«Жаздым «қазақ айнасын», ел көрсін деп пайдасын»

Абайдың шәкірті әрі қаракөктің тұқымы, тумысынан затты Шәкәрім – әмбебап тұлға. Ол – ойшыл, деректанушы, шежі­ретанушы, композитор, романшы, дастаншы, саф таза тол­­­ғау­­­ларды туындатушы, тәржімашы, мәдениеттанушы, көсемсөзші, пси­­холог, тәлімгер, ел басқару өнерінің білгірі, мерген, құсбегі, қолөнерші.

Яғни, Абайдың кемеңгерлік ақыл-кеңестерін бойына мықтап сіңірген, қа­­­руланған ересен қабілеттің иесі. Оған қоса, есті қауым мен өнерлі ортада өскендігі тағы бар. Ал биыл Шәкәрім Құдайбердіұлының туғанына 165 жыл толды.

Абай Шәкәрімнің тұлғалық қасие­­­т­те­рінің, яғни рухани көшбасшылық, зия­лылық, жауапкершілік, терең ой­­­шыл­­­­­­­­­­­­­дық-ғұламалық, табандылық, жа­­уап­­­ты­­­­­­­лық, үйретушілік, сенімділік, бір мезетте бірнеше істі атқарушылық тәрізді ұста­нымдарды қалыптастырған. Абай өнегесі мен тәлімін жан-тәнімен, сай-сүйегімен ынтығып қабылдаған Шә­кәрім: «Мені Абай тәрбиеледі. «Абай болмағанда, мұн­­дай болуым неғайбыл еді», – дегені әрі кісілік әрі кесектік.

Шәкәрімнің энциклопедиялық бі­­лі­­мі мен шығармашылық өмірбаяны жа­йынан Ахат Шәкәрімұлы ақсақал (1900–1984) әкесінің ғылыми және әде­­­­­­­би­-­­­­тарихи әлеуетінен нақтылы мәлі­­меттерді баяндаған:

«Қазақ шежіресін жазбақ болады. Ол үшін Табаридің – «Тарих ғумими», «Та­­­рих ғұсмани», «Тарих Интишар ис­лам», Нажім Ғасымбектің – «Түрік та­рихы», Абылғазы баһадүр хан жазған «Ше­жіре Тү­рік», Радловтың «Ойғыр туралы», Арис­товтың «Түрік нәсілі туралы», дү­­­ние­­­­­дегі әртүрлі жұрттың шежірелерінен: Түріктің ең ескі замандағы шежіресі – «Құ­­­­­тадқу білік», «Кошо-қайдам», Қы­тай­дың – Юан-Шау-Ми-Ши деген та­­­рих­шысының жазғанын, парсы, Рим, Ев­­ропа жазушыларының жазғандарын оқиды. Сөйтіп, қазақ шежіресін жазады. Қазақтың лұғатын жазбақ болады. Қа­­зақ­­­­­­­­т­­ың бай ауыз әдебиетін, эпостық әңгі­­мелерін, мақал-тақпақтарын, мәнілі сөздерін жинайды. Қазақтың мақал-мә­телдерін сынап, оларды құрып, «Қазақ айнасының 2-бөлімі» – деп жазады. Эпос­тық – «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек» уақиғаларын өлеңмен жазады. Өлең­­­­дер жинағын «Қазақ айнасы. 1-бө­­лім» деп жазып бастырады. Бұлар – ерте кезде жазғандары».

Сондай-ақ, «Білімді алаңсыз қууына ең алдымен ағасы Абай себепші бол­ған», – деп жазады Ахат Шәкәрімұлы және «Абай маған: «Сен ел ісіне кіріспе, тек бі­­­­­­ліммен шұғылдан» дейтін», – деген лебізін келтіреді.

Тағы да Абайдың «Әкімшілік қолында болған адам елді жемей, қиянат қылмай, партия, дау-жанжалға кіріспей отыра ал­­­майды. Кіріскен адам ардан айыры­­­­лады, білім қуудан қалады» дейтін кеңесін Шә­кәрім жадына, көкейіне мықтап тоқыған.

Абайдың ғылыми ортасы мен білім­паздармен қарым-қатынасы турасында бі­регей айғақтар айтылған.

«Абай менің бетімді түзеп, адам болып шығуыма өтелмес еңбек сіңірді. Бір жылы біздің Жонды аралап шығуға орыс ин­же­­­­нері келмек болды. Абай землемерге ме­ні қос­ты, әрі орыс тілін үйрен, әрі өне­рін үй­рен деп. Мен ол адаммен үш айдай бір­­­­­­­ге жүріп, жер өлшестім. Осы үш айдай кү­­­­нім – жылдай болды. Землемер менің шала білетін орыс тілінде дұрыс сөйлеуге үлкен көмектесті. Және мен оның үйре­­­туімен тік үшбұрыштың есебін үйрендім, алыс екі төбенің арасын не таудың ба­­сын төмен тұрып қалай өлшеуді үйрен­­дім. Демек, геометрия заңдарын үйрендім. Тас­­­­тардан металдар шығатындығын, әдіс­­терін, белгілерін байқадым. Ол адам кете­­­рінде маған көп өлшеу құралдар берді, дүр­­­­­­­бісін беріп кетті, бұ да Абайдың ар­­қасы. Долго­­­­­полов, Михаэлис сияқты Абай­­­­дың достары келгенде Абай мені ша­қыр­тып алатын. Мен олардың аса қымбат сөздерін, бағалы кеңестерін, ақылдарын зердеме алып, сан естідім. Долгополов пен Михаэлистердің социология ғылымы жа­­йын­да айтқан әңгімелері, ақыл-кеңестері күні бүгін ойым­­­­нан шықпайды, маған үл­кен сабақ болды. Батыс-шығыстың ескі за­мандағы ойшылдары, жазушы-ақын­­дарымен та­­нысып, оқуыма да Абай себеп болды. Ғы­­лым іздеп, қалаларды аралауы­­­­ма Абай себеп болды. «Мұсылмандық», «Түрік-қырғыз» шежіресін «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебекті» жазуыма көп кө­мек бер­ді» дейтін». Есті кісіні зиялы ор­та асқақ­­татады. Естіп, көрген, зерде­­­сіне тоқыған дегеніңіз сарқылмас қазына ғой.

«Мен, – дейді Шәкәрім, – Жайлауда Абай ауылына бардым. Үйде Абай тұрғы­лас ақсақалдар толып отыр екен. Мен сәлем беріп кіргенде Абай: «Кімді айтса, сол келеді дегендей, Шәкәрім, келгенің жақ­сы болды. Мен мына ақсақалдарға айтып отыр едім. Мен етекбасты болып, білім қуа алмай қалдым. Сол көксеген ар­­­­­­ма­­­нымды Шәкәрім арқылы орындай­­мын деп, саған білім қуғызатын болдым! Адам қырық жасына дейін білім жинап, қырық жасында кәміл толады, ақыл-ойы, жігер-қайраты жетіледі. Енді үш жылға дейін орыс тілін үйрене бер. Бар қаражатың ме­­­­­нің мойнымда, сен осыған дайындал. Кәне, осыған келісесің бе?» – деді. Мен: «Бар­лық қаражат сізден болса, білім алу­ға ба­­­­­­ра­­­­­йын. Бірақ қай жерге бара­мын?» – де­­дім. Абай: «Афин-Грек білімі Стамболға жиналған, содан табылады. Араб білімі: Мек­­­­кеде, бірақ меніңше, Меккеден гөрі Ме­динадан көбірек табылуы керек. Және Мысырдағы Александр атындағы кітап­ханаға барасың. Осы төрт жерге барып, та­рихи орындарды аралап, керек кітап­­­­тарыңды алып, біліміңді толықтырып қай­­­­­­­­­тасың. Сатып алатын кітаптарыңа, жол қаражатыңа жетерлік пұлды өзім бе­рем. Осыған келіссең, қолыңды әкел – деп», қолын ұсынды». Мінеки, Абайдың дүниенің төрт бұрышын жетік таныған, жердің түбіндегі құпия сыр-хабарларды бақылаған, зерделеген, «қараңғы перденің ар жағындағы мәліметтерді зерттеп» көр­сеткен. Мұндай қасиет «Ғайып ерендердің ең жоғары дәрежелісі» Құтбқа (яғни, Пай­­­­ғам­­­бар аяндарының құпия мағына­­­­­­сының білгірі, оның білімі Тәңірінің өзінен, ме­­­­кені Мекке бұйырған. (Бека­сыл әулие­­­­нің пайымдауы). Сол себепті бол­­­­жам­­па­­здық­та мыңжылдықтың тари­хы бар. Көрегендік, көсемдік Абайға да тікелей қатысты.

Шәкәрім айтады: «Сөйтіп, 1905 жыл­­дан 1906 жылға қарсы күзде жүріп кеттім. Абайдың ақырғы кеңесі – осы сапарым менің көзім ашылып, адам қатарына қо­сылуыма үлкен себебін тигізді. Сол са­парда, неше ұлттың ғалымдарымен сөй­лесіп, пікір алысып, керек кітаптарды ал­дым. Ол кітаптарды посылка етіп, Се­мейдегі Әниярдың атына жіберіп отыр­дым. Стамболда тарих қорларын сақтай­тын орындарда болып, ары бара жат­­­­­­­­­­­­­­­­­­қан­да 13 күн тарих ақтардым. Ерте­­дегі Шығыс ақын-жазушы, ойшыл­дары­ның шығармаларын түгелдей алдым. Гомерден бастап Грек халқының ойшыл-философтарының шығармаларын, Батыс философтарының шығармаларын, ертедегі Түрік ғалымдарының жазған шығарма­­­­ла­рын, әр елдің лұғаттарын, Америка жа­зушы­­­­ларының шығармаларын алдым. Демек, менің бұл сапарым көкірек кө­­зім­ді ашып, аңсаған арманыма қолым жеткен сапарым болды! Бұ да Абайдың маған ақыл-кеңесінің жемісі. Стамбол­дан Меккеге бардым, оның тарихи орын­­­­­­дарында болып, көп қажеттерімді таптым. Мединаға бардым. Одан араб халқының ескі замандағы Мұхаммед пайғамбардан 200 жылдай бұрын болған Абу Суфиян сияқты ғалымдардың шығар­маларымен танысып, кітаптарын алдым. Бірақ Мысырдағы (Египеттегі) Алек­­­сандр атындағы кітапханаға бара алма­­дым. Меккеде сол кітапханада көп жыл істе­­­ген ғалымға кездесіп, менде жоқ ға­­­­лым­­­­дардың шығармаларын жазып ал­­­­дым. Қайта қайтқанда бізден ауру шы­­­ғып, бір айдай Стамболда жатып қал­­­­дық. Мен доқтырмен келісіп Стам­бол­­­­­­­­­дың тари­­­­­­хи орындарын тағы ақтардым. Үнді, пар­сы ғалымдарымен пікір алыстым. Ең аяғы Түрік музыкантынан нота жазуды үйрендім. Парсы тілін жетік білетінімнің арқасында парсы, үнді доқтырларымен сөйлесіп, емдеу тәсілдерінің көбін үй­рен­­­дім» – дейтін». Бұндағы адамзат ғы­лымы, өнері, мәдениеті тарихындағы бі­ре­гей шығармаларды тауып оқығаны және ғұламалармен сұхбаттасуы (мыса­­­лы, дәрігерлермен), нота жазуды, емдеу тәсілдеріне қанығуы – Шәкәрімнің оқы­мыстылық келбетін танытады.

Шығыс әдебиеті хақындағы кемел білімін айтар болсақ, онда ұлт суреткері Мұхтар Әуезовтің биік бағасы мынадай: «Бір күні Мұхтар: «Сол Шығыс ақын­­­дарының ішінде ең күштісі қайсысы?» – деп сұрағанда әкей: «Олардың бәрі де шебер, нәзік-көркем жырдың иелері, ше­шен тілді ақындар, маңызды әңгіме­лерді жазушылар. Бұларды Батыстың ойшыл-ақындары да мақтаған: бірінен бірін артық-кем деу қиын. Солардың ішінде Ғафиз (Хафиз) – «Ниссан-ил-ғайып» атанған: «Оның тілі ғайыптан келген», – деген мағынада». Тіл­ге өте шебер ақын болған деп Ғафиз­дің өлеңдерін айтып, оқып, аударып бе­ретін. Шайх Сағади да қызықты, маз­мұн­ды әңгімелерге шебер жазушы бол­­­­­ған деп, оның да бірнеше қызықты әңгі­­мелерін айтып беретін. Солар сияқ­ты Науаи, Фердаусилардың да не жазған, не дегенін айтып-әңгімелеп беретін. Бұл жайт әрқашан болып тұратын. Мұхтар әкеймен жиі келіп әңгімелесетін. Қыста да Мұхтар мен арқылы әкейге хат жазып, керекті сұрақтарына жазба түрде жауап алып тұратын. Кейінде Мұхтар марқұм айтатын: «Сол кезде Шығыс әдебиет­теріне Шәкәрімдей жүйрік адам көргем жоқ. Шығыс әдебиетіне берілуіме себеп болған ұстазым – Шәкәрім!»

1960 жылдың 25 қыркүйегінде Мұх­тар Әуезов Шолпан-Атадағы үйінде кеңес­тік идеологияның қыспағында жүр­­­се де Шә­кәрім, Макс Кучинский, Қош­ке Кемең­­герұлы хақында жүрек төріндегі есте­­­­ліктерін есілтіп-төгілтіп жет­­­­­кізеді. (Ыс­­­­­­­қақ Дүйсенбаев есте­лігінен).

Абайдың ілімін ту ғып ұстаған Шәкә­­­рім­­­­­­­нің өміріндегі, өнеріндегі қағидасы мы­нау: «Біздің заң – ар жолы, билікті ар­дан, адамшылықтан аттамай, тура айтамыз», – дегендей сөздер екен.

«Абай екеуміз әңгімелесіп отырғанда, өлеңнің қанша буында жазылатынын айтыстық. Сонда ең көбі 11 буын болады екен, 8-4 буынды да өлең жазылады екен. 10 буынға өлең жазылмайды екен. Мен үйге келіп 10 буынға өлшеп, өлең жаздым. Бірақ өлеңнің 1-ші жолы мен 3-ші жолы, 2-ші жолымен 4-ші жолы ұйқа­­­­сатын болса да, оқығанда қара сөз бо­­­лып кетті. Содан әуреленіп жүріп, ән­­­­­мен айтылуға келтірдім», – деген бо­­­ла­­­тын».

Шәкәрім Құдайбердіұлы «Түрік, қыр­­­ғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» кітабында «Ибрахим мырза... мұсылманша һәм орыс­­­­­­­­­­­ша ғылымға жүйрік һәм Алланың бер­­ген ақылы да бұл қазақтан бөлек, дана кісі еді» деп, өте әділ бағалаған-ды. Яғни, қа­­зақ­­­­тың ақыл-­­­ойы тарихындағы төтенше құбылыс, Жарату­­шының сыйы, кемең­герліктің айна­­­­сы.

Қазақ халқының шынайы рухани тари­­­­­хында Шәкәрімнің шығармашылық өнері өзгеше құбылыс деуге лайық. Ақын жырлары – жан, жаратылыс, зама­­на турасындағы ой-толғамдарын, ішкі сыр­­лары мен күйлерін, зар-мұңын, өксік-өкінішін, усойқысын бүкпесіз жа­­йып салады. Әрі ақыл-ой мәдениетін, са­налылықты, тазалықты, парасатты­­­­­­­­­­лық­ты шырқау биікке көтеруді көксейді. Сондықтан оның ойлы, уытты өлеңдері өскен ортасының, уақыттың, халық өмі­рінің айнасындай.

Шәкәрім Құдайбердіұлы – ұлт руха­­нияты кеңістігінде құс жолындай жарқы­­­­раған Абайдың ақындық дәстүрін әрі мағыналы, әрі толық жалғастырған, өз жолын тауып, өзіндік өрнектерімен өр­­­­кендеткен өрелі тұлға. Ұлы абайтану­­­­шы М.Әуезов айқындаған Абай өнерпазды­­­ғына тән қасиет-сипаттар: мінез түзете­тін­­­­­дік (ахлах), тереңнен толғайтындық (пәл­­­­­­­­­­сапа), сыншылдық (критика), сурет­­­­кер­­­лік (художественность), жүрек­тің мұң­-­­­зарын, сырын тапқыштық (лири­ка), ащы тілдік, ызамен күлетіндік һәм кере­мет аудармашылық Шәкәрімге де дары­­­ған және әдебиетшілік ортақ бел­гілер еді.

Дархан дарын өлең құрылысының та­би­ғатын түбірінен қозғаған ақын, оның ішкі ағыстарын, қозғалыстарын тү­бегейлі құбылтып, алуан сырлы сипат­­­та толқытып түрлендірген төтенше жаңа­­шылдығымен көзге түседі.

Шәкәрім поэтикасы – мақсатты, са­налы ақындық санадан, ойшыл, қуатты, мәнді толғаныстардан нәрленіп қоректе­­­ніп, сөз бейнелілігінің жасауларымен мұздай киініп туған. Бұл тұстарда Ш. Құ­­­дайбердіұлының ақындық әлемі мен ше­берлік сырларын, көркемдік таным иесінің ойлау жүйесін таразылау, тереңі­­не үңілу оңай шаруа емес.

Ақын ана тілінің бейнелілік, сурет­­шілдік қуатын сұңғылалықпен сезініп, ішкі мүмкіндіктерін, ішкі ағыс-астар­ларын, қыртыс-қабаттарын мейлінше молынан аша алған. Оның интеллектуал­­дық мәдениеті, өнерпаздық қабілеті, өмірлік, көркемдік тәжірибесі, ересен ғылыми ізденістері – поэзияда жаңа­­­­шыл­­­­дық рухқа, өшпес өрнектерге, сан қилы сирек кестелерге бой ұруына әрі сон­шалықты құпия, күрделі тоқылуға бейімдеді. Сондықтан да өлеңінде қи­­­­сынды логикалық ойлы сөйлемдермен қатар, дағдыдан тыс синтаксистік құры­лым мен мағыналық жағынан түсінуге күрделі сөйлемдер, жұмбақ иллюзиялар мен метафоралық-ассоциациялық мәні алабөтен сөз-образдар көп. Мұның төр­­­кініне барлау-бақылау жасауға ұмтылар болсақ, ақын онтология, жаратылыстану, этика, эстетика, философиялық пәндер­­­­дің ғылыми-көркемдік танымын әдеби-шығармашылық көзқарас тұрғысынан қалыптастырған. «Тіршілік, жан туралы» деген өлеңінде:

Бұл жан басынан бар,

Ойла, тексер ақылмен,

Құр сөзге нанып ден қойма!

Шын таза ақылдың таппас заты жоқ

Ол қасиетін жойма.

 

Оларды сөзбен қайраған,

Ақылдан алыс айдаған,

Ойменен тапқан бұлдыр деп,

Дене мен тәнге байлаған.

Я болмаса, «Тау басындағы ой» өлеңінде:

Күн батып, ай, жұлдыздың айналуы –

Шынында, дөңгеленген жер жүрісі, –

дегенінде ғылыми таным өрісін, «таза ақылмен өлшеп сынау» қабілетін және Жаратушының ұлы қызметін жүйрік танытады.

Шәкәрім Құдайбердіұлы «Мен адам­ның таппаймын өнерлісін» өлең­дерінде аэроплан, телефон, граммафон, электр, радио, магнит, спирт, гипноз, телепат, пакризм, лунатик тәрізді терминдік ұғым-атауларды көп қолданған. «Шын таза ақылдың таппас заты жоқ», «Не қылсаң да ғылым біл» деп қауымды ғұламалық жә­не білімдарлыққа үндеп, мәнді ойлар мен тартымды тұжырыммен қорытады. Абай ұстазының ғылым жайындағы не­­гізгі ой-тұжырымдарын, жасампаз жаңа­шыл көзқарастарын байыта түседі.

Шын мәнінде, Шәкәрім Құдайбер­­­діұлының ақындық даналығы мен дара­­лығы, поэзиясының жаны, суреткерлік сыры – терең дүниетанымы, интел­лектуалдық, рухани байлық қанатты қиял, көркемдік қабылдау, Жарату­­шы­ның істерін қызықтау.

Мазмұн мен түр, ой мен сезім, сөз бен бейнелілік, архитектоникалық құ­­ры­лым – ақын философиясына тәуелді.

Құрыштай сөздерден іріктеп, сұрып­тап, сомдап өлең құйған, оған ән шығар­ған композиторлық өнерін қосайық. «Ой­дан шығарылған бар түрлі әндерімде»:

Білсең үйрен әннің мәндерін.

Дәл толқындарын толғап,

Бұлжытпай,

Келтір кемеліне сәндерін.

Ән мен күйдің тілі – үн,

Ұқпасаң оны, саған мін.

Жасыңнан талаптан білуге сырын,

Жете ұғып алған соң,

Жарасады әнге қоссаң жырын, – 

деп, өз өлеңінің алуан сарынды құры­­лысын, ішкі мүмкіндіктерін, эстети­ка­лық сапасын, логикалық, психоло­гия­­лық кідірістерге, ой мен тұрақты фра­­­­­за­­­­­лық екпіндерге байлығын, қасиет­терін, жауһар сипаттарын жарқырата ашып көрсетеді.

Шәкәрім Құдайбердіұлы поэзиясы­­­ның әсерлілігі мен мәнерлілігі, көркем­­дігі мен салмақтылығы – ақылдың сәу­лесіндей, халықтың сан ғасырлық тәжіри­­белерінің қорытындысындай, көш­бастар көсемнің даналық мәйегіндей мәнді, мәнерлі, өрнекті, аталы, ғибрат сөздермен де тікелей байланысты.

1. Кісі бағын деме бағым,

Өз денеңді нұрлы қыл.

Ай сықылды болма жарық,

Қарыз алып күн нұрын.

                                              («Сен ғылымға...»)

2. Екі жуан сыймайды жер жүзіне,

Тоғыз кедей сыяды алашаға.

(«Бір ханда екі ұл бопты...»)

3. Дос мақтайды сені жақсы өрмек үшін,

Дұспан мақтар елірте бермек үшін.

                                                 («Мақтау мен сөгіс»)

4. Анық байлық – денеге біткен өнер,

Білімдінің бәрі де саған төнер,

Арам жиып мақтанған дәулет емес.

                                                    («Бай мен кедей»)

Шәкәрім шеберлігі – табиғат пен адам­­­зат дүниесіндегі құбылыстарды са­лыс­­­­тыра, жарыстыра, ұштастыра жырла­­­ғанда айқын аңғарылады. Табиғатты сипаттағанда көңіл күй толқындарын сұң­­­­қылдатып сөйлетеді. Әдеттегідей жа­­­­дыраған, жарқыраған, жаратылысқа ла­йық күйлі, қуатты жағдай емес, кері­сін­ше, жүдеу өмір, сұрғылт тіршілік, опасыз жалған. Мысалға, «Өлген көңіл, ындын­­сыз өмір» жырына мына шумақтарды келтіріп, ойға жүгіртелік:

Жаралы менің жүрегім

Жайнай алмас сол бірақ...

Сайып келгенде, Шәкәрім Құдай­­бердіұлы Шығыс мәдениетін, әсіресе адам­заттың көркемдік және интел­­­лек­туалдық дамуына қуатты, жойқын ағын қосқан Фирдоуси, Сағди, Жәми, Руми, Рудаки, Ғафиз, Науаи сияқты зиялылар­­дың рухани мұраларын және орыс хал­қының өнер, ғылымынан нәр алып, қо­рек­­­тенген ерекше тұлға. Сондықтан да оның туындыларында жаһандық рухани мәдениеттің алуан түрлі қатпарлары, әдеби дәстүрлері, сөз саптау ерекше­лік­тері, ғұламалардың небір ғибрат ой-тұ­жырымдары көрініс тапқан. Сондай-ақ «Авестадағы» «асыл ой, асыл сөз, ізгі әре­кет» сияқты үш бірлік-тұтастығын Шә­­­кәрім ұстанған.

Расында, Шәкәрімнің «жанды ой жү­йесінде» – сыншылдық та, сыршыл­дық та, тарихшылдық та, гуманистік пафос та, этикалық-философиялық көзқарас та, ді­­­­ни-мұсылмандық дүниетаным да бір­­­­тұтас келісім тапқан. Шәкәрімнің поз­зия­­­­­­­­­сында фәлсафалық қасиеттер мол. Сөз жоқ, Шәкәрімнің фәлсафалық ин­туициясы – ақыл-ой қопарылысының нәти­­­­­­жесі. Сондықтан да әсерлі, көркем ғибратнама.

Серік НЕГИМОВ, 

 Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері,

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты,

филология ғылымдарының докторы, профессор