен қамтуға қаражат бағытталуда.
Өңірдің қуаты өндіріс көлемімен немесе инвестиция көлемімен ғана өлшенбейді. Оның басты капиталы – адам. Ал адам капиталының сапасына жайлы тұрғын үй, сапалы әлеуметтік инфрақұрылым және тұрақты әлеуметтік қолдау тікелей әсер етеді. Сондықтан алдағы мін-дет – тұрғын үй құрылысын тек сан жағынан арттыру емес, оның сапасын, қолжетімділігін және инфрақұрылыммен қамтылуын қамтамасыз ету. Абай облысында бұл бағыттағы жұмысқа берілген серпін – маңызды бастаманың бірі.
Өйткені үй салу – қабырға тұрғызу емес. Үй салу – отбасының ертеңін қалыптастыру. Ал отбасының ертеңі – елдің ертеңі. Бүгін бой көтеріп жатқан әрбір тұрғын үй – өңірдің келешегіне салынған инвестиция. Ал жаңа пәтердің кілтін алған әрбір отбасы – сол инвестицияның ең нақты нәтижесі.
Қуатты өңір – ең алдымен, өз тұрғынына жайлы өмір сүруге мүмкіндік жасайтын өңір. Ал осындай өңірлердің саны көбейген сайын қуатты мемлекеттің де негізі беки түседі. Абай облысындағы құрылыс қарқыны осы ұстанымның нақты көрінісі саналады.
Эльмира ЖҮРСІНБЕКҚЫЗЫ,
Абай облысы