Соңғы жылда елде зейнетақы жинағының бір бөлігін мерзімінен бұрын шешіп алуға рұқсат берілді. Сөйтіп, біраз жұрт ипотекалық несие алып баспаналы болса, енді бірі жинаған ақшасының белгілі бір мөлшерін емделуге жұмсады. Алайда көптің қуанышы ұзаққа бармады. Олай дейтініміз, жақында ғана жинақтағы ақшаны алудың жеткілікті шегі өсті. Ал жақында Мәжіліс депутаты Аманжан Жамалов қажет кезде жинақтақтарын қарыздың қамытын кигендердің өзіне қайтарудың тәсілін қайта қарап, жеткілікті шекті түсіру керек екенін айтты.
Депутаттың көтеріп отырған мәселесі біраз жыл бұрын айтылды. Сол кезде зейнетақы қорындағы ақшаны тиімді мақсатқа жұмсау қажеттігі туралы халық тарапынан бірқатар ұсыныс тасталды. Соның ішінде жинақтағы белгілі бір мөлшерді жұрттың банктегі берешегін өтеуге мүмкіндік беруін талап еткендер болды. Бірақ жауаптылар ол кезде де жинақтағы қаржыға қол салу салымшының келешекте зейнетақысыз қалуына алып келетінін айтып түсіндірді. Қазіргі жағдайға қарасақ, осыдан 25-30 жыл бұрын қорға жиналған ақшаға ештеңе келмейді. Яғни, ақшаның құны жоқ. Сондықтан «ақшаны жинаймыз, ертең қартайғанда сол ақшаны береміз» деген уәденің мән-маңызы қалмағанын түсінетін уақыт келді. Ертеңгі күні халықтың зейнетақысы Үкіметтің мойнына артылатындықтан тұрақсыз экономика заңдылығына сай әрекетке көшіп, тиімді тәсілді қарастырған абзал.
Жеткілікті шек жеткізбей келеді
Депутат Аманжан Жамалов БЖЗҚ жариялаған мәліметті мысалға келтіреді. Оның айтуынша, 2014 жылдан бастап зейнетақы активтерінің жинақталған кірісі 115,2 пайыз инфляция кезінде 119,5 пайызды құраған. Сол 2014 жылдан бері доллардың теңгеге шаққандағы бағамы 3 есе өсіпті. Мұны қарапайым тілмен айтсақ, шетел валютасына инвестициялау арқылы БЖЗҚ-ға қарағанда 2 есе көп табыс табуға болатын еді. Соңғы 12 айда БЖЗҚ кірісі 6 пайыздан аспаған. Осы уақытта азық-түлік инфляциясы 24 пайыздан асқан. Бұл бүгінде азаматтардың БЖЗҚ арқылы пайда тапқаннан гөрі ұтылғанын көрсетіп отыр. Халық қана емес, қолданыстағы тәсіл болашақта бюджетке де салмақ түсіруі мүмкін. Өйткені халыққа зейнетақы төлеуде Үкіметтің мойнындағы жүк ауырлайтыны сөзсіз.
Сондықтан депутат уақыт жоғалтпай, жаңа аудиторлық палатаға БЖЗҚ шығыстарына мерзімді тәуелсіз аудит, сондай-ақ активтер мен инвестициялық портфельге тексеру жүргізу қажеттігін жеткізген. Бір қызығы, зейнетақы қорындағылар азаматтардың зейнетақы жинақтарын пайдалануына барынша қарсылық білдіріп келеді. Былтыр қор зейнетақы жинақтарының жеткілікті шегін орта есеппен 64 пайыздан 83 пайызға дейін көтеруді қолдаған. Биыл 23 қарашада Аманжан Жамалов Үкімет пен БЖЗҚ-дан осы қиын кезеңде мыңдаған азаматтар жинақталған зейнетақы қаражатын қайтадан пайдалана алуы үшін шекті мәндерді қайта есептеп, төмендетуді сұрағаны сол екен, 29 қарашада зейнетақы қоры 2023 жылға арналған жеткіліктіліктің жаңа шектерін жариялайды. Ол бойынша көрсетілген жеткілікті шек ағымдағы деңгейден 4-8 пайызға жоғары. БЖЗҚ осы шешімімен-ақ соңғы жылдардағы ең танымал экономикалық реформаны толығымен жоққа шығарды. Оның сөзінше, қолданыстағы зейнетақы қоры жүйесінің өзін өзгерту керек.
Кредит алу – мұқтаждықтың белгісі
Әйтпегенде, қазір жұмыссыздық пен инфляция қос бүйректі қысып, халықтың дені қарызға батып барады. Елдегі экономистердің сөзіне сенсек, сол қажет кезде банктен ақша алған әрбір үшінші адам қарызды қайтаруға келгенде құлықсыздық танытады екен.
Әлеуметтанушы Рамазан Саттарұлының сөзінше, халықтың қарызға әуестігін жан-жақты қарастыру керек. Мысалы, экономикасы тұрақты елдерде азаматтар кредит алатын кезде оның көлемі мен көрсеткіштерін зерделеп, кіріс-шығысын алдын ала болжай алады. Біздегі жағдайда қарызға батушылардың жағдайы әртүрлі. «Кредитке батудың жағдайын сараптасақ, біздің халық қызығушылық, көрсеқызарлықтың салдарынан өзінің бюджетін толық есептемей, кіріс-шығысын анықтай алмай қымбат кредиттерді оңай жолмен алуға талпынады. Көп жағдайда қазір тамақ алу үшін кредитке ақша алатындарды көруге болады. Кейбір дүкендерде тамақты да қарызға алатын мүмкіндік берді. Кредит алу – мүшкіл халіміздің белгісі. Бұл нені көрсетеді?
[caption id="attachment_233529" align="aligncenter" width="1498"]