Рекордтық шығын – реформаға түрткі

Газет мақаласы "Айқын" газеті №112

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев айтқан «қорқынышты түс» шын болып шықты. Ауылдың ырысы мен игілігін арттырады деген үмітпен 2006 жылдың желтоқсанында құрылған «ҚазАгро» холдингі тәуелсіз еліміз тарихындағы рекордтық шығынға – 400 миллиард теңгенің талан-тараж болуына жол берген. «ҚазАгроның» жаңа басшылығы адам айтса нанғысыз алапат шығынның қалай қалыптасқанын және дағдарыстан шығу жолдарын айтып берді.

Рекордтық шығын – реформаға түрткі

Үкіметтің жуырда, 15 шілдеде өткен кеңейтілген отырысында Мемлекет басшысы квазимемлекеттік сектордың ірі нысандары қызметінің тиімділігін мұқият бағамдайтын уақыт келгенін мәлімдеді. Оның байламынша, әрбір ұлттық холдинг немесе ұлттық ком­пания Қазақстанға, азаматтарға тек пайда әкелуі шарт.

– Ал квазимемлекеттік құрылым­дар­дың және ұлттық компаниялардың шығындары қорқынышты түстей ұмы­тылуға тиіс. Даму институттары игілік әкелу үшін құрылғанын әрдайым есте ұстау қажет. Олар экономиканы, ин­фрақұрылымды және индустрияны өркендетуге, бір сөзбен айтқанда, ха­лық­қа қызмет етуге міндетті! Құрылым­дарын жан-жақты кеңейту, төл табысын арттыру мемлекеттік холдингтердің басты мұратына айналып кетпеуі керек. Олардың елеулі бөлігі – монополистер. Сондықтан олардың төл табысының ұлғаюы – бизнес пен азаматтардың шығыстарының өсуін білдіреді, – деді Қ.Тоқаев.

Ел Президенті «ҚазАгро» ұлттық басқарушы холдингіне қатысты түбе­гейлі шаралар қабылданатынын жет­кізді және «ҚазАгро» басшылығының нәтижесін «осындай құрылымды олақ, сауатсыз басқарудың көрсеткіші» деп бағалады.

Мемлекет басшысының мәліме­тін­ше, аталған холдинг қаржылан­дырған 672 жобаның 270-і немесе 40%-ы – тоқ­тап тұр! Яғни, ел қаржысы құмға сіңген, желге ұшқан, миллиардтар зая кеткен.

Осыған орай, бұл компания батыл әрі жедел реформаларды бастан кешіретін болады. Бұл ретте тіпті хол­дингті басқаруға шетелдік мамандарды тарту мәселесі де қарастырылмақ.  

Үкімет 2 ай мерзім ішінде «Қаз­Агроға» қатысты нақты ұсыныстар ен­гізеді, ал ел басшылығы жағдайды түпкілікті түзеуге бағытталған тиісті шешімдер қабылдайды.

Айта кетсек, KPMG халықаралық аудиторлық компаниясы жақында ғана «ҚазАгро» ҰБХ» АҚ-ының қызметі мен қаржылық ахуалына кешенді тәуелсіз бағалауды аяқтады. Оны әзір­леуге холдингтің жаңа тағайындалған басқармасы атса­лыс­қан. Бағалау нәти­желері хол­дингтің жалғыз акционері – Ауыл шаруа­шылығы министрлігінің қарауына шығарылады.

– Батыл түрде реформалау ке­­регіне екпін түсірген Мемлекет басшысының «ҚазАгроға» қа­тысты айтқан сынын әділетті деп санаймыз. Ernst & Young ауди­тор­лық компаниясы растаған хол­динг­тің қордаланған шығыны 2019 жылдың басында 399,1 мил­лиард теңгені құрады! Бұл со­маның жартысы – девальвациядан келген шығындар, екінші жар­тысы – банкрот болған банктер келтірген шығындар. Осының бәрі «ҚазАгро» менеджментінің 2013-2018 жылдары қабылдаған шешімдерінің салдары саналады. Мәселен, тек 2018 жылы ғана бас холдинг 148,3 миллиард теңге шы­ғын келтірген, – деді «Қаз­Агро» ҰБХ басқарма төрағасы Ербол Қарашөкеев.

Оның пікірінше, «ҚазАгро­ның» қаржылық жағдайының ай­тарлықтай нашарлауына отан­дық қаржылық нарықтағы 2013-2017 жылдардағы күйзелістер, теңгенің девальвациялануы, со­нымен қатар еліміздің аграрлық-өнеркәсіптік кешенін несиелен­діретін бірқатар банктердің дәр­менсіздікке ұшырауы ықпал еткен.

Ербол Шырақбайұлы хол­динг­тің бұрынғы басшылығы «осындай теріс оқиғаларға дайын болмай шыққанын» айтады. Өйт­кені шетелдік нарықтардан дол­лар мен еврода көп көлемде қарыз алып қойған. Теңге құнсыз­дан­ғаннан кейін оның борышы өсіп шыға келіпті.


Атап өтер жайт, барлық шы­ғынды бас холдинг тудырған кө­рінеді. Ал «ҚазАгроның» еншілес ұйымдары, соның ішінде үш ірі құрылымы – «Аграрлық несие корпорациясы», «Ауыл шаруа­шы­лығын қаржылай қолдау қо­ры» және «ҚазАгроҚаржы» та­быс­­ты компания болып қалуда және жыл сайын ауыл шаруа­шылығын қаржыландыру көлемін өрістетуде. Былтыр холдингтің еншілес компаниялары саланы 400 миллиард теңгеге қаржы­ландырған.

Бұл – «ҚазАгро» тарихындағы ең ірі сома. Мұның мәнісі де бар. Тек майшелпек өндірістерді ғана жағалайтын, бас пайдадан бас­қаны ойламайтын коммерциялық банктер жыл өткен сайын агроө­нер­кәсіптік кешенді несиелендіру көлемін азайтуда. Нақтылай кетсек, банктер 2011 жылдан бас­тап, 2018 жылдың қорытын­ды­сында ауыл шаруашылығына берген кредиті ауқымы 6 есеге – 448 миллиард теңгеден 76 мил­лиардқа дейін құлдыратқан.

АӨК саласының дағдарысқа душар болуына жол бермеу үшін холдинг қаржыландыру көлемін арттыруға мәжбүр болды. Осы­лайша, 2011 жылдан бері холдинг кредиттеуді 93 миллиардтан 
400 миллиард теңгеге дейін 4 есеге ұлғайтты.

Әрине, мұның бәрі – «Қаз­Агроның» тікелей міндеті. Ал бас холдингтің мемлекетті ірі шы­ғынға батыруы мәселесі қалай шешілмек?

– Жағдайды түзету бойынша міндет – күрделі және ол Үкімет пен холдинг менеджментінің үй­лесімді шешімдерін талап етеді. «ҚазАгроның» алдағы тағдыры туралы сөз еткенде, қазіргі кезде холдингтің еншілес компания­ларына 77 мыңнан астам қарыз алушы – ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа қожалық­тары, фермерлер қарап отырға­нын ескерген жөн. Олардың бәрі бүгінде «ҚазАгроның» қолжетімді кредиттерін пайдаланып отыр. Демек, алдағы уақытта қабылда­натын кез келген шешім бірінші кезекте, солардың жағдайын на­шарлатып жібермеуі шарт, – дейді Ербол Қарашөкеев.

Ол холдингтің «дағдарысқа қарсы бағдарламасын» жария етті. Реформалау аясында «Қаз­Агроның» жаңа топ-менеджменті шығындылық пен төмен тиімділік проблемасын шешу үшін 3 негізгі бағытқа күш-жігерін шоғыр­лан­дырмақ ниетте. Біріншіден, хол­дингтің қаржылық жағдайын тұ­рақ­тандыру бойынша шұғыл ша­­ралар әзірленіп, қолға алы­на­ды. Бұл бағытта холдинг 2019 жыл­ғы мамыр айында өзінің шетелдік валютадағы барлық қарызын то­лығымен жауыпты. Ендеше, ұлт­тық валютаның құнсыздануы үлкен шығын әкелмейтін болады. Бұған қоса, 15 жылға арналған дамудың қаржылық моделінің жобасы дайындалған, ол холдинг­тің ауыр ахуалдан бірте-бірте арылуын көздейді.

Екіншіден, «ҚазАгро» құры­лы­мы оңтайландырылады. Оның аясында еншілес компания­ла­рының біразын жойып, қазіргі 7 компания орнына үшеуін ғана қалдыру ұсынылуда. Оңтай­лан­дыру басшылардың санын, ба­сы артық буындарды, тиімсіз кә­сіпорындар мен бөлімшелерді қысқартуға мүмкіндік беретін көрінеді. Холдинг өз штатын 20%-ға кемітіп те үлгеріпті. Ары қарай кезең-кезеңмен тағы 25%-ға қысқарту қарастырылуда.

Үшінші бағыт барлық про­цесті автоматтандыруға бағдар­ланған. «ҚазАгроның» қарыз алу­шыларының 70%-ы – ауыл­дағы жұмысты, егін егіп, мал ба­ғуды жалғастыруға 4 миллион тең­геге дейін несие алатын фер­мерлер. Холдинг олардың кредит туралы өтінімін қарау уақытын 30 күннен 3 сағатқа дейін азайтуды мақсат етуде. Сондай-ақ ауылдық бизнесмендерді саналуан анық­тама жинап, қаптаған кеңселердің табалдырығын тоздыруға мәж­бүрлеу тәжірибесін де тоқтату қа­жет. Белгіленген мақсатты меже мынау: фермер «ҚазАгро» құ­рылымдарына тек жеке куәлі­гімен келіп, мемлекет ұсынып отыр­ған кредитті алуға 3-ақ саға­тын жұмсауы керек.