Жаңа Конституцияда заң үстемдігі мен тәртіп мемлекеттің негізгі құндылықтарының бірі ретінде айқын көрсетілген. Бұл қағидаттың мәні тек құқық қорғау органдарының жұмысына қатысты емес. Заң мен тәртіп – қоғамның барлық мүшесіне ортақ жауапкершілік.
2026 жылдан бастап «Заң және тәртіп» қағидаты конституциялық деңгейде бекітілді. Сонымен бірге құқықбұзушылықтардың алдын алуға бағытталған жаңа заңнамалық тетіктер де күшейтіліп келеді. Оның басты мақсаты – тек жасалған құқықбұзушылық үшін жауапкершілік белгілеу емес, оған алып келетін себептер мен жағдайларды алдын ала анықтап, болдырмау.
Кездесуді ұйымдастырушылар орта мектеп және колледж студенттеріне қауіпті ерте анықтау және құмар ойындардың тәуелділікке айналуына жол бермеу жолдарын үйретті. Ата-аналар мен мұғалімдермен бірге кездесуге кәмелетке толмағандар қатысты. Қарағанды облысының прокуратура, полиция бөлімдері және Әділет департаментінің өкілдері сөз сөйлеп, құмар ойын зардабын айтты. Киберқылмыс бөлімінің маманы Әділет Рахим атап өткендей, одан өз бетінше құтылу қиын болуы мүмкін.
– Қазіргі кезде жылдам ақша табу арқылы табысын молайтып аламын деп құмар ойын ойнайтындар аз емес. Бұл – бүгінгі қоғам дерті. Қоғам дертіне айналған ойынға деген құмарлықты ғалымдар лудомания дейді. Аурулардың халықаралық классификациясы бойынша лудомания аурулар тізіміне енгізілген. Құмар ойындарға араласқан адамға қайтар жол табу өте қиын. Оған тәуелді адам өзінің барлық ақшасын ғана емес, сонымен қатар отбасы мен достарының ақшасы мен мүлкін де бәске тігіп жіберуі мүмкін, – деп ескертті Әділет Рахим.
Сонымен қатар құмар ойындардың салдары қылмысқа да жетелейді. Қарыздан кейін көбіне алаяқтық, ұрлық, алдау және басқа да құқықбұзушылықтар болады. Сондықтан мұндай «оңай пайданың» бағасы тек құмар ойыншы үшін емес, сонымен қатар оның отбасы үшін де жоғары екенін өтті Әділет министрлігі Құқық қорғау департаментінің басшысы Гүлфайруз Саттыбаева.
– Адамдар тез қаржы табамын деп ойлап, оңай ақшаға барады. Мұның бәрі құмар ойындарға тәуелді адамның барлық жинағын, содан кейін туыстарының ақшасын жоғалтумен аяқталады, – дейді Гүлфайруз Саттыбаева.
Сонымен қатар құқық қорғау органдары мен мұғалімдер интернетте көп уақыт өткізетін және үнемі ойын мен құмар ойынды ажырата алмайтын мектеп оқушыларына көбірек алаңдайды. Қарағандыдағы №19 мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары Арман Имашевтің айтуынша, өзінің ұзақмерзімді педагогикалық тәжірибесінде орта мектеп оқушыларының құмар ойындарға тәуелді болып қалу жағдайларын көрген.
– Сабақ арасындағы үзілісте жасөспірімдердің телефонда ойнауға қатты беріліп кететінін байқадым. Олардан нақты не ойнап жүргенін сұрадым, сонда олар біреуге ақша аударып жатқаны белгілі болды. Біз ата-аналарды талқылауға шақырып, телефондарына бақылау орнатуға кеңес бердік. Балаларымыздың мектепте де, үйде де не ойнайтынын және кіммен қарым-қатынас жасайтынын әрқашан бақылауымыз керек, – деп атап өтті Арман Аманұлы.
Кездесуге қатысушылар құмар ойын мен бәс тігудің заңды аспектілері, сондай-ақ қолданыстағы шектеулер мен азаматтарды қорғау механизмдері туралы да білді. Кәмелетке толмағандарға мамандар құмар ойыннан аулақ болуды, мәселе туындаған жағдайда қайда жүгіну керегін түсіндірді.
Ата-аналардың рөлі де талқылаудың маңызды бөлігі болды. Мамандар баланың мінез-құлқындағы айқын өзгерістерге ғана емес, сонымен бірге олардың ақшаға деген көзқарасына, күдікті аударымдарға, телефонды пайдалану кезіндегі құпиялылығына және бәс тігетін сайттарға деген қызығушылығына да назар аударуды ұсынды.
Әдебиет БЕЛГІБАЙҰЛЫ, Қарағанды облысы