«Қоғам тарапынан әртүрлі сын айтылуы – табиғи заңдылық» – Әлібек Асқар
«Қоғам тарапынан әртүрлі сын айтылуы – табиғи заңдылық» – Әлібек Асқар
304
оқылды

Орфографиялық жұмыс тобы даярлаған әліпби жобасы бірнеше талқылаудан өтті. Ғалымдар әрбір әріпті таңдауда жіті назар бөлгені анық. Алайда жаңа нұсқаға қатысты қоғам тарапынан түрлі сын-пікірлер айтылып жатыр. Бұл соңғы нұсқа ма әлде әлі де талқылаудан өте ме? Біз «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының бас директоры Әлібек Асқарға осы сауалымызды қойған едік.

– Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың латын гра­фикасы не­гізінде қазақ тілі әліпбиін жетілдіру жөніндегі тапсырмасын орындау аясында әліпбидің 40-тан астам нұсқасы қаралған екен. Сол нұс­қалардан біреуін ғана таңдап алу оңай шаруа болмаған шығар. Қалай таңдалды? – Орфографиялық жұмыс тобы даярлаған әліпби жобасы 2019 жылдың қараша айында Пре­зидентке таныстырылғанын біле­сіздер. Президент ол жобаны жал­пы мақұлдап, қазақ тілін латын әліпбиіне көшіру жұ­мыс­тарына байланысты құрылған Үкімет жанындағы Ұлттық ко­миссияның қарауына жолдаған еді. Ұлттық комиссияның құра­мында Орфо­графиялық жұмыс тобы бар, ол жерде білікті ға­лымдар жұмыс істейді. Бұл Ор­фографиялық жұмыс тобына – Тіл білімі инс­титутының, «Тіл-Қазына» орта­лығының, Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық уни­верситетінің, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық уни­верситетінің, Е.Бөкетов атын­дағы Қарағанды мемлекеттік уни­верситетінің, Павлодар мем­лекеттік педаго­гикалық универ­ситетінің ғалым­дары мүше екенін ескерте кеткен жөн. Мақұлданған әліпбиді же­тілдіру барысында осы Орфо­графиялық жұмыс тобының бірне­ше отырысы өтті. Кеңей­тілген отырысқа техникалық топ­тың ІТ мамандары, сондай-ақ терми­но­логиялық, әдістемелік жұмыс топ­тарының мүшелері де шақы­рылып, әліпбидегі өзгерістер жан-жақты талқыланды. Нәти­жесінде бұл әліпбиді Орфо­графиялық жұмыс тобының 95%-ы қолдады. Ал сіз айтып отырған жекелеген аза­маттар тарапынан жыл ішінде 40 шақты жоба келіп түскені рас. Оның барлығын Орфо­графиялық жұмыс тобы кәсіби сараптамадан өткізді, авторларға әрбір ұсы­ныстың жетістіктері мен кемші­ліктері айтылды. Президентке таныс­тырылған әліпби бұл 40 шақ­ты жобаның ішінен таңдалып алынған жоқ. Оны Орфогра­фиялық жұмыс тобының маман­дары өздері даярлады. Олар әрбір әріпті таңдауда мұқият ғылыми сараптама жүргізді, әлемдік тәжірибемен қатар ұлттық ерек­шеліктерімізді ескерді, әр таң­баның графикалық, фоне­тикалық мазмұнын мұқият қарады. Әліпби түзудің бұған дейін жинақталған тарихи тәжі­рибесін, принциптерін басшы­лыққа ала отырып даяр­лады. – Байқауымызша, алдыңғы екі нұсқаға қарағанда мұнда умлаут, бревис, седиль және макрон диа­критикалық белгілері қолданы­лыпты. Бұл тиімді ме? – Иә, бұл өте тиімді. Әліпби жобасына алынған диакритикалық таңбалар әлем тілдерінде таны­малдыққа ие және әр диакри­тикалық белгілердің атқаратын қызметі бар. Жобадағы диакри­тикалық таңбалар латын әліпбиі­мен жазатын көптеген тілде қол­данылады. Мысалы, умлаут неміс, швед, исланд, фин, венгр, түрік, әзербайжан әліпбилерінде жіңішке дауысты дыбыстың таңбасын білдіреді. Бревис молдова, түрік әліпбиі мен эсперантода дауы­ссыздың таңбасына, седиль фран­цуз, түрік, латыш әліпбилерінде ызың дауыссыздарға, макрон дауыстыларға немесе дауысты қатарына өткен дауыссыздарға пайдаланылады. Сондықтан қазіргі жаһаниятта латынды бі­летін кез келген жазарман тіліне, ұлтына қарамастан, умлаутты әріптің жіңішке дауысты дыбыс екенін, сол сияқты айтып кеткен басқа да диакритиканың дыбыстық мазмұнын бірден ажыратады. Бұл қазақ жазуының әлемдік графи­калық кеңістіктегі түсініктілік дең­гейін арттырады. – Соңғы нұсқа «бір дыбыс – бір таңба» принципіне келетін секілді. Дегенмен әлі де і, ы, у таңбаларын қай­та түзетсек деген пікірлер ай­тылып жатыр. Бұған қалай қа­райсыз? – Иә, бұл принципке әліпби толық сәйкес келеді. Қоғам тарапынан әртүрлі сын айтылуы – табиғи заңдылық. Бұл әріптерді таңдауда ғалымдар белгілі бір принциптерге сүйенді. Мысалы, Ы дыбысы Ү әрпімен берілді. Себебі жуан, қысаң езулік дауысты Ы дыбысын осылай таңбалау ха­лықаралық транскрипциялық жүйеден әбден белгілі: Almaty, Kyzylordа, Fazyl т.б. сияқты қа­зақтың жер-су аты, кісі есімі осы­лай транскрипцияланады. Сон­дықтан латындағы Ү таң­басының дыбыстық мазмұны Ы дыбысы деген түсінік жаппай орныққан. Ал кейбір ұсыныстарға сүйеніп, Ы-ны I ı таңбасымен беретін болсақ, онда осы таңба белгілеп тұрған жіңішке [і] ды­бысына ноқатты İі таңбасын алуға тура келеді, олай болса, И/Й-ді Үү таңбасымен жазу керек болады. Бұл сөздердің жазба мәтін­дегі танылуын қиындатады, көзша­лымға қолайсыз: ynstytut (инс­титут), yne (ине), mynystr (ми­нистр), ayu (аю), yt (ит), oqyğa (оқиға), taryhy (тарихи), ğılımy (ғылыми). Сондықтан Ы дыбысын Y таңбасымен, соған сәйкес И/Й-ді İі таңбасымен беру сөздердің графикалық кескінін қазақ оқыр­манына бірден танымал жасайды: ydys, yrys, basşy, qajy; іnelık, іgeru, mädeni, universitet, respublika. Әрбір таңбаға, міне осындай сараптамалар жүргізілді. – Латын графикасына не­гіз­делген қазақ тілі әліпбиінің жаңа жобасы соңғы нұсқа ма? Әлде әлі де талқылаудан өте ме? – Бұл – соңғы нұсқа, ғалым­дардың соңғы шешімі. Енді тек Президент Жарлығымен ресми бекітуін күтіп отырмыз. Одан кейін латынға көшу жұмыстары нақты әрі жан-жақты қолға алы­нады.

Әңгімелескен Гүлзина БЕКТАС