Кітапхана – келешектің қақпасы

«Біз озық ойлы ұлт ретінде халқымызды ыдырататын емес, біріктіретін жолды таңдап, тек алға қарауымыз керек.

Жалпы, ұлттық құндылықтар бәрінен жоғары тұруға тиіс... Еңбекқорлық, білімпаздық, кәсібилік, бірлік, ынтымақ, жанашырлық, іскерлік, бастамашылдық, адалдық, қарапайымдылық және үнемшілдік – нағыз отаншыл, адал азаматқа тән қасиеттер мен құндылықтар. Халқымыздың қуатын арттырып, табысқа жетелейтін осындай қасиеттер мен құндылықтарды жан-жақты дәріптеп, ұрпақ санасына сіңіру арқылы ғана сапалы ұлтқа айнала аламыз», – деген болатын Мемлекет басшысы Egemen Qazaqstan газетіне берген сұхбатында.

«Озық ойлы ұлт болуымыз керек» деген Президент сөзінде үлкен мән жатыр. Өйткені статистикалық мәліметке сүйенсек, кітап оқудан алдыңғы үштікті құрайтын елдер – дамыған, өркениеті озық Жапония, Швейцария мен Франция елдері болып тұр. Жапония елі жылына 4 мил­лиард 200 миллион кітап басып шығарады екен, егер оқырман сұранысы болмаса есеп-қисабы түгел, қаржысын бос­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­қа шығындамайтын мемлекет мұндай орасан кітап шығармасы анық. Талайғы алапаттарды басынан өткерген жапондар кітап оқуды сақтап қалуы арқасында ға­­на әлемдік өркениеттің шыңына шықты емес пе? Кітап оқуды до­­­­ғар­сақ, ойлауды да қоямыз деген тәмсіл бар. Осы орайда еліміздегі әлемдік рухани мұраны жинақтап, сан мыңдаған оқырманның ақпа­­­­рат­тық қажеттіліктерін қанағат­­тан­­­­дырып отырған көпшілік кітап­­­­хана халықтың сауаттылығын арттыру­­­­да, білімін тереңдетуде, рухани сұра­­­­нысын қанағаттандыруда қосар үлесі қандай деген сұрақ туындауы хақ. 

Елордадағы Ұлттық акаде­­­­­мия­лық кітапхананың былтыр атқарған қызметін сараласақ, кітапхананың рөлі мен кітап­­­ханашылардың ең­­­бе­­­гінің зор екеніне көзіміз же­­те­ді. Адам есінде жетістік көп сақтал­майды. Керісінше қиын­­дықтар, бітпей қалған іс пен қателіктер қалып отырады. Сондық­­­тан да же­­тістіктерімізді тізбелеп, қоғам алдында есеп беруді жөн санадық.

Кітапхананың басты қағида­ты көптеп оқырман тарту, оқу­­­ға мүмкіндік жасау. Былтыр кітап­­­ханаға елорда тұрғындары, ЖОО студенттері тағы да басқа әлеуметтік топтан 58 304 оқырман тіркеліп, 11 мыңнан аса оқырман жаңадан тір­келген. Тұрақты келушілер са­ны да 1 209 744-ке жетсе, оларға кі­­­тап­­­­­ханашылар сұранысына орай 2 191 213 құжат ұсынған. Бұл көр­­сеткіштер былтырғы жыл­­­мен салыстырғанда едәуір арт­қанын байқаймыз. Кітапхана оқыр­­­­­мандарын тек ақпаратпен қамтамасыз етіп қана қоймайды, ағартушылық қызметтерін де ұсына біледі. Мәдени орталық ре­­­­­тінде кітапхана мыңнан аса (1097 шара) мәдени көпшілік шараларды ұйымдастырып, оған 104 511 ау­ди­­торияны қатыстырғанын айт­пай кетпеске болмайды. Атап өту керек, ұйымдастырылған шара­­­­­лардың мәні мен мазмұны аудито­­­риясына қарай әр қилы, олар­­дың қатарында жаңадан шық­­­­­­­­қан кітаптардың таныстырылы­мы болса, жеке авторлардың шығар­­­машылық кештері, Қазақ­­станның елшіліктерімен бірлескен халықаралық конференциялар, танымал бологерлер мен әдебиет­танушылардың дәрістері, шеберлік сыныптары, семинар-тренингтері де бар. Кітапханамызда Польша Республикасының елшілігімен бірлесіп, поляк әдебиетінің бұры­­шын және Португалия елшілігімен бірлесіп, Португалия әдебиетінің бұрышын аштық.  

Кітапхана оқуды дәріптеуді мақсат тұтқан жобаларын сәтті жүзеге асырып келеді. Ұлттық ака­­­демиялық кітапхананың дәс­­­­­түрге айналдырып өткізіп келе жатқан KitapTime жобасы республикалық көлемде ұйымдастырылады. Күні бойы өтетін кітап фестивалінің аясында түрлі шара қатар-қатар өтіп жатады. Бұл шараға елорданың 5 000-нан аса халқы жиналғанының куәсі болдық. Олар кітаппен сусындап, мәдени шараларға атсалысады, баспалар әкелген кітаптармен танысып, сатып алады. Ұлттық академиялық кітапханаға келетін оқырмандардың әлеуметтік жағ­­­­­­­­­­­­дайы әртүрлі, әсіресе бала оқыр­­манды тарту, оларды оқу мәдениетіне баулу кітапхананың басты миссиясы. Сондықтан да «Әке мен бала», «Әжемнің ертегілері», «Отбасымен оқимыз», Kazakh club тағы басқа да клуб, үйірме жобалары баланы көркем әдебиетке бейімдеуді мақсұттайды. Көркем әдебиеттің о бастан мақсаты кітап оқуға деген тәуелділікті тудыру және оқырманда эмпатия қалыптастыру емес пе!? Балаға дауыстап оқысаң ғана кітап оқудың дәмін сезіндіресің, «Әжемнің ер­тегілері» жобасын жүргізіп келе жатқан қазақ радиосының ардагері Күләш Молдахметова апайымыздың өз оқырманы, балалардың таңдауымен оқылатын ертегілері бар. Kazakh club кітап талқылау клубының спикері белгілі этнограф, мәдениеттанушы Зира Наурызбаева екенін мақтанышпен айта аламыз. «Әке мен бала» клу­бы әкенің рөлін артыратын, баласының алдында әкенің беделін көтеретін бірден-бір жобаға айналды. Жыл ішінде клуб отырысына танымал кәсіпкер де журналист те қарапайым еңбек адамдары да келіп, кітаптың пайдасын, бала тәрбиесін, оның келешегін сөз етті.

Қазіргі жастардың ой-толғамы, қоғамды сыни көзбен талқылауы, олардың білімінің терең­­­­­­дігіне, оқу мәдениетінің жо­­­ғары деңгейде екенін көрсетеді. Кейбірде белгілі ғалымдар қазақ жастары гуманитарияға тым бейім, сөзге құмар, дұрысы технократтық ұлт болуымыз қажет, жастар жаңа технологияны игеруге ұмтылуы қажет дегенді айтады. Бірақ сол Apple, Microsoft, Google компаниялары өкілдерінің тапқыр, идеялық жобалар тудырғыш құ­пия­­­­сын зерттегенде, олардың бала кезінде ғылыми фантастикалық кітап оқуға құмар болғаны анықталды. Кітап оқыған баланың қашанда ойы, қиялы ұшқыр келеді. Тек олардың ойынан шығатын, қызығушылығын тудыратын кітапты жазатын авторларымыз көп болсын, қалғаны кітапханалардың міндеті дер едік. Былтыр кітапханада елеулі жаңалық белгілі математик ғалым Асқар Жұмаділдаевтің идеясымен жарық көрген балаларға, жасөспірімдерге арналған «Әл-Жәбрдің атасы» атты ғылыми-танымдық журналының  тұсаукесері өтті. Ғылыми басы­­­лымның  «Әл-Жәбрдің атасы» деп аталуы алгебраның атасы Мұхам­­мед әл-Хорезмидің «Әл-Жәбр» деген еңбегімен байланыстырады.  Журналдың негізгі мақсаты жасөспірімдердің ғылымға деген құштарлығын оятып, білімге, өркениетке баулу.

Кітапхана оқудың қандай тү­­рі болса да, кітаптан болсын, аудионұсқада не болмаса электронды түрде болса да оқырманға қолжетімділік етудің жолын қарас­­­­тырады. Ұлттық академиялық кітапхананың басты ерекшелігі қазақстандық құжаттарды цифрлық нұсқада жинақтап отырған Қазақ­­­стан Ұлттық электронды кітапхана жобасын жүзеге асырып отырғаны. Бүгінде 74 мыңға тарта қоры бар порталдың 100 елден аса мемлекеттен оқырманы бар. 10 мыңнан аса сирек қорлардың жиынтығын әлем пайдаланушыларына ұсына алады. Сонымен қатар порталда жүктелген кітаптарды 3Д форм­атында оқуға болады, көзі нашар көретін жандардың оқуына бейімделген тетіктері жасақталған. 

Былтыр ҚазҰЭК сайтына 400 мыңға тарта оқырман тіркеліп, 1 540 724 құжатты жүктеп, ақпаратқа қолжеткізген. Ұлттық академиялық кітапхананың басты міндеті елі­міздің электронды миы саналатын Қазақстан Ұлттық электронды кітапхана жобасын одан әрі дамыту, әлемге танымалдандыру. Се­­­­­ріктестері саналатын өңірдің көпшілік кітапханаларының өлке­­лік мұрағаттары мен ЖОО-ның ғылыми еңбектерін жинақтайтын бірегей жиынтық каталог құруды жақын күндері жүзеге асырмақ. 

Кітапханалардың сапалы қыз­мет көрсетуі қорының маз­мұн­­­дылығына, құндылығына көп байланысты. Өткен жылы қоры­­­мызды құнды құжаттармен толықтыру мақсатында әзірленген «Шетелдерден Қазақстанның тари­­­­хына қатысты ұлт мұрасын жинау» халықаралық жоба жалға­­­сатын болады. Жоба аясында 2023 жыл жақсы нәтиже берді. Санкт-Петербург қаласындағы Б.Ельцин атындағы Президент кітапханасынан құжат­­­­тардың 270 е-кө­­­шірмелері алынды. Осы орайда, басшы Ғ.Нұрғалиева мен атаулы кітапхананың басшы­­сы Н.Носов мырза арасында ме­морандумға қол қойылып, келісімшарт жасалды. 

Бүгінде іздестіру нәтижесінде Ресей Мемлекеттік кітапханасынан (Мәскеу қ.) 110 құжаттың е-көшір­месі, А.Пушкин атындағы Омбы Мемлекеттік облыстық ғылыми кітапханасынан (РФ) 160 құ­­­жат­­­­тың е-көшірмесі, Татарстан Республикасының Ұлттық электронды кітапханасынан 140 құ­­­жаттардың е-көшірмесі, Түркия Республикасының Ұлттық кітап­ха­­­­­насынан (Анкара қ.) 190 құ­­­жаттың е-көшірмесі, Әлішер Науаи атындағы Өзбекстан Ұлттық кітапханасынан 160 е-көшірме, Алықұл Осмонов атындағы Қыр­­ғыз­­­стан Республикасының Ұлттық кітапханасынан 65 құжат, Орынбор әмбебап ғылыми кітапханасынан 35 құжат, Түркіменстан Рес­­пуб­­­­­ликасының Ұлттық кітапха­­насынан 45 құжат табылып отыр. Сондай-ақ Қазақстан Респуб­­ликасының Ұлттық ғылым академиясы кітапханасынан, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтынан, Алматы қаласындағы «Ғылым ордасы» республикалық мемлекеттік мекемесінен біраз элек­­­тронды құжаттар алынды. Ах­мет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтымен және А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Еуразия ғылыми зерттеу институтымен өзара ынтымақтастық туралы меморандум жасалды. Сондай-ақ кітапхана директоры Ғ.Нұрғалиева TURKTAV халықаралық Түркі тари­­­­хы және мәдениеті қоры мен Түркітілдес мемлекеттердің Ақпараттық ресурстарының қор басшысы Омер Низаметин Айкурт мырзамен ынтымақтастық туралы меморандум жасады.Алдағы жоспар бойынша сирек кездесетін құжаттардың 5 000 бірліктен астам е-көшірмелерін жинау көз­­делуде. Меморандум жасасқан меке­­ме­­­­­­лердің озық әлемдік тәжірибеге не­гізделген сан-салалы, қорларында сақтаулы ғылыми еңбектері, сирек кітаптары Ұлттық академиялық кітапханасының http://kazneb.kz/ порталына енетін болады. 

Ақпан айында әл-Фараби атын­дағы Қазақ ұлттық универ­­­ситетімен ынтымақтастық туралы екі жақты меморандум жасап, олар­дан 800 баспа жаңа кітаптар мен құжаттардың е-көшірмелерін алу жоспарлануда.

Өткеннен сабақ алып, келешекке жоспар құру кітапхананың басты бағыты. Ел Президенті сұхбатында атап өткендей, әйгілі ғалым Қаныш Сәтбаевтың 125 жылдығы, даңқты батырлар Сағадат Нұрмағамбетов пен Рақымжан Қошқарбаевтың 100 жылдығы басқа да тарихи кезеңдер мен тарихи тұлғалардың мерейтойларына орай кең көлемде кітап көрмесі жыл басында-ақ ел назарына ұсынылды. Атаулы даталар бойынша мәдени-танымдық шаралар жоспарға сай жүзеге асатын болады. Өткен жылда сәтті басталған маңызды жобалар жалғасын таппақ. Балалар арасында өткен жылы резонанс тудырған «Шәкәрім оқулары» биыл ІІ республикалық байқауы аталып, старт алды. Кітапхананың жанданып, дамуына кепіл болатын жастардың кәсіби дамуына ұйытқы болатын «Жас кітапханашылар» республикалық форумын биылғы жылы да сәтті өткізуді жоспарлап отырмыз.

Ұлттық академиялық кітап­­­хананың кітап оқуды дәріптейтін елімізге танымал «Бір ел – бір кі­тап» республикалық акциясы көп жылдар бойы оқырманына классик жазушылардың айтулы шығармаларын насихаттап ке­леді. Биылғы жылы ЮНЕСКО бойынша 100 жылдығы аталып өтетін классик жазушы, балалар әдебиетінің көрнекті өкі­­­лі Бердібек Соқпақбаевтың шығар­маларын ел болып оқу комиссия мүшелері мен көпшілік кітап­­­ханалардың ұсынысымен қабылданды. Үлкенге де балаға да өлмес мұра жазып қалдырған жазушының өмірдің ақиқатын суреттеген шығармаларын қайта оқу, оқымағандар үшін көркем әдебиетпен табысу мүмкіндігінің тууы көңіл қуантады. Республи­­ка бойынша кітапханаларда Б.Соқпақ­­­баевтың шығармаларынан көрмелер жасақтау, түрлі шараның барысы пысықталу жұмыстары басталып та кетті. Өз тарапынан Ұлттық ака­демиялық кітапхана Алматы қала­­­сындағы Орталықтандырылған кітапханалар жүйесі қарасты Ал­маты әкімдігімен бірлесе, оқу­­шылар арасында Б.Соқпақбаев шығармаларынан республикалық байқау жариялауда. Жазушының шебер жазылған шынайы шығар­­­маларынан бала өзін тауып жатса, бір сәт телефоннан ажыраса, бұдан кейін әдебиетке құнықса біздің де нәтижеге жеткеніміз.

Түйін сөзде Нил Гейманның: «Кітапхана – келешектің қақпасы. Кей жердің билігі кітапханаларды жауып, ақша үнемдеп қалу­­­дың оңай тәсілі деп қана қарас­­­ты­­­­­­­ра­­­ты­­­ны өкінішті. Ашық тұра­­тын қақпаны жауып жатыр. Кі­­­­­­­­­­тап – өлгендермен тілде­­­­су тәсілі. Қасымызда жоқ адамдардан тәлім алу, үйрену амалы. Адамзат пайда болды, дамыды, түрлі білімді тудырды, оларды жетілдірді. Тек есте сақтап тұрудың шарт емесін көрсетті. Ел аузында кейбір елдің тарихынан да көне ертегілер бар. Олар көптеген мәдениет пен тосқауылдарды жеңіп, біз­­дің заманға дейін жетіп отыр.

Егер кітапхананы бағаламаса, онда адам ақпаратты да, мәдениетті де, даналықты да бағаламағаны» деген сөзін келтіре отырып, елі­­­міздің көпшілік кітапханалары Қа­зақ­­­­станның келешегіне үлес қосатын ұрпақтың саналы да сапалы тәрбие­­­ленуіне кепіл болатынына сенім білдіреміз.

Оңай МЫРЗАҒАЛИЕВА,

Ұлттық академиялық кітапхана қызметкері