Дәстүр сабақтастығы
Дәстүр сабақтастығы
639
оқылды

Зият Шәкәрімұлының мұрасы хақында

Шәкәрім Құдайбердіұлының ақындық ізін, адамгершілік мұратын жалғастырған, артына мол әдеби мұра қалдырған, талапты балаларының бірі, ақын, драматург, журналист – Зият Шәкәрімұлы. Отызыншы жылдардағы ел басына төнген қалың нәубат зауалы, ел ішіндегі аухалдың өзгеруі, кіші октябрь саясатының «аша тұяқ қалмасын, асыра сілтеу болмасын» деген талап әсері халықтың күн көрісінің қиындауына, аштықтың басталуына алып келді. Қазақстанның әр жерінде халықтың толқуы, елдің наразылығы күшейді. Голощекиннің саясатына қарсы Шұ­бартауда, Абыралының «Ақсай», «Самай», Шыңғыстаудың «Қарауыл», «Қарадыр» сияқты елді мекендерде де ел азаматтары көтеріліске шығады. Бұл тек мал-мүлкінен айырылған байлар ғана емес, малсыз, күйсіз қалған көптің ызы-кегі, жан ашуы еді. Қолдан жасалған ашаршылықтың аз ғана алдында қалған жаны да, тіршілігі де малмен тікелей байланысты халықтың «белдеуде бұзау қалмасын» атты ұранға қарсы бір тұяқ серпер қауқары да осы болатын. Тарихта «Шыңғыстау көтерілісі» деген атпен тарихта қалған кеңестік саясатқа қарсы шыққан көтерілістің белді мүшесі Зият Шәкәрімұлы еді. «Сендердің бір-екі жүз сойыл, он шақты мылтықтарыңнан құлайтын совет үкі­меті жоқ! Мұның тамыры тереңде. Тоқтаңдар, тыйылыңдар қарақтарым! Жалпақ жұрттың обалына қалмаң­дар», – деп тыйым сөз айтқан Шәкәрім сөзіне ұйымдастырушылар тоқтай қой­майды. Ел арасына Шәкәрім қажы біз­бен бірге деп өтірік әңгіме шығарып, халықты алдап ұйымдастырып, 1931 жыл­дың қыркүйегінің басында көте­ріліске шығады. Қару-жарағы, өздері де аз, әрі мұндай дүниені бұрын көрмеген қалың көтерілісшілер тобын кеңестік отряд бірден талқанын шығарады. Дүр­кірей қашқан көтерілісшілер еріксіз­ден тау ішіне тығылып, Шыңғыстауды па­на тұ­тады, «Банды» атанады. Зият бол­са Шың­ғысты ұзақ паналай алма­сын біл­гендіктен осы жолы Шәкәрімнің ма­құлдауымен көтеріліс басшылары Бер­деш, Қасымбекке еріп Тарбағатай­дың арғы бетіне Қытай еліне алыс са­парға аттанып, жан сауғалайды. Бұлар түн­делете жасырын жүріп ескіше оқы­ған, дін жолына берілген, ел-ішінде атақ-абыройы жоғары Сонабайұлы Иса қа­жының ауылына жетіпті. Зияттың осы Сонабайұлы Иса қа­жыға арнаған: Меккеге тауап етіп барған қажы, Мешіт пен медресе салған қажы. Аш-арық адамдарды тойындырып, Көз қырын мүсәпірге салған қажы, – деп басталатын сегіз тармақты өлеңі сақталған. Зият Қытайға барғаннан кейін әкесінің қапылыста оққа ұшқанын естиді. Сондағы жоқтауынан үзінді келтірсек: Қажы еді әкем кәрі шал, Жетпіс үште жасы бар. Анық жеміс алғанға Шөлдеген жанға еді бал. Сүйегің қалды қиырда-ай, Басыңа халқың жиылмай. Туысқан бауыр, балаңнан Топырақ қолдан бұйырмай.... Жиырма сегіз жасымда, Жалғанның көрдім тарлығын. Қайғыны салдың басыма Ең ауырын барлығын. Жоқтаудан көріп отырғанымыздай, Зият Қытайға 28 жасында барған. Иса қажы ауылында аз-кем тыныққан соң қалың елді аралап, тарақты Тышқан­байдың Қабдолла деген баласының ауылында болады. Қабдолла – заты осы күнгі Абыралы жерінікі, Шәкәріммен тұстас, ескіше оқыған, зиялы адам. Зият жастары шамалас Қабдолланың Айт­қазы деген баласымен дос болады. Айтқазы көзі ашық әкесінің арқасында Семей қаласында 5 жыл орысша оқыған сауатты, аңшылыққа да құмар, алғыр құс, жақсы мылтық ұстайтын аңшы жігіт болады. Екеуі 1932 жылы Үрімші қа­ласына барып, өлкелік үкіметтің ағарту ісінің бастығы Сейітқазы Нұртайұлының көмегімен арнаулы оқу орнына түседі. С.Нұртайұлы Уфадағы Ғалия медресесін бітіріп, елде молда болып, одан кейін Орынборда гимназияда оқып, Ақмола қаласына келіп қызмет істеген жан. А.Байтұрсынов, М.Дулатов сынды Алаш арыстары әсерімен туған халқы­ның көзін ашып, сауаттандыру жұмы­сына белсене араласады. Ахмет, Мір­жақыптар тұтқындалған кезде Ақмо­ладан Шың­ғыстауға келіп, Шәкәрім қажының ауы­лында жасырынады. Онда да қауіп төнген соң Зайсанға ке­тіп, аяғында Қытай кетіп Абақ керей ішіне сіңеді. Зият пен Айтқазы С.Нұр­тайұлының көңілінен шыққаннан соң, әрі Абай, Шәкәрім ауылынан көрген жақсылығы бар азамат екі жігітке үйі­нен орын беріп, тілеген оқуларына түсіреді. Сол жылы Зият Сейітқазының туған қызына үйленіп, отау болып шығады. Оларға жәрдемші Қабдолла ағай болады. Оның: Бір ауыз сәлем жаздым Зият саған, Кеше көрген бүгін жоқ пәни жалған. Қажыға тартып туған асыл Зият Көтерсін мәртебеңді Хақ Тағалам, – деп басталатын сегіз жол өлеңі сақ­талыпты. Зият Шәкәрімұлы 1934 жылдан бас­тап Шыңжаң өлкесінің Алтай аймағы­ның оқу-ағарту бөлімінде қызмет істесе, Айтқазы Ақсу қаласына есепші қыз­метке аттанады. Зият Алтай аймағында тұңғыш рет «Аюбай үкіртай» деген пьеса жазып, сахнаға қойғызады. 1935 жылы Зият қазіргі Шыңжаң-Ұйғыр автономиясының орталығы Үрім­ші қаласындағы қазақ-қырғыз ағар­ту ұйымы ойын-сауық бөлімі­нің, «Шыңжаң» газетінің қазақ ре­дакциясы әдебиет бөлімінің меңгерушісі қыз­меттерін атқарады. Осы кезеңдерде «Қарагөз», «Шұға», «Қалқаман-Ма­мыр», «Жалбыр» пьесаларын сахнаға қояды. Отызыншы жылдары Шыңжаң халқының Мамыр төңкерісіне арналған Әнұранын Жәкеұлы Мұқашпен бірлесе отырып қазақ тіліне аударып, жастар арасына таратады. Сейітқазы 1937 жылы Қытай жерінде «халық жауы» атанып тұтқындалғанда Зият та қоса алынып, қайтып оралмайды. Кейбір ел ішінде айтылатын деректерде Зият Сібірге айдалып, сол жақта көз жұмған дейді. Айтқазы да түрме дәмін татып, 1942 жылы ғана босап, өз ауы­лына аман-есен оралады. Зият – Абайдың ақындық дәстүрі­нен тағылым алған, Шәкәрімнің ақын ұр­пақтарының бірі. Жоғарыда үзінді­лері келтірілген шығармалармен қатар, оның артынан өзге де мұралар қалды. Оның бірі «Әкемнің қайғылы қазасы» деп аталады. Әке өлімін естіп, қатты қапа­ланған ақын: Қан жұтып, қасірет шеккен мен бір жанмын, Мен неге оққа ұшпай жалғыз қалдым. Өкінбес ем қажымен бірге өлсем, Тағдырдың жазмышынан тірі қалдым, – деп басталатын отыз екі жолдан тұ­ра­тын өлең шығарады. Онда әкесінің жар­қын бейнесі жан-жақты ашылады. 1931 жылы Зият Қытайға аттанғанда Шәкәрім қажы өзінің тақымына басқан Қоңыр атын Зиятқа беріп, Шақпақтағы қорасынан «Керегетас» деген жерге дейін шығарып салады. 1935 жылы ел-жұртын, туған жерін сағынған Зият Шәкәрімұлы өзіне серік болған атына арнап «Қоңырат» деген өлең шығарады. Әкемнің бір көзі бар менен басқа, Тақымына басқан Қоңырат міне осында. Мыңдаған ұзын сапар жолды басып, Серігім, қанатым сол жүр осында. Алтай аймағының Сарсүмбе қала­сында туған жерден жырақ жүрген ақын әкесінің көзіндей болған тұлпарының ерекшелігін де жыр жолдарына енгізген. Иесінің атты айрықша баппен үй­рет­ке­нін «Шауып келіп, оққа қойып суарса да, Індетті жұқтырмайды сом денесі» де­ген жолдардан байқай аламыз. Қо­ңыраттың ең басты ерекшелігі – қандай қиын жағ­дайға тап келсе де, иесін далаға тастап кетпейтіндігі. Бұл иесіне деген адалдығы. Шәкәрімге ыстық болған тұлпардың оның баласы Зиятқа да серік болғандығы. Елсіз дала Шақ­пақта қатты науқастанып жалғыз жатқан Шәкәрім туралы айтқан Ахат естелігіне назар аударайықшы: «Ер­теңгі шайды ішіп отырғанда әкей айтты: «Келгендер Қоңыр атқа шөп салып кет­кен. Менің дыбысым шықпай қалса, кі­сінеп, жер тарпып, пысқырып, тыныш­сыздана береді. Ал жөтеліп, даусымды шығарсам, тыныштана қалады. Далаға қоя берсем, аунап, ойнақтап, қайтып келеді, бір­жолата кетіп қалмай, маған үйреніп алды», – деді. Өздеріңізге белгілі әкейдің «Қоңыр ат» деген поэмасы бар». Міне жапан далада Шәкәрім қасынан бір кетпеген, ақынның қасында жалғыз серігі болған аттың кейіннен оның ба­ласының да көңілінен шыққандығы. Бұл-дағы сағынады жерді білем, Басқа үйірге қосылғаннан байқап көрем. Мені де қарайлайтын болса керек Жершілік жылқының мен өзім білем, – дейді Зият ақын. 1935 жылы Алтай аймағының Сар­сүмбе деген қаласында жазған шығар­масының бірі «Мен кеттім жан сауғалап өз бетіммен» деп аталады. Мен кеттім жан сауғалап өз бетіммен, Туыстарым түрмеленді бір шетінен. Келсем-дағы жат елге құр сүлдерім, Қайғыға батып жүрген мен шерлімін, – деп басталатын өлеңде Абай мен Шәкәрімді қадір тұтатын, олардың ұрпағы деп жат елге келгенде өзін ­құр­метпен қарсы алған, шерлі жүре­гіне ме­деу болған Керей жұртына деген ақын­ның ықыласы айқында­лады. Өлең­нің 22 тармақ жолы сақ­талған. «Ризық болды маған ата даң­қы» дейді ақын. Керейдің мекені екен Алтай, Сауыр, Бұл жақта ел көрмедім, бұдан тәуір. Айқасып өзі үшін де, елі үшін де, Шайқасқан тарихы бар әжептәуір. Оқымысты ойшылдар мұнда да бар, Шәріпхан, Мәнкей, Мұқаш, Баймолдалар Күш қосып, көтеріліске Шыңжаңдағы Алтайды азат еткен ер осылар. Өлеңде аттары аталған адамдар ел бостандығы, халық мүддесі үшін еш ­дү­ниеден жасқанбай көтеріліске шық­қан, азаттық туын жоғары қо­йып, ұлт болашағын үшін өмірлерін сарп ет­кендер. Бұлардың Мұқаштан басқасы 1937-1940 жылдары Шыңсы Сайдың түрмесінде ажал құш­қандар. Шәріпхан Алтай аймағының гене­ралгубернато­ры, Мәнкей аймақ­тық мекеменің бас хатшысы, Баймолда Шыңжаң өлкелік өкіметінің мүшесі, халық істер бас­қармасының басты­ғы еді. «Ұлы едім» атты әні бар Зияттың шығармасынан оның ақындық қары­мын анық аңғаруға болады. Үрімші түр­месінде жатқан кезде жазылған өлеңі ақынның заманға деген көзқарасын айқындайды. Ұлы едім Шәкәрімнің Зият деген, Ән айтқан бала жастан қияқпенен. Әкенің тәрбиесі сіңіп бойға, Қиянат жанға жасау ұят дегем, – дей келіп, Осыны ұстап өтемін, Шыңғыстау еді мекенім. Зұлымның түсіп торына Тас түрме болды төсегім, – деген өлең қайырмасы келеді. Ақынның ұстанған бағыты анық. Арлылық пен азаттықты бетке ұстанған ақын жалғыз емес. Бірақ солақай саясаттың ұста­нымымен өңкей зиялылардың бір жерге азапты, аянышты күн кешуі өкінішті-ақ. «Өз халқын зар иелеткен большевиктер, ешкімге олар түбі опа бермей» деген ой тек Шәкәрім баласының аузынан ғана шыққан сөз емес, сол кездегі Шыңсы Сайдың түрмесіне қамалған, ел болашағын ойлаған Таңжарық сынды зиялылар айтар сөздер. Кім қалай зұлымдықты жасырады, Әзірше олар десін асырады. Әлемнің тарихы егер анық болса, Бар сыры большевиктің ашылады. Ақын өзі айтқандай, уақыт өзі төреші болып Зият ойының ақиқаттығын қазір заман көрсетті. Жетпіс жылдай үстемдік құрған қызыл өкіметтің қанды істері де ашылды. Бірақ ол тек Кеңес үкіметі аумағында емес, шығыс Түркістан жерінде де ел болашағын ойлаған қан­шама адамдардың, зиялылардың өмірін қиып кетті. Шүкіршілік, айрылмаймын ұятымнан, Өмірдің жүрсем-дағы қиясынан. Сәлем де көзі ашық күллі адамға, Ұлы бұл Шәкәрімнің Зиятынан, – дейді ар-ұятты жоғары қойған ақын түрмеден сәлемін жолдап. Зияттың «Сілбі» атты дастаны Шәкәрімге арналған. Ол шығарма: Сәлем де көп Тобықты қауымына, Қалды әкем Керегетас бауырында. Қапыда тағдыр айдап оққа ұшты Тұманның сілбі аралас жауынында, деп басталады. Ал арнайы жазылған әні бар «Қош­тасу» атты шығармасы ақынның туған жерге деген сағынышына толы. Шың­ғыстауымен, туған-туысымен зарлана қоштасуы. Қош болғын атамекен қайран Шыңғыс, Түсті ауыр ел басына небір мұңды іс. Жосылдық Шәуешекке атты-жаяу Көзіме жас толғаны менің тұңғыш. Қорыта айтсақ, Абайдың ақындық дәстүрін, Шәкәрімнің ізгі мұратын жал­ғастырған Зият – әке арасындағы тек туыстық жақындықты ғана емес, рухани үндестікті, адамгершілік қасиетті, шы­ғармашылық байланысты дамытқан ақын.

Жандос ӘУБӘКІР, Абай академиясының директоры, филология ғылымдарының кандидаты