Жастар саны біраз азаяды

Газет мақаласы "Айқын" газеті №123

Қазақстанда 2021 жылы бұрын-соңды болмаған антирекорд орнатылмақ: жастардың саны шамамен миллионға азайғалы тұр. Осының салдарынан еңбек нарығына жаңадан қосылатын білікті жұмыс күшінің ағыны да Тәуелсіздік жылдарындағы ең төменгі межеге дейін құлдырайды.

Жастар саны біраз азаяды

Франция императоры, заманауи фран­цуз мемлекетінің негізін қалаушы Наполеон Бонапарттың: «Төл армиясын асырағысы келмейтін халық жуық арада бөтеннің әскерін асырауға мәжбүр бо­ла­ды» деген белгілі нақылына салсақ, ұлт­тық білікті кадрларын даярлап, ілгері­лет­пеген ел жатжұрттық жұмысшыларды асы­рауға мәжбүр болады.

Өзге елдерден жұмыс күшінің қаптап жет­кізілуі қандай залал-зардапқа соқты­ра­тынын бір білсе, қазақ біледі. Басқаны айт­пағанда, ХХ ғасырдағы кеңес өкі­ме­тінің индустрияландыру, тың көтеру жә­не басқа да науқандары барысында Қа­зақстанға негізінен, РСФСР, Украина, Белоруссия, Молда­вия­дан мамандар мен жұмыс­шы­лардың миллиондап әкелуі салдарынан тұрғылықты қазақ ұлты өз жерінде азшылыққа айналды. Егер ХІХ ғасырда, 1897 жылы Қазақстандағы қа­зақ­тардың үлесі 85%-дан асса, 1962 жылы қазақтар республика халқының үштен біріне де жетпей қалды (29%). Соның ке­сірінен мыңжылдықтар бойы елге ұстын болған қазақ тіліне, ұлттық әлеу­мет­тік-мәдени институттарға, ұлы­сы­мыздың бүкіл тіршілік жүйесіне қатер төнді. 700-ден астам мектеп қазақша оқы­туын тоқтатып, толығымен орысшаға кө­шірілді. Қалалардың көбінде жалғыз ға­на қазақ мектебі қалды.

Келімсек жұмысшылардың қаптауы Қа­зақстандағы қылмыс­тық жағдайды на­шарлатты. Мәселен, астанадағы Мем­ле­кеттік архивте сақталған құжат­тарда, атап айтқанда, құқық қорғау органдары­ның «Қылмыс­пен және қоғамдық тәр­тіпті бұзушылармен күрестегі мили­ция органдары жұмысының жай-күйі тура­лы» есептерінде өткен ғасырдың орта­сын­да еліміздегі тың көтеру жүргізілген ау­дандарда адам өлтіру, адам зорлау, қа­рақ­шылық, тонау, ұр­лау секілді ауыр қыл­мыс­тар­дың еселеп саны артқаны ай­тылады.

Сарапшылардың пайым­да­уын­­ша, өз елінде орын таппай, шетелге жұмыс іздеп шығушылар қатарында қолын қыл­мыс­пен арамдап, жазадан қашқандар да аз кездеспейді. Қаны қарайған қаскөйлер өздерінің бет-жүзін ешкім танымайтын ортада жасыруға тырысады. Оның үстіне жергілікті кадрлар орнына мигранттар­дың көбеюі, яғни ұлты мен тілі ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік деңгейі, білімі, мәдениеті, болмыс-менталитеті әртүрлі адам­дардың бір жерде шоғырлануы ақыр соңында әрқилы тосын оқиғалардың, түсінбеушілік пен қақтығыс­тар­дың, дау-жанжалдар мен еңбек шиеленістерінің туын­дауына соқтырады.

– Кейінгі уақытта экономист ғалымдар елдің бәсекеге қабі­леттілігін бағалау кезінде жер, еңбек, капитал секілді дәстүрлі өндіріс факторларын басшы­лыққа алудан аулақтауда. Себебі, ХХІ ғасырда мемлекеттің эко­номикалық әлеуетін және оның жылдам өзгеріп жатқан ахуалға тез бейімделе білу қабілетін адам капиталы, оның сапасы, еңбек ресурстарының белсенділігі, білім беру және кадр даярлау жүйелерінің ұтымдылығы ай­қындайды. Өнеркәсіптік өнді­рістің жаңғыруы, жаңа техно­логиялардың дамуы жұмыс кү­шінің сапасына деген талаптарды да арттырады. Сондықтан озық дамыған елдерде экономикалық белсенді халық құрылымында білікті жұмысшылар үлесі өте жоғары, – дейді белгілі эконо­мист, сарапшы маман Зәуре Чуланова.

Бұл ретте Еңбек және ха­лықты әлеуметтік қорғау минис­трлігінің Еңбек ресурстарын дамыту орталығы (ЕРДО) сарап­шыларының болжамына жү­гінсек, таяу жылдары Қазақ­стан­ның еңбек нарығына жоғары білімі бар жастардың келуі ең төмен деңгейге дейін құлағалы тұр.

– 2021 жылдан бастап, 2023 жылға дейінгі кезеңде еңбек на­рығына 22 жастағы білікті жұмыс күшінің қосылуы тәуел­сіздік жылдарындағы ең төменгі дең­гейге дейін құлдырайды. Бұған 1997-2002 жылдар аралы­ғында елімізде бала туу көрсет­кішінің аз болуы ықпал етпек. Өйткені 1990 жылдардың со­ңындағы ­қо­лайсыз экономи­калық жағ­дай­ларға байланысты рес­публика хал­қының саны ай­тар­лықтай қыс­қарды. Мә­селен, егер 1992 жыл­дың басын­да Қа­зақ­станда 16 миллион 452 мың адам тұрса, ал 2002 жыл­дың ба­сында елде небары 14 мил­лион 851 мың адам ғана қалды. Бұған эми­грация елеулі әсер етті: 1992-2002 жылдар аралығында рес­публикадан тыс жерлерге ша­мамен 2,8 миллион адам көшіп кетті. Осы жылдары Қазақстанға 747 мыңдай адам ғана шетелден көшіп келген. Тиісінше, сол он­жыл­дықта 2 миллион адамнан аса­­тын көлемде теріс сальдо қа­лып­тасты, – деп хабарлады ЕРДО.

Жергілікті жұмыс күшінің артуына отбасылар санының көбеюі қуатты қолдау болар еді. Өйткені отау құрғандар басым көпшілігінде сәби сүюге ұмты­лады. Алайда Қазақстанда құ­рылған жаңа «шаңырақтардың» күйреуі, ажырасулар санының ұлғаюы сыртында, кейбір жыл­дары жаңа некелер саны да күрт кеміп отырған.

Нақтылай кетсек, мысалға, 1999 жылы некелердің саны ел та­рихындағы минимумға – 85,9 мың рәсімге дейін қыс­қар­ды. Бұл онжылдықтың басына қарағанда екі есе аз: 1991 жылы 165,5 мың қазақстандық некеге отырған.

Мұның сыртында 1998 жыл­ға қарай Қазақстанда бала туу көрсеткіші 1 мың адамға шақ­қанда 15 нәрестеден де аз межеге дейін түсіп кетті және бұл нәубет 2002 жылға дейін сақталды. Са­лыстыру үшін келтірсек, бұл азат­тыққа қол жеткізген 1991 жылғы деңгейден 30%-ға төмен.

Осылайша, жаңа туған нә­рестелердің саны 1991 жылы 353 мыңды құраса, 1998-2002 жылдар аралығында бұл көрсет­кіш 217-227 мың бөбектен ас­пады. Демек, 90-жылдардағы әлеуметтік-экономикалық қиын­дықтар мен күйзелістер от­басыларға, тұтастай алғанда, демографияға соққы болды.

Тәуелсіздік алғалы бергі ке­зеңде Қазақстан бала туу сала­сындағы ең жоғары көрсеткішке тек 2016 жылы қол жеткізді. Сол жылы елімізде алғаш рет 401 мың перзент дүние есігін аш­қан. 2017 жылы АХАТ бө­лім­дері дүние келген 390 262 сә­биді тіркеуге алды. Был­тырғы 2018 жылы қазақстан­дықтар қатары 397 799 бө­бекпен толықты.

2019 жылғы 12 тамыздағы жағдай бойынша Қазақстанда 235 643 перзент өмірге келген.

Әйткенмен, үш-төрт жылғы өрлеу ұзақ жыл бойы қордалан­ған демографиялық пробле­ма­лар­ды шешіп тастай алмайды. Соның кесірінен мемлекетімізде жастар саны азаюда. Статис­ти­калық ақпаратқа сәйкес, 2013 жы­лы жастарға жататын қазақ­стан­дықтардың орташа жылдық саны 4 миллион 113 мың адамды құрады. Бірақ 2018 жылға қарай бұл сан 3 миллион 612 мың адам­ға дейін немесе 12%-ға қысқарды. Және бұл теріс үрдіс ары қарай өрбіп, антирекордқа жеткізбек.

– Болашақтағы жастар санын болжамдау үшін біз туу мен өлім-жітім 2018 жылғы деңгейде қа­латын жағдайдың моделін жаса­дық. Бұл ретте миграциялық ке­­лу мен кету көлемі бойынша соң­­ғы 5 жылғы орташа мән алын­ды. Осы негізде модельдеу нәти­желері көрсеткендей, 2022 жыл­ға дейін жастар санының ке­муі жалғасып, олар 3 миллион 432 мың адамға дейін қысқара­ды. Содан кейін 2038 жылы 5,1 миллион адамға дейін 15 жыл­дық өсу циклі басталады, – дейді ЕРДО Еңбек ресурстарын бол­жау департаментінің директоры Дмитрий Шумеков.

Әйткенмен, оның дерегінше, 2023 жылға қарай жастардың саны қалпына келе бастаға­ны­мен, негізгі өсім жасы кіші са­наттар есебінен қамтамасыз етіледі. Ендеше, жұмыс қолы күрт артпайды.

Мәселен, егер 2013 жылы 15-20 жастағылар тобының үле­сі 1 миллион 551 мың адам бол­са, 2018 жылы ол – 1 миллион 348 мың адамға кеміген (жалпы санның 37%-ы). 2023 жылға қа­рай бұл топтағылар 1 миллион 638 мың адамды немесе жас­тар­дың жалпы санының (3 миллион 468 мыңның) 47%-ын құрайды.

Бұл жерде 15-20 жастағы­лар­дың басым көпшілігі мектепте, колледжде, ЖОО-да оқуына және әскерде борышын өтеуіне байланысты жұмыс жасамауы мүмкін екенін ескерген жөн. Олай болса, олардың орны шетел­дік келімсек еңбек­кер-­лер­мен толтыра тұрылуы ықти­мал.

Д.Шумеков техникалық немесе кәсіптік білім алған жағ­дайда жас азаматтардың еңбек нарығына шығуының ең төменгі жасы 18 жасты (7 жаста 1 сы­нып­қа барады + 9 сынып + 2 жыл колледжде), ал орта мектепті жә­не бакалавриат бағдарлама­сын аяқтаған жағдайда – 22 жас­ты (7 жаста 1 сыныпқа барады + 11 сынып + 4 жыл бакалавриат) құрайтынын атап өтті.

– Егер жастардың еңбек на­рығына қосылуын есептеудің осы әдістемесіне сүйенсек, онда 22 жастағы жастар саны бірнеше жылдар бойы үздіксіз қысқар­ғаннан кейін тек 2023 жылға қарай ғана қалпына келе бас­тайды. Мәселен, егер 2013 жы­лы осы санаттағы қазақ­стан­дықтар саны 318,5 мың адамды құраса, 2018 жылы 250 мың адам­ға дейін азайды. Ал 2021-2023 жыл­дары ең төменгі деңгейге жетеді: не­бә­рі 217-218 мыңдай адамды ға­на құрайтын болады. Тек 2026 жыл­ға қарай 22 жастағы аза­мат­тар саны 2013 жылғы көрсеткішке жақындайды, – дейді ЕРДО Еңбек ресурстарын болжау де­пар­таментінің директоры.