Еңбек майдангерлері қайда?

Газет мақаласы "Айқын" газеті №126

Еңбек  ердің атын шыға­рады. Ертеңгі күніне сенім сыйлайды. Жаңа белеске көтереді. Кеңес Одағы кезінде ерен еңбегі үшін Социалистік Еңбек Ері атағы берілетін. Атаққа иелер күн-түн демей егіс даласында жүргендер, мыңғыртып мал айдаған­дар. Қарасаңыз, дені атақ­ты ауыл шаруашылы­ғы, агроөнеркәсіп сала­сын­да алған. Осыған қарап қазақтың икемді тұсын байқайсың. Сол жылдары ғылым мен техника да ауыл шаруашылығы арқылы дамыған деседі.

Еңбек майдангерлері қайда?

Социалистік Еңбек Ері атағы 1938 жылы 27 желтоқсанда КСРО Жоғарғы кеңесі төрал­қасының жарлығымен бекітілді. 1986 жылға дейін ҚазКСР-де 1 792 адам Социалистік Еңбек Ері атағын алыпты. Соның ішінде бұл атақты Н.Алдабер­генов, Н.Го­ловацкий, Ы.Жақаев, Н.Куз­нецов, Ж.Қуанышбаев екі рет иемденген. Дінмұхамед Ах­метұлы Социалистік Еңбек Ері атағын үш мәрте алған.

 

Жақаев агротехникасы

«Жақаевшылар қозғалысы», «Ыбырай Жақаевтың еңбек аттестаты», «Жақаевшылар мек­тебі» оқырманға жақсы таныс. Даңқты күріш өсіруші «еңбектің наны тәтті» екенін дәлел­де­ген­дердің бірі. Күріш өсіру техно­логиясын зерттеу арқылы «Жа­қаев агротехникасын» жасап шығарған тұлға. Тұқым себу алдында егісті күнге қыздыру, көң мен суперфосфат ерітіндісіне бөктіру, қамыс пен күрмек арамшөптерімен күрес жүргізу сынды шараларды өндіріске әкелді. Технологиялық әдіс же­місін беріп 1944 жылы кү­ріштің әр гектарынан 110 ц, 1945 жылы 156 ц күріш алды. 1947 жылы бекітілген тәжірибе учаскесінің әр гектарынан 172 ц өнім алып, дүниежүзілік рекорд жасады. 1948-1957 жылдары 20 га жердің әр гектарынан тұрақты түрде 150-170 ц өнім алды.

Тылдағы ерен еңбек соғыс­тағы жауынгерлерге деген үлкен көмек болды. Ыбырай Жақаев бастаған еңбеккерлер Отан қор­ғау қорына арнап танк ко­лон­на­сын жасауға 150 мың сом қаржы берді. Маңдай термен кел­ген еңбек ақталды. Атақ үшін емес, Отан үшін әрекет етті. Жас­тар арасына үндеу тастап «Жас­тар, сендерді ақ күрішті алқап күтеді» деді. Осыдан кейін республикада «Жақаевшылар қозғалысы» бас­талды. Мыңдаған жас күріш тех­нологиясын мең­геріп, кеудесінде Қызыл жұлдыз жарқырауы үшін аянбай еңбек етті. Жастарды жі­герлендіру мақ­сатында Қызылор­дада «Ыбы­рай Жақаевтың еңбек ат­тестаты» пайда болды. Респуб­ли­­калық «Жақаевшылар мек­тебі» жұмысын бастады.

 

Байлық – малда

Бір ғана Ақтөбе облысын ал­сақ, 1948-1949 жылдары 67 Ең­­бек Ері шыққан екен. Қы­зы­ғы, түгелдей мал шаруа­шылығы саласының үздіктері. Соның ішінде 12 малшы Ленин орде­німен марапатталыпты. Ырғыз ауданы «Басқұдық» колхозының аға шопаны Құтмәмбет Ақбанов 1948 жылы әр 100 саулық қойдан 123 қозы алыпты. Темір ауданы «Кеңесту» колхозының аға шо­паны Керей Артықбаев 100 сау­лықтан 120 қозы алған екен. Байғанин ауданы «Ноғайты» колхозының аға шопаны Ораз Түркин болса 100 саулықтан 148 қозы өсірген. «Социалистік жол» газеті деректеріне сүйенсек, 1948 жылғы мал саны 1947 жыл­мен салыстырғанда 50 пайызға жоғары болыпты. Мүйізді ірі қара 29,6 пайызға, қой-ешкі 58,8 пайызға, жылқы саны 48,5 пайызға өсіпті.

Жайылым жайлы болып, мал көбейген шақта техника мен ғылымға көңіл бөлу басталыпты. Колхоздарда шағын электр стан­саларын салуға ірі кәсіпорындар көмек қолын созыпты. Партия талабы бойынша әр кәсіпорынға бірді-екілі ауылдан бөліп беріпті. Ферроқорытпа зауыты, Ақтөбе көмір тресі, Шұбарқұдық паро­воз депосы қамқорлыққа алған колхоздарға құрылыс материал­дарын, электр жабдықтарын жеткізіпті. Нәтижесінде, 1948 жы­лы облыста 31 шағын электр стансасы бой көтеріпті.

Кеңес өкіметі кезінде бес­жылдыққа арналған жоспардың орындалуы үшін қаржы қажет болатын. Сондайда үкімет қар­жыны заем ретінде кәсіпорын­дардан қарызға алыпты. Мұны «халықтан қарыз алу» деп атап­ты. Сонда шаруашылық өкілдері үкіметке 32 миллион 669 мың сом қарыз берген екен.

 

Құлшыныс

Кеңес жылдары халық қолы­нан келгенін істеді. «Білмеймін емес, үйренемін» деп жауап бер­ді. Түркістан – Сібір теміржолын салып, қант қызылшасын өсірді. Тұрғын үй, орталық мәдениет үйі, кеңсе, балабақша, орта мек­теп, аурухана құрылысы қызды. Еңбек мәдениетін қалыптас­тырғанда ғана елде даму бола­тынын ескерді. Осындайда ұжым бригадирлеріне сенім айрықша болатын. Ісін артығымен атқар­ғандардың бірі Нұрмолда Алда­бергенов еді. Ұжымшар эконо­микасын көтеріп, асылтұқымды мал фермасын құрды. Ауылда қала үлгісінде құрылыс салу жұ­мыстарын жүргізді.

Қазақстанның еңбек айды­ны­нан малшы-селекционер шық­ты. Жазылбек Қуанышбаев «Ке­ңес» серіктестігіне малшы бо­лып кіріп, аға шопан дәреже­сіне жетеді. Алматыда өткен ауыл шаруашылығы көрмесінде будандастырған мал тұқымдарын көріп, қызығып қайтады. Келі­сімен қылшық жүнді қойды қаракөл қойымен будандастыру ісін жүргізеді. Ұлы Отан соғы­сынан кейін тоқтап қалған се­лекция жұмысын жандандырып, құнды елтірі беретін қаракөл қойын өсіреді.

 

Жанкештілік

Жетістіктің астарында жан­кештілік бар. Ол Социалистік Еңбек Ері атанғандармен дәлел­денген. Егін даласында, қар астында, құзда жүріп өзіне бе­рілген тапсырманы орындауға деген жігер көмектескен. Осыған қатысты қаншама мысал бар. Егін үсіп қалмасын, мал жоғалып кетпесін, саны сұралады деп ісін абыроймен атқарған. «Социа­листік жолдағы» мына мысалға таңдай қақпауға болмас. «Ақ­шат» колхозының 115 жылқысын 67 жастағы Шәріп Жаппаров қарт бағыпты. Қаңтардың аяқ кезіндегі суық пен боран жыл­қы­ны ықтырады. Шәріп қарт
4 күн бойы жылқылардың жаны­нан кетпей, бірге болады. Быты­ратпай қайырып, адырдың ығы­на иіріп, аман сақтап қалады.
5 күн дегенде жылқышыны іздеуге келгендер тауып алады.

Сол кезеңде жауапкершілік жаннан тәтті болған сыңайлы. Адырда қалған мал саны, белгі­ленген егін центнері, зауыттағы өнім мөлшері еңбек адамының өміріне айналды. Қазақ дала­сында еңбек менталитеті қалып­тасты. Жастар жаппай еңбекке араласты. Өйткені олардың ал­дында стимулға айналған тұлға­лар ­болды. Жақсы нәтиже көр­сет­кендерді демеп, әлеуметтік көмек көрсетілді. Өз кезегінде олар ауылдың дамуына үлес қос­ты. Электр стансаларынан бас­тап, радио байланысын орнатуға жәрдемдесті.

Халық өзінің пойыз вагоны екенін ұғынды. Рельстен шығып кетпей, тоқтап қалмай жүру бір-біріне байланысты екенін тү­сінді. Бір бағытты дамыту үшін екіншісі аянбай еңбек ету ке­ре­гін білді. Нәтижесінде, агроө­нер­­кәсіп дамыды, ауылға жарық келді, қала салу басталды, ел тұрмысы жақсарды. Мектеп салу, мәдениет үйін тұрғызу жұмыс­тары жүрді. Жағдай дұрыстал­ғасын, ғылым мен білімге, мә­дениетке назар аударылды. Еңбек адамының күшімен театр, ғалымдар үйі, өнер мектебі бой көтерді. Қуанышбаевтың көр­меден көргенін жүзеге асырғаны сияқты, олар да шетелге шығып, жан-жақты көріп, білім жинады. Толысқасын жеке мемлекет болу қамына кірісті. Тәуелсіз Қазақ­стан өрісін кеңейтіп, жаңа ғасырға дайындық жасады.

Қазіргі еңбек мектебінің күйі мәз емес. Менталитет өзгерген. Білім мен ғылымға көңіл бөлін­генмен, еңбек майданы иесіз. Қазақстанның Еңбек Ері атағы әлі де бар. Соңғы он жылда атақ алғандарға үңілсеңіз, ауылша­руа­шылық өкілдерін бірді-екілі жерде кезіктіресіз. Неліктен? Қазақтың артықшылығы жерінің құнарында, малдың етінде еке­нін алыс-жақын шетел жақсы біледі. «Айқында» сан мәрте елдегі ауыл мен мал шаруашылы­ғына қатысты мақала жарық көр­ді. Ірі қара өсіру, қой будан­дастыру ісі, астық егу шаралары жайы жа­зылды. Қой өсіруден көш бас­таған Моңғолияда жайылым жер көп екені белгілі. Түркия болса қорада қой бағып, үштікке кіріп отыр. Жер көлемі жағынан 9-орындағы мемлекет ауыл мен орман ша­руашы­лы­ғынан ақсап тұр. Жас­тар сана­сында қазаққа қызмет ету «крес­лода отырумен» өлше­нетінге ұқсайды. Үкімет агроөнер­­кә­сіпті қолға алу үшін жыл сайын грант бөледі. Ауыл шаруашы­лығын оқуға талпына­тыны аз. Биікке шығу үшін бас­палдақ керек емес пе?


Айзат АЙДАРҚЫЗЫ