Қиындықта майыспай, ғылымнан медет тапқан ол ұрпағына атақтан бұрын еңбек пен тәртіпті мұра етті. Бұл – ел таныған тұлғаның баласы таныған болмысы. Темірбек Қожакеевтің өмір жолы бұралаңы көп, қиын болса да, ол қаншама болам деген жандардың білім шырағын жақты. Биыл сатира саңлағының туғанына 100 жыл толды. Бүгінгі кейіпкеріміз Мадет Темірбекұлымен әкесінің көпшілік біле бермейтін ерекше қасиеттерін сөз еттік.
– Ұстазымыз Темірбек Қожакеевтің тәлімін алдық. Ол кісінің шекпенінен шыққан шәкірті өте көп. Ғалым, ұстаз, сатирик ретінде есімі елге белгілі. Аға буын журналистердің көпшілігі әкеңіздің қаталдығын жыр қылып айтады. Ал сіздің жадыңызда қалған әке бейнесі қандай?
– Әкем – соғыстың ауыртпалығын көрген азамат. Соғыс өрті әлі басылмаған 1944 жылы әскерге шақырылып, Сталинград, Новочеркасск, Баку қалаларында, сондай-ақ Дағыстанда әскери штабта қызмет атқарған. Небір кескілескен ұрыстардың куәсі болып, соғыстың ащы дәмін бір кісідей татып қайтты.
Соған қарамастан, білімге деген құштарлығын жоғалтқан жоқ. Өзінің келешегін оқусыз елестете алмайтын жан әскерден аман-есен оралған соң, 1948 жылы ҚазМУ-дың журналистика факультетіне оқуға түседі. 1953 жылы оқуын аяқтап, сол факультетте оқытушылық қызметке қалдырылады. Әкемнің журналистика факультетімен біте қайнасқан ғұмыры осылай басталған еді.
– Адамның есімі өміріне әсер етеді дейді. Ол кісінің есімінің өзі – Темірбек. Әкесі «темірдей мықты, тәртіпті бол» деген ниетпен қойған секілді.
– «Анасы Арзыхан ұл тапты» деген сүйінші хабарды естіген сәтте әкесі Қожаке қуаныштан көк аспанға масайрай қарағанда, көзіне шоқтай жарқыраған Темірқазық жұлдызы түсіпті. Сонда: «Темірқазық жұлдызы туғанда дүниеге келген бала ғой. Ертең қуанышым, өмірімнің қызығы болсын» деп атын Темірбек қойыпты.
– Әкеңіздің ел білетін қаталдығы мен талапшылдығының ар жағында қандай мінез жататын еді?
– Әкемнің тәлімін көрген шәкірттерінің көбі оның қаталдығы мен талапшылдығын жиі айтады. Ал үйде, былайғы ортада мүлде басқа адам еді. Ақкөңіл, кішіпейіл, жайдары болатын. Әзіл-қалжыңы аралас әңгіме айтқанды жақсы көретін.
Үйге келген студенттерімен де өзін ұстаз ретінде биік қоймай, тең құрбысындай емен-жарқын сөйлесетін. Шәкіртіне қажет мағлұматтың бәрін тауып беруге тырысатын. Қолында барын бөлісуге дайын тұратын жомарттығы да бар еді. Ақшадан тарыққан шәкіртін көрсе, «қайтарымсыз қаражат» деп қолына ақша ұстатып жіберетін.
Сондықтан жұрт айтып жүрген әкемнің «қаталдығының» ар жағында шәкірті білімді болса екен, мықты азамат болып қалыптасса екен деген ақеділ ниеті жататын. Жалқаулыққа жаны қас еді. Бұра тартқан адамды көрсе, сөзбен түйреп, тәртіпке шақыратын. Әсіресе жұмыс барысында темірдей тәртіптің адамы болды. Шәкірттерінің әлі күнге дейін аңыз қылып айтатыны да осы мінезі шығар.
– Әкеңіздің екі бірдей ағасы соғыстан оралмаған. Одан бөлек, бауырлары болды ма?
– Екі ағасы соғыстан оралмады. Тағы бір бауыры өмірден ерте өтті. Сондықтан бауырдың, жақын адамның қадірін терең сезінетін еді. Бәлкім, сол жалғыздықты сезінбеу үшін шығар, бізді үнемі жанынан тастамайтын.
Төрт баласын қасынан қалдырмай, елдегі ағайынға жиі ертіп баратын. Бізге ел танытты, жер танытты. Қала маңындағы саяжайда еңбекке баулыды. Тазалықты ерекше жақсы көретін. Адалдықты, адамгершілікті бәрінен жоғары қоюды үйретті. Зиялылықтың қандай болатынын сөзбен емес, өзінің жүріс-тұрысымен көрсетті. Өтірік айтқанды ұнатпайтын, қандай бұзықтық істесек те, шынымызды айтатын едік.
Ауылдан адам көшкенмен, адамнан ауыл көшпейді
– Ол кісі балаларына қатты дауыс көтеріп, ұрысып сөйлеген кездері болды ма?
– Жоқ, әкем үйде дауыс көтеріп, бізді ұрысып тәрбиелеген адам емес. Үйдің үлкені болғандықтан ба, мен оның көңіл күйін қас-қабағынан-ақ танып отыратынмын. Әкем де менімен кейде баласындай емес, інісіндей ақылдасып, сыр бөлісетін. Ал үш қарындасыма деген әкелік мейірімі тіпті бөлек еді. Ешқайсымызға зекіп, ұрыспай-ақ, бір қабағымен көп нәрсені ұқтыратын.
Каникул басталған бойда ауылға баратынбыз. Ауылға барған соң да қарап жатпаймыз: қой кезекке шығамыз, ауылдағы тай-құлындай тебісіп өскен достарымызбен доп қуалап, асық ойнаймыз. Әкем мені атқа мінгізіп, ер үстінде отыруды үйретті. Салт-сананы, дәстүрді бойымызға осылай сіңірді. «Ауылдан адам көшкенмен, адамнан ауыл көшпейді» демей ме? Әкем ауылдан көшсе де, алыс кеткен жоқ. Үнемі қала мен ауылдың ортасын жол қылып, біте қайнасып өстік.
– Қазақы қалыпты бойға сіңіріп өсуге әкенің тәрбиесі мол болған секілді. Ол кісінің жүріс-тұрысы, өмір сүру қалпы арқылы үйреткен өмірлік ең үлкен сабағы не болды деп ойлайсыз?
– «Тәрбие – тал бесіктен» дейді ғой. Әкемнің бізге берген ең үлкен тәрбиесі – қазақылық. Ол кісі оны біздің етімізден өткізіп, сүйегімізге сіңіріп кетті десем болады.
Біздің үйге келетін адамның есебі болмайтын. Көз ашқаннан көргеніміз – қазақтың зиялы қауымы: ақындар, жазушылар, ғалымдар. Олардың әңгімесі, білімі, өнері біз үшін үлкен мектеп болды. Әкенің ұрпағы дүбәра болса, әулетке сын емес пе? Осыны біз жастайымыздан жадымызға түйіп, ұлттық болмысымызды жоғалтпай өсуге тырыстық.
Ғылымнан сая тапты
– Әйгілі Желтоқсан оқиғасы тұсында «жастарды көтеріліске белсенді насихаттады» деген желеумен әкеңізді жұмыстан шығарғанын білеміз. Сол сын сәттерде әкеңізге жанашыр болған жандар бар ма?
– Иә, сол бір ауыр кезеңде талай азамат жазықсыз жапа шекті. Әкеме де жала жабылып, қуғын-сүргін көрді. Бұл туралы баспасөзде де көп жазылды. Әкем жаланың қармағына іліккенімен, ақырында әділеттің таразысы оны ақтап шықты.
Өзі табиғатынан қайсар адам еді. Бұл сынақта да емендей беріктік танытты. Боркемік болған жоқ, майыспады, сынбады. Абай хакімнің «Қайғы келсе, қарсы тұр, құлай берме» дегеніндей, ар-намысы үшін аянбай күресті. «Жалғыз қалдым» деп жасқанған да, жасыған да жоқ.
Сол күндері сырттай дос болып жүрген кей адамдардың хал сұрауға да жарамағанын көрді. Бірақ әкем оған да мойымады. Ар-намысын таптатпай күрескен ауыр күндер артта қалып, ақыры шындық салтанат құрды. Әкем ақталды.
Сол қиын шақта шырылдап араша түсіп, әкемді қорғаған жалғыз адам – қазақ әдебиеттану ғылымының көрнекті тұлғасы, академик Зейнолла Қабдолов еді. Жаны жәннатта болсын!
– Әкеңіздің жігерін жасытпай, қайта шыңдаған не нәрсе деп ойлайсыз? Сол қиын сәттерде немен айналысты?
– Әкем сол ауыр күндердің өзінде шығармашылықтан қол үзген жоқ. Керісінше, ғылымға бұрынғыдан да терең бойлап, көптеген ғылыми еңбек жазды. Таңғы тоғызда үйден шығып, кеш қарайғанша Ұлттық кітапханада отыратын. Қалыптасқан күн тәртібін бұзбайтын, жұмыс кестесін бұлжытпай орындайтын.
Ғылымнан сая тапты. Тағдыры өзіне ұқсас арыстардың сарғайып, үгітілуге шақ қалған хаттарына үңіліп, солармен іштей сырласқандай болатын. Кейін сол жылдары тірнектеп жинаған мол мұрасы құнды еңбектерге айналып, кітап болып бірінен соң бірі жарық көрді. Қиындық оны тоқтатқан жоқ, қайта қаламын қайрай түсті.
– Жылдар өткен сайын әкеңізді басқаша танып, кезінде мән бермеген сөзінің немесе әрекетінің қадірін кейін түсінген кезіңіз болды ма?
– Әкем бала күнінен қатал тәртіпке тәрбиеленген адам. Оның ұғымында тәртіп бар жерде еңбек бар. Қол қусырып қарап отыруды жаны сүймейтін. Еңбексіз жүрген, «ауырдың үстімен, жеңілдің астымен» күн көргісі келетін адамдарды қабылдай алмайтын.
Жалқаулықты, жатыпішерлікті, дарақылықты қаламымен де аяусыз түйреді, сын тезіне салды. Оның ең мықты қаруы – сатирасы еді. Өмір бойы қолынан қаламын тастамады. Қазір ойласам, әкемнің бізге қалдырған ең үлкен өсиеттерінің бірі де осы – адамды алға сүйрейтін еңбек пен тәртіп екен.
Аманатқа адал болу – міндет
– Жазушы Зейнолла Қабдоловтың әкеңізді «Мық шеге» деп атағанын білеміз. Достары да әкеңізді ерекше құрмет тұтты. Ал анаңызға әкеңіздің қарым-қатынасы қандай болды?
– Әкеміз кештеу, отыз жасқа таяғанда үйленіпті. Ол кезде анамыз Азат №12 мектепті енді ғана бітірген, бұрымы желбіреген жас қыз екен. Әкеміз оны ұнатып, сезімін білдірген. Анам да келісімін беріп, екеуі шаңырақ көтерген.
Анамыз Азат – Алматы облысы Жамбыл ауданының тумасы, атақты Түктібай әулетінің ұрпағы. Парасат-пайымы биік, кеңпейіл, ақжарқын, көпшіл жан еді.
Анам әкемнің өмірлік жары ғана емес, шығармашылықтағы үлкен тірегі болды. Әкемнің қолжазбаларын қағазға түсіріп, түні бойы жазған дүниелерін кішкентай жазу мәшинкесіне басып отыратын. Көмекшісі де, рухани демеушісі де, алғашқы оқырманы мен басты сыншысы да анам еді.
Анамның әкемді үнемі күлімсіреп қарсы алатын жылы жүзі әлі күнге дейін көз алдымда. Мақпал үні де құлағымда қалған. Сол бір көріністерді ойласам, екеуінің арасындағы сыйластықтың қаншалықты терең болғанын қазір тіпті жақсырақ түсінемін.
– «Жақсы әкенің аты балаға қырық жыл азық» дейді. Керісінше, жақсы әкенің аты балаға екі есе жауапкершілік жүктейтін секілді. Қалай ойлайсыз?
– Әрине, жақсы әкенің аты – мақтаныш қана емес, үлкен жауапкершілік. Әсіресе әкеңді ел танып, еңбегін бағалап, шәкірттері құрметтеп тұрса, оның атына кір келтірмеу туралы ой үнемі санаңда жүреді екен. Бізге де әкеміздің абыройы көп жағдайда өлшем болды.
Бала күнімізде мұны терең түсіне қоймаған шығармыз. Кейін есейіп, елдің әкемізге деген ықыласын, шәкірттерінің құрметін көрген сайын оның артында қаншама еңбек, талап пен табандылық жатқанын ұқтық. Сонда «осындай адамның баласымыз» деген мақтанышпен бірге, «осы атқа лайық болуымыз керек» деген жауапкершілік те күшейе түседі. Әкеміз бізден міндетті түрде өзі секілді ғалым немесе ұстаз болуды талап еткен жоқ. Бірақ адал болуды, еңбектенуді, бастаған істі соңына дейін жеткізуді үйретті. Сондықтан біз үшін әкеміздің қалдырған ең үлкен мұрасы – атақ-абыройынан бұрын, сол өмірлік ұстанымдары. «Жақсы әкенің аты балаға қырық жыл азық» болса, оның аманатына адал болу – өмір бойғы міндет деп ойлаймын.
– Ұстаз есімін ұмытпай, жиі хабарласып тұратын шәкірттері көп пе?
– Әкем декан болып қызмет еткен 16 жылдың ішінде жиырма мыңнан астам журналист тәрбиелеген екен. Бұл – баспасөз майданындағы тұтас бір армия деуге болатын үлкен мектеп. Оның шәкірттерінің арасынан талантты журналистер, қоғам қайраткерлері, төрт бірдей министр, баспа директорлары мен бас редакторлар шықты. Меніңше, мұны әкемнің ұстаздық жолының жемісі әрі үлкен жеңісі деуге болады.
Талай студентін Мәскеуге оқуға жіберді. Олар білімін сондағы университетте жалғастырып, бітіріп келді. Ол кезең үшін мұның өзі үлкен жаңалық еді. Ұстаз үшін еккен дәнінің жемісін, тәрбиелеген шәкіртінің биігін көруден асқан қуаныш бар ма?!
– Немерелеріне берген ең үлкен ұлағаты қандай еді?
– Әкем хакім Абайдың сөзін өміріне темірқазық етті. Оның:
«Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап,
Әуре етеді ішіне қулық сақтап.
Өзіңе сен, өзіңді алып шығар,
Еңбегің мен ақылың екі жақтап», – деген өлең жолдарын немерелерінің де құлағына құйып өтті. Өзі ғұмыр бойы ұстанған еңбек, ақыл, адалдық пен өз күшіңе сену қағидасын кейінгі ұрпағына да аманаттап кетті.
– Әңгімеңізге көп рақмет!
Әңгімелескен
Гүлзина БЕКТАС