Ел тарихындағы ең ауыр табиғи апаттардың біріне айналған бұл оқиға ондаған мың гектар орманды шарпыды. Орман шаруашылығының 14 қызметкері мен бір жергілікті тұрғын қаза тапты. «38. Соңғы нүкте» сол қасіретті оқиғаны құрғақ баяндап шығудан ада. Авторлар табиғи апаттың артында қалған адам тағдырын, орманшы еңбегінің ауырлығын, сын сағаттағы таңдау мен жауапкершілікті көркем кино тілімен жеткізуге тырысқан. Картинадағы оқиға бір ғана өрттің айналасында өрбігенімен, оның көтеретін жүгі әлдеқайда кең.
Апаттың ауқымын елестету үшін бір ғана салыстыру жеткілікті. Сол өртенген орман аумағына Ватикан, Сингапур, Лихтенштейн секілді бірнеше мемлекет сыйып кетер еді. Фильмде екі мың гектарға жуық орманды небәрі екі адамның қарауылдап жүргені көрсетіледі. Бұл көрініс те көп нәрсені аңғартады. Ауқымды аумаққа адам күші жетпегенде, тілсіз жаудың бетін алғашқы сәтте-ақ бұру қиын. Өрттің тез өршіп, бақылаудан шығып кетуінің бір себебі де осы кадрлар арқылы сезіледі.
Картинаның оқиғасы орманшылардың күнделікті өмірінен басталады. Әр кейіпкердің өз ішкі драмасы бар. Бірі ауыр науқас қызының еміне ақша іздейді, бірі өміріндегі қателіктен арылуға тырысады, енді бірі ар мен қызмет арасындағы салмақты сезінеді. Олардың бәрі мінсіз кейіпкер емес. Фильм оларды қарапайым адам ретінде көрсетеді. Қорқынышы, үміті, қателігі, әлсіздігі бар. Бірақ ең қиын сәт туған кезде бәрінің алдында бірдей жауапкершілік жүгі түседі. Киноның құндылығы да осында. Ол орманшыны тек қызметтік форма киген адам ретінде емес, артында отбасы, арманы, айтылмай қалған сөзі бар тұлға ретінде танытады.
Фильмнің режиссері – Төребек Бейсебаев, продюсері әрі сценарисі – Нұржігіт Хайдар. Туынды Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің тапсырысы бойынша Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығының қолдауымен түсірілген. Шығармашылық құрам үшін бұл жұмыс тек оқиғаны экранға көшіру емес, көрермен алдындағы үлкен жауапкершілік болғаны байқалады. Себебі мұндай тақырыпта жасандылыққа жол жоқ. Қайғыны тым әсірелеу де, тым салқын баяндау да көрерменге әсер етпейді. Авторлар осы екі аралықтан жол табуға ұмтылған. Бір жағынан көркемдік шешім бар, екінші жағынан шынайы оқиғаның салмағы сезіледі.
Режиссер Төребек Бейсебаевтың айтуынша, фильмді дайындау жұмысына шамамен бір жарым жыл кеткен. Оның алты айы дайындыққа, бір айы түсірілімге, жеті-сегіз айы постөндіріске жұмсалған. Басты рөлдерге актерлерді іріктеу де мұқият жүргізілген. Кейіпкерлердің мінезін, ішкі күйзелісін, кәсіби болмысын жеткізе алатын актерлерді табу үшін ұзақ кастинг жасалған.
– Бұл – Орталық Азиядағы ең ірі өрттердің бірі туралы фильм. Көп адам бұл оқиғаның нақты ауқымын толық біле бермейді. Біз үшін ең маңыздысы – сол қасіреттің салмағын сездіру, орманшы мамандығының қаншалықты жауапты екенін көрсету. Түсірілім кезінде табиғатқа зиян келтірмеуге ерекше мән бердік. Өрт көріністерін жасау үшін арнайы пиротехникалық тәсілдер қолданылды, бірақ бірде-бір ағашқа зақым келген жоқ. Өйткені орманда тек ағаш емес, жан-жануар, тұтас тіршілік бар. Біз осы фильм арқылы табиғатты қорғап жүрген бейбіт күннің батырларына құрмет көрсеткіміз келді, – дейді режиссер.
Қарағайлы орманның өрт құшағында қалғанын көркем суреттеген фильмнің айтар ойы да салмақты. Бірақ түсірілім тобы кейіпкерлер мен оқиғалар фильмнің көркемдік тұсын айқындау үшін өзгертілгенін айтады. Кинодағы актерлік жұмыстар да оқиғаның эмоциялық әсерін күшейтеді. Әсіресе басты рөлдердің бірін сомдаған Асан Мәжіттің кейіпкері арқылы өрттің адам жанына түсірген салмағы беріледі. Актер бұл оқиға туралы бұрын естігенімен, оның нақты ауқымын фильмге дайындық барысында терең түсінгенін жеткізіп, кадр сыртында сезінген ішкі күйін, ойын бөлісті.
– Ең ауыр сахналардың бірі кейіпкерімнің қаза тапқан әріптестерін орман ішінде жоқтап жылаған көрінісі болды. Оны түсіру оңайға соққан жоқ, үлкен эмоционалды дайындық қажет етті. Режиссер мен продюсерлердің айтуынша да, бұл фильмдегі ең әсерлі сахналардың бірі. Өрттен кейін жауған жаңбыр, кейіпкердің ішкі күйзелісі, орман ішіндегі ауыр үнсіздік, бәрі-бәрі қосылып ерекше атмосфера тудырды. Менің кейіпкерім – көркем образ. Бірақ сол образ арқылы қаза болған орманшылардың жан дүниесін, сол күндердің ауыртпалығын жеткізуге тырыстым. Семей орманындағы өрт – еліміздің тарихындағы ең ауыр оқиғалардың бірі. Ол әрқайсымыздың жадымызда қалуы керек, – дейді Асан Мәжіт.
Фильмде орманшының жұбайын сомдаған Алтыншаш Шаяхметованың пікірі де осы ойды толықтыра түседі. Оның айтуынша, бұл картинадан кейін төтенше жағдай, өрт сөндіру, орман шаруашылығы саласында еңбек ететін азаматтардың отбасына да басқа көзбен қарай бастайсың. Себебі қауіпке қарсы тұрған бір адамның артында оны уайымдап отырған анасы, жары, баласы, жақыны бар. Қызметтегі қатер бір адамның ғана емес, тұтас отбасының тағдырына әсер етеді. Осы себепті «38. Соңғы нүкте» тек орманшылар туралы фильм болып қалмайды. Ол көрерменді апат кезінде алдыңғы шепте жүретін барлық маманның еңбегін бағалауға шақырады. Өрт сөндіруші, құтқарушы, орманшы, төтенше жағдай қызметкері – бұлардың бәрі бейбіт күнде көзге көп түсе бермегенімен, сын сәтте қоғамның қауіпсіздігін арқалайтын адамдар.
«38. Соңғы нүктеде» көрсетілетін таспалы қарағайлы орман – фильмнің негізгі өзегі. Жүздеген шақырымға созылған бұл орман – Қазақстан табиғатының қайталанбас бірегей ландшафтының бірі. Оны қорғау үшін 2003 жылы «Семей орманы» мемлекеттік орман табиғи резерваты құрылған еді. Бүгінде резерват аумағы 657 мың гектардан асады. Сондықтан фильмдегі өрт көріністері тұтас экожүйенің бұзылғанын көрсеткісі келген. Әрине, мұндай туындыны көргенде көрермен киноның көркемдік шешіміне ғана назар аударып қоймайды. Оның ар жағында адамдардың өмірі, отбасылардың қайғысы, қоғамның сабағы тұрғанын көреді. Бірінің артында өзі көріп үлгермеген баласы мен жары қалды. Бірі отбасының жалғыз асыраушысынан айырылса, енді бірінің екі күннен кейін тойы еді. Бұл деректер фильмнің эмоциялық салмағын одан әрі арттыра түседі.
«38. Соңғы нүкте» оқиғаны тамашалап қана шығатын жеңіл фильм емес. Керісінше, адамды ойландыратын, табиғатқа, қауіпсіздікке, маман еңбегіне деген көзқарасты өзгертетін туынды.
Сымбат БАУЫРЖАНҚЫЗЫ