Қазір адам түсініп болмайтын сырқаттың түрі көбейді. «Мұның барлығы экологияның нашарлауынан деп болжап отыр» ғалымдар. Дегенмен түрлі сырқатқа қарсы деп сан алуан дәрінің де түрі қаптағаны рас. Алмайын десең, сырқат дендеп кете ме деп қорқасың. Амал жоқ аласың, дәріханаға барасың.
Малға – дәрмен, жанға – дәру

Десе де, дәріханадағы самсап тұрған дәрі-дәрмектің қайсысының дертке шипа боларын дәрігердің нұсқауынсыз нақты білудің өзі қиынға соққан. Бағасы да әркелкі. Тіпті, тым қымбаты да, қолже­тімді арзаны да жетіп артылады. Ақыры қалтаңа қарап бағасың. Ең қызығы, бізде қымбат дүние адамға жақсы әсер етеді деген ой қалыптасқан. Бұл негізінен на­­­­рықтың және жарнаманың ықпалы. Фар­­­мацевтика мамандарының ай­­­­­туынша, кез келген дәрі не тұнбалар Дү­­­­­ниежүзілік денсаулық сақтау жүйесінің талаптары негізінде жасалып, сан алуан сына­­­­мадан өтеді екен. Тіпті, әсер ету жағдайы да бірдей дайындалатын көрінеді. Соның өзінде қымбатына қарай жүгіретініміз жасырын емес. 

Мұндайда кейбіреулер шөп тұнбасын ішуді ұсынып жатады. Соңғы кезде шөп­тен түрлі тұнба әзірлеп, шәй түйе­­­тіндердің де саны көбейген. Әлеуметтік желіде жарнамасынан көз сүрінер мұндай дәрілік шөптердің кейбірін «тау шөбінің тамыры» десе, енді бірін «теңіз балдырынан жа­салған» деп жарнамалайды. Қайсы бірін қарасаңыз да, сырқаттан құлан таза айық­­тырып жібереді-мыс. Дегенмен шөптен дәрі дайындау адамзат баласының бәріне ортақ көнеден келе жатқан дәстүр. Бүгінде мұнымен түбегейлі айналысып жүргендер де жоқ емес. 

Шөппен емдеу тиімді ме?

Шөптермен емдеу, яғни фитоте­­­­ра­­пия – медицина ғылымының бір саласы. Тіпті, мұның тарихы 7 мың жылдан асып жығылады дейді ғалымдар. Еуропаның, Ежелгі Мысырдың, Қытай­­­дың, Үндіс­танның алғашқы қауымдық қоныстарында емдік өсімдіктер жиі қолданылғаны анық­талған. Шөптермен емдеу дәстүрі ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып бізге жеткен­­дігі белгілі. Егер заманауи фармаколо­­­­­­­гиялық дәрі-дәрмек орташа 5-10 жыл «өмір сүрсе», ал Гиппократтың өзі си­­­пат­таған шөптер бүгінге дейін өзінің өзек­тілігі мен тиімділігін жоймаған. 

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйы­­­мының (ДДСҰ) мәліметтері бо­­­йынша, ауруханаға жатқызылған науқастардың 5-7%-да химиялық препараттарға төзбеу­­­­шілік салдарынан дәрілік асқы­нулар пайда болады екен. Мұндай науқастарға міндетті түрде шөп препараттар қолдану ұсы­­нылады. Сонымен бірге атал­­мыш ұйым статистикалық деректерді са­­ра­­лай келе жыл сайын дүниежүзінде 1 мил­­­­­лионға жуық адам дәріні теріс қолдану мен қа­былдау кезінде реакция салдарынан қай­тыс болады екен. Сон­­­дықтан тера­пияның іргелі тәсілдерін қай­та қараған ДДСҰ өткен ғасырдың 80-жыл­­­дарының басында әлем ғалым­­­дарының басын қосып, дәлелді медицина принциптері негізінде өсімдік шаруа­­шылығының көп ғасырлық тә­­жірибесін ғылыми түрде тексеріп, меди­цинаға ен­гізген. Осыған байланысты, шөп меди­­­цинасы дәрілік шөптен препа­рат­тарды жасаудың тың әдісін ен­гізген. Сөй­тіп, әлемде алғаш рет – фитониринг, шөптік препараттарды өн­діруде әлемдік көш­­басшы болып Bionorica (Германия) ком­­паниясы өз жұмысын бастаған. Қазір не­містер салған осы жолға дүниежүзінің ілескені анық. 

Шөп шәй мен түрлі дәрілік шырын өндіру ісі біздің елде де соңғы уақытта белең алды. Адамдардың барлығы болмаса да, ішінара дәріхана сөрелерінен шөп шайды сатып алып жатқанын көріп жүрміз. 

Еліміздің оңтүстігінде осы шөп шай­­лардың 250-ге жуық түрін жасап саудалап отырған ең ірі компаниялардың бірі – «Зер­­де-Фито» ЖШС компаниясы. 20 жыл­­­ға жуық түрлі шөптен фито шай жасау­­­­мен айналысып келе жатқан кә­сіп­­­­орынның өндіріс директоры Мақсат Жұ­­ма­­таев компания отандық нарықтың 55%-ын қамтамасыз етіп отырғанын айтты. 

«Біздің кәсіпорын дәрілік шөптердің мол түрін шығарумен айналысатындықтан шикізатты өзіміздің елмен қоса шетелдер­­­ден де молынан тасымалдаймыз. Тіпті, Ресей, Украина, Беларусьтегі да шикі­­­­заттар келеді. Мұның барлығын мемле­­­кеттік сатып алу жолымен жүзеге асыра­­­мыз. Сондықтан бір жолда бірден мол көлемде шикізат әкеліп, оны өңдейміз. Келген өнімді алдымен зертханаларға апарып, сапа сертификатын аламыз. Егер талапқа сай болмаса, өнімді кері қай­­­­тарамыз. Қазір дайын өнімді еліміздің түкпір-түкпіріне жөнелтіп жатырмыз. Әзір шетелдерге шығарып жатқанымыз жоқ, бірақ алдағы уақытта жоспарда бар», – дейді маман. 

 Еліміздегі ірі қалалар мен ауылдық жерлерге дейін жеткізіліп жатқан атал­­мыш фитошайлардың сапасына ерекше мән берілетінін айтады Мақсат Жұматаев. Оның сөзінше, кез келген өнімді зерт­­­ханадан бөлек, қолмен де саралау жұ­­мыстары өткізіледі екен. Себебі қолмен жүйелеу арқылы сапаның талапқа сай болуын одан сайын нақтылай түседі екен. 

«Біз әлемдік сапа стандарттарына сай өнім өндіреміз. Сапаға ерекше мән бере­­міз. Егер сапа төмен болса, әлеуметтік желілер мен арнайы көрсетілген сайтқа нашар пікірлер келе бастайтын еді. Әзірге ілуде біреу болмаса, ондай бір жаман пікірдің болғанын көрмедік. Көбіне халық оң пікірін айтып, хабарласып жата­­­ды. Қазір әлеуметтік желілер арқылы белгісіз өнімдер көп саудалана бастады. Бірнеше рет осындай дәріден уланып қалған жағдайлар да тіркелді. Ал біз мұн­­дайға жол бермейміз», – дейді Мақсат Жұматаев.

Дәстүрлі медицинаның да ерекшелігі бар

«8 жасымнан бастап ағам Құмар Зар­­қымұлымен бірге еріп жүріп, шөп дәрі­лермен емдейтін халықтық меди­цинаны жадыма жаттап өстім» дейді Рашат есімді дәстүрлі емші. Бүгінде Рашат Астана қаласынан шағын шығыс медициналық орталығын ашып, келушілерді емдеп жүргеніне 6-7 жылдың жүзі болған екен. 

Рашаттың ағасы Құмар Зарқымұлы қытай елінде дәрігер мамандығы бойын­ша профессор дәрежесіне дейін көте­­рілген. Дәстүрлі медицина оның ішінде шөп дәрілермен емдеудің қыр-сырын ерекше жағдайда меңгеріп қана қоймай, талайдың дертіне шипа тапқан. Бүгінде жастайынан үйренген ғылымды бойына сіңірген Рашат та жазда шөп піскен шақта еліміздің шығысына, оңтүстігі мен баты­сына арнайы барып, дәрілік шөптерді өз қолымен жинайды екен. 

«Мен Қытайдың Үрімжі қаласында медициналық университетті осы Халық емі саласы бойынша оқып бітірдім. Менің бұл жолды таңдауыма әкемнің ағасы Құмар ақсақал үлкен әсер етті. Еліміздің әр өңіріне барғанда шөптердің түрін арнайы зерттеумен де айналысып жүрмін. Мысалы, шөптердің түрінен майбұлау жасап, мақпал шөптен тұнба әзірлеу арқылы бүйрек, бауыр, буын мен асқазан ішек ауруын емдеп жүрмін. Тіпті, бел­­­сіздікке душар болған жандар да келіп дер­­­тіне шипа тапты. Сондықтан мен шөп дәрілердің қасиетін ерекше сипаттаймын. Әрине, химиялық дәрі-дәрмектердің адам ағзасына әсер етуі тез жүргенімен оның келесі бір жағы болады. Химиялық дәрілер бір органды емдегенімен келесі біріне кері әсер етіп жатады. Шөп дәрі­­­лерді дұрыс қолданса, мұндай келеңсіз­­­діктер болмайды. Әрине, химияға қара­­­ғанда баяу болуы мүмкін, бірақ адам­­ның денсаулығын шынымен оңалтып жі­бе­­реді. Бұған менің де емделушілерімнің де көзі жетті», – дейді Рашат Құсыманұлы. 

Дәрілік шөпті пайдаланудың да жолы бар

Қазір Қазақстанда дәрілік заттардың 7,4 мыңнан астам атауы тіркелген екен. Оның ішінде дәрігердің рецепі бойынша 5 736 (77 %), рецепсіз – 1 691 дәрі-дәрмек ер­кін түрде сатылымға шығарылады екен. Бірақ осы дәрілердің кейбірінің адамға жағымсыз әсер ететіндері де бар. Ол енді «кейбір адамның денсаулығына да бай­ланысты» дейді дәрігерлер. 

«Мен қарапайым дәрілерді ішкен кезде денеме түрлі бөртпе пайда болатын. Бала кезімді онша білінбеді. Қазір жасым 40-тан енді асқан шақта дәріханадан қарапайым парацетамол мен аспиринді де сатып алмайтын болдым. Дәрігерлер химиялық дәрілерге реакцияң бар деп кесіп айтты. Тіпті, өміріме қауіп төнуі мүмкін екенін ескертті. Содан бері үш жылдың жүзі болды, тек шөп дәрілерді қолданып жүрмін. Керісінше осы шөптен жасалған дәрілердің ағзама жағатынын байқадым», – дейді астаналық тұрғын Алмагүл Қуандыққызы. «Дәрілік өсімдік­термен емдеу жүйесі – фитотерапия деп аталады. Ол адам ағзасына жұмсақ, зиян­сыз әсер етіп, жанама әсерлердің туын­дауына жол бермейді. Бұл әдіспен емде­луді – аурудан табиғи жолмен құтылғысы келетін адамдар таңдайды. Дегенмен өзін-өзі емдеумен айналыспай, алдымен дәрігермен кеңескен жөн. Негізінен өз басым шөптік дәрілерді қолданудың дұрыстығын емделушілеріме үнемі айтып отырамын. Өзімнің 28 жылдық тәжіри­бемде үнемі айтатыным, адам алдымен өзінің денсаулығын оңалту үшін, тамақ­тануды реттеуі керек. Қазір жастар газды сусындар мен түрлі фастфуд өнімдерін көп пайдаланады. Бұл адам ағзасын улап тастайды. Осы тағамдар кесірінен ауыр­ғандардың денесінде рак клетка­ларының қозуы әбден мүкін. Биологиялық активті заттар жылы және суық болып екіге бөлінеді. Суық активті заттар деп теңіз түбінің өнімдерін айтсақ, жылы активті өнім деп жер бетінде өсетін шөп түрлерін айтамыз. Екеуінің адам ағзасына әсер етуі негізінен бірдей. Тек қолданар алдында дұрыстап нақтылап алған дұрыс. Мен өзімнің емделушілеріме көп жағдайда өт жолдары мен бүйрек жолын, асқазан жолдарын тазартатын дәрілік шөптерді тағайындап отырамын», – дейді жалпы практикалық дәрігер Айнагүл Шәдет­қызы.

Дәрілік шөптерді пайдаланудың елі­мізде көп тараған түрлері бар. Олар: тамақ ауырғанда – түймедақ гүлдері, жебірдің шөбі, шайшөптің шөбі, тыныс жолда­­­­рының ауруына – шегіргүлдер, жебір шөп, киікоты т.б. болып сарала­­натыны шын. Сондықтан әрбір шөптер адам ағза­сына оң әсерін берері сөзсіз. Алайда олар­­дың тиімділігі – жиілілігімен, жүйелі­­­лігімен және ұзақтығымен тікелей бай­­­­­­­­ла­­­­­­нысты болмақ. «Егер сіз шөп тұнба­­­ларын ішіп жүрсеңіз, онда оны ең кемі апта сайын үзбей ішу керек екенін ес­­кертеді» мамандар. Бір ескеретіні – емдік шөптерді қабылдауды арнайы ма­­ман тағайындаса тіпті жақсы.

 Бердібек ҚАБАЙ